Қарл Маркс ұсынған құнды өнім: экономикалық талдау

Кіріспе

Құндық өнім (ҚӨ) – Карл Маркстың 1860 жылдары саяси экономиканы сынағанда қалыптастырған экономикалық ұғым және капиталистік экономика үшін марксистік әлеуметтік есептеу теориясында қолданылады. Оның жылдық ақшалай құны өндірістен туындаған алты түрлі табыс ағынының таза сомасына шамамен тең:

қызметкерлердің жалақысы мен еңбекақысы. таратылған және таратылмаған пайданы қоса алғанда, пайда. өндіруші кәсіпорындардың ағымдағы жалпы табысынан төленген пайыздық төлемдер. өндіруші кәсіпорындардың ағымдағы жалпы табысынан төленген рента, оның ішінде жер рентасы. жаңа құн өндірісінен алынатын салық, оның ішінде табыс салығы және өндірушілерге салынатын тікелей емес салық. өндіруші кәсіпорындардың ағымдағы жалпы табысынан төленген төлемдер, оның ішінде: авторлық гонорарлар, белгілі бір сыйлықтар және корпоративтік басшылардың төлемдері, түрлі сақтандыру төлемдері және өндірісте туындаған және ағымдағы жалпы табыстан төленген белгілі бір жалға алу төлемдері. Соңғы бес ақшалай табыс – іске асырылған артық құнның құрамдас бөліктері. Принцип бойынша, құндық өнімге жаңа өнімнің сатылмаған қоры да кіреді. Маркс ұғымы ұлттық есептердегі қосылған құн ұғымымен шамамен сәйкес келеді, бірақ маңызды айырмашылықтары бар (төменде қараңыз) және ол тек капиталистік өндірістің таза өніміне ғана қатысты, қоғамдағы барлық өндірістің бағалауына емес, оның бір бөлігі, әрине, коммерциялық емес өндіріс болуы мүмкін.

Марксистік жаңа қосылған құн, ЖІӨ-ге қарағанда

Жаңа қосылған құн мен таза өнімнің немесе ЖІӨ-нің (сонымен қатар жалпы қосылған құн деп те аталады) теңдестігі Маркс үшін түсініксіз болар еді, себебі таза өнім амортизацияны (немесе негізгі капиталдың тозуын) қамтиды, бірақ өндіріс кәсіпорындары төлейтін мүлік жалға алуларын олардың жалпы кірісінен шығарып тастайды (мүлікті жалға беру өндіріс болып есептелмейді) және сондай-ақ таза пайыздың бір бөлігін (мүлік кірісі ретінде қарастырылады) ескермейді. Амортизацияға қатысты, Маркс үшін нақты тозудың құны кем дегенде жаңа құн құрамайды, ол тірі еңбек арқылы жаңа өнімдерге сақталған және берілген құн болып табылады. Бұл қосымша құн ретінде көрінеді, себебі шығындарды жалпы сатудан түскен кірістен шегергенде таза пайда есептеледі, ал амортизация жаңа жалпы пайда кірісінің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Ресми ұлттық есептерде жалпы қосылған құн (амортизациялық есептерді қоса алғанда) мен таза қосылған құн (оларды ескермей алғанда) арасында айырма жасалады. Әрине, шындығында нақты ("экономикалық") тозу салық мақсаттары үшін есептелген тозудан өзгеше болуы мүмкін. Мұндай жағдайда негізгі капиталдың есептелген тозуында бөлінбеген пайданың бір бөлігі болуы мүмкін. Сонымен қатар, ресми ұлттық шоттар өндірістік негізгі активтерді пайдалану шығындарының бір бөлігі болып табылатын сақтандыру сыйлықақыларын, пайыздарды және жалға алу төлемдерін негізгі капиталдың тозуына қосуы мүмкін, себебі олар өндірістік негізгі активтерді пайдалану құнының бір бөлігі болып есептеледі. Бірақ марксистік экономикада бұл ағымдар өндірістің қосымша шығындары, айналымдағы тұрақты капитал шығыны немесе жалпы артық құнның бір бөлігі ретінде қарастырылады. Маркс өндіріс кәсіпорындарының жалпы кірісінен төленген жалға алу төлемдерін артық құнның бір бөлігі ретінде және әлеуметтік өнімнің құн құрылымының ажырамас бөлігі ретінде қарастырды. Сондықтан ЖІӨ-ден аралық шығыстар ретінде алынып тасталған бизнес-жалға алулар марксистік құндылық өнімінде артық құнның құрамдас бөлігі ретінде есептеледі. Марксистік тұрғыдан алғанда, ресми қосылған құнға меншік иесінің тұрғын үйінің жалға алу құны сияқты күмәнді компоненттер де кіруі мүмкін. Бұл жазба – егер тұрғын үй жалға берілгенде қолданылатын, "қызмет" ретінде қаралатын, меншік иесінің тұрғын үйінің нарықтық жалға алу ақысы. Бірақ оның көп бөлігі нақты табыс ағынына қатысты емес, сондай-ақ бұл компоненттің өндіріспен байланысы бар екені де анық емес. Таза пайызға қатысты, ресми өнім шоттарында оның бір бөлігі өндіріс құнымен байланысты емес мүлік кірісі ретінде ескерілмейді. Бірақ егер ол өндіріс кәсіпорындарының ағымдағы жалпы кірісінен төленсе, онда ол марксистік құндылық өніміне енгізілуі керек. Осы себепті марксистік әдіс бойынша есептелген таза пайыздық жиынтық ресми көрсеткіштен жоғары болуы мүмкін.

The equation of new value added with net output or GDP (also known as gross value added) would have made no sense to Marx, mainly because net output includes depreciation (or the consumption of fixed capital), yet excludes various property rents paid by producing enterprises from their gross income (on the ground that renting out an asset does not itself constitute production) as well as a portion of net interest (regarded as property income). As regards depreciation, for Marx the value of real depreciation at least did not constitute any new value, but, value conserved and transferred to the new products by living labor. It appeared as added value, only because when costs are deducted from gross sales income to obtain net profit, depreciation is regarded as a component of the new gross profit income. In official national accounts, a distinction is made between gross value added (including depreciation charges) and net value added (excluding them). Of course, in reality it could be that real ("economic") depreciation diverges from depreciation for tax purposes. In that case, the reported consumption of fixed capital could contain an element of undistributed profit. Additionally, official national accounts may include in consumption of fixed capital the value of those insurance premiums, interest and rents paid from gross income, which relate directly to the acquisition or maintenance of productive fixed assets, on the ground that they are part of the cost of operating productive fixed assets. In Marxian economics, however, these flows would be regarded either as a faux frais of production, a circulating constant capital outlay, or an element of gross surplus value. By contrast, Marx considered rents paid by producing enterprises from their gross income as a part of surplus value, and as an integral part of the cost structure of the social product. Business rents, excluded as intermediate expenditures from GDP, therefore are included in the Marxian value product as a component of surplus value. From a Marxian point of view, official value added also includes some dubious components such as the rental value of owner occupied housing. This entry is the market rent of owner occupied housing that would apply if the housing was rented, treated as a "service". But most of it does not refer to any real flow of income, nor is it clear that this component has anything to do with production. As regards net interest, the official product accounts will exclude a portion of it, insofar as it is defined as property income unrelated to the value of production. But if it is paid from current gross revenues of producing enterprises, then it should be included in the Marxian value product. For this reason, the Marxian net interest aggregate is likely to be larger than the official one.

Сын-пікірлер мен даулар

Маркстің құндылық жасау және құндылық өнім туралы идеясы өндіріс факторлары және өндіріс функциялары теориясы тұрғысынан қарағанда мағынасыз. Маркс өзі «Капитал» кітабының 3-томдық 48-тарауында, «Үштік формула» деп аталатынында бұл туралы айтқан, онда ол жер, еңбек және капиталдың (оның саяси экономиканың «қасиетті үштігі» деп сарказммен атағаны) факторлық табысқа тең жаңа құндылық жасайды деген пікірді талқылайды (Маркс адам еңбегі мен жерді материалдық байлықтың бастапқы көзі деп есептеді, бірақ құндылықты еңбек мазмұнына байланысты таза әлеуметтік сипаттама деп қарастырды). Қазіргі макроэкономикада бұл дау қайтадан көтеріліп, профессор Анвар Шейхтің қызықты эсселерінде талқыланады (қараңыз, сілтемелер). Марксистік әлеуметтік есепте бір теориялық дау – өнімді және өнімсіз еңбек деп аталатын жалақыны қалай қарастыру мәселесі. Өнімсіз еңбек жаңа құндылық өніміне тікелей қосымша жасамайды, тек капиталистік өндірістің шығындарын төмендету арқылы басқа секторлардан құндылықты ауыстырады. Жалпы және таза өнімнің анықтамасына байланысты, осы жалақының құны артық құнның бір бөлігі ретінде, айналымдағы тұрақты капитал шығыны ретінде есепке алынуы немесе құндылық өнімінен толығымен шығарылуы мүмкін. Шейн Мейдж, Мюррей Смит, Анвар Шейх және Фред Мозли әртүрлі түсіндірмелер ұсынады. Бұл дауда жиі назардан тыс қалған бір жайт – жалақы мен еңбек құны бір емес. Жұмыс берушілер мен жұмыскерлер әртүрлі типтегі әлеуметтік сақтандыру төлемдерін төлеуі керек, сондай-ақ жалақыға қосымша салықтар да болуы мүмкін; сонымен қатар, жалақының сатып алу қабілеті тікелей салықтар мен үстеме табыс салығы арқылы төмендейді. Бұл қоғамның өзгермелі капиталының мөлшеріне және еңбек күшінің құнына әсер етеді. Марксистік есепте тағы бір, аз талқыланған мәселе – үкіметтің салықтан түскен таза түсімдері жаңа құндылық өнімінің бір бөлігін құрай ма. Әрине, ресми жалпы өнім өлшемдерінде көрсетілген салықтар жалпы салықтық таза түсімге тең емес, себебі кейбір салықтар өндіріспен байланысты емес, сондықтан олар есептен шығарылады. Дегенмен, мемлекеттік қаржыны марксистік сын әлі де жетілмеген сияқты. Принцип бойынша, ағымдағы өндірістен алынған және ағымдағы жалпы кірістерден төленген таза салық құндылық өніміне кіреді. Қызмет көрсетулерде жасалған құн мен ауыстырылған құн арасындағы қатаң, субъективті емес айырмашылықты табу мәселесі ең аз талқыланған мәселе. Бұл жердегі тұжырымдамалық қиындық, негізінен, қызмет көрсету кезінде сатылатын «өнімнің» сипаты мен функциясын нақты анықтау қиын болуы мүмкін. Алайда, кейбір марксистер Маркстің құндылық қатынастары мен құндылық жиынтықтарын мүлдем өлшеуге болмайды, ең жақсы жағдайда оны тек сезінуге болады деп санайды. Бұл Маркстің көзқарасы емес екені анық; ол өзінің «Grundrisse» қолжазбасында Мальтустың келтірген балансына сілтеме жасаған; «Капиталда» ол Фредерик Энгельстің берген деректеріне сәйкес артық құн мөлшерін есептеуге тырысты; және өмірінің соңында, Леонтьев атап өткендей, ол экономикалық белсенділіктің «көтерілуін және төмендеуін» математикалық тұрғыда зерттегісі келетінін жазды (бірақ Самуэль Мур оны бұл үшін деректер әлі жеткіліксіз екеніне көндірді). Кейіннен Энгельс мәселенің Маркстің тұжырымдамаларын тексеруге қажетті деректердің көп бөлігі қол жетімді емес екендігінде екенін айтты. Марксистік ғалымдар кейінірек саяси экономиканы сынға алуды жаңа экономикалық тұжырымдамалар мен теорияларға қатысты жалғастыру керек, Маркс жазған соңғы қағаз бетіне сия кепкен жерде тоқтамау керек деп дәлелдеді. Бір себебі – жаңа түсініктер мен теориялар экономикалық шындықты бұрынғы Маркс сынға алғандай бұрмалауы мүмкін. КСРО және басқа кеңестік типтегі қоғамдарда Маркстің әлеуметтік есептеу тәсілі Материалдық өнім жүйесіне (МӨЖ) күшті әсер етті, бұл ЖІӨ есептеріне балама әлеуметтік есептеу әдісі болды, ол экономиканың «өндірістік» және «өнімсіз» секторларын анық ажыратты. Бұл есептер өндірілген материалдық игіліктердің құнының балансына бағытталған. Кейбір жағынан бұл ирониялық, өйткені Маркстің әлеуметтік есептеуі социалистік емес, капиталистік экономикаға қатысты. КСРО мен Шығыс Еуропадағы ресми коммунизм құлағаннан кейін МӨЖ есептері ЖІӨ есептеріне ауыстырылды, бірақ олар Солтүстік Корея мен Кубада әлі де қосымша есептер ретінде құрастырылады.

Marx's idea of value creation and value product makes little sense from the point of view of the theory of factors of production and production functions. Marx himself already anticipated this, in chapter 48 of Capital Vol. 3, titled "The Trinity Formula" where he discusses the view that land, labour and capital (which he sarcastically calls the "holy trinity" of political economy) all create a new value equal to factor income (Marx regarded human labour and land as the mainsprings of material wealth, but he considered value as a purely social attribution referring to labor content). In modern macroeconomics, the controversy surfaces again, and is discussed in amusing essays by Prof. Anwar Shaikh (see references). In Marxian social accounting, one theoretical controversy concerns the treatment of the wages of so called productive and unproductive labour. Unproductive labour by definition does not make net additions to the new value product, but only transfers value from other sectors on the basis that it reduces the costs of capitalist production. Depending on how the gross and net product are defined, the value of these wages could be accounted for either as a component of surplus value, or as a circulating constant capital outlay, or be excluded from the value product altogether. Different interpretations are offered by Shane Mage, Murray Smith, Anwar Shaikh and Fred Moseley. One aspect often overlooked in this controversy is that wages costs and labour costs are not the same thing. Employers and employees must also pay social insurance levies of various types, and there may be other imposts on wages; also, the buying power of wages is reduced by indirect tax imposts and profit imposts. This affects the magnitude of a society's variable capital and the value of labour power. Another Marxian accounting controversy, less discussed, concerns which net tax receipts of government constitute part of the new value product. Obviously taxes included in official gross product measures do not equal the net total tax take, because some taxes are unrelated to production and therefore excluded. The Marxian critique of public finance appears to be rather undeveloped as yet, however. In principle, net tax levied on current production and paid out of current gross revenues would be included in the value product. Least discussed is the problem of finding a non arbitrary, rigorous distinction between value created and value transferred in respect of services. The conceptual problem here is essentially that it may be difficult to specify unambiguously what the nature and function of the "product" sold is, when services are rendered. Some Marxists have argued however that Marx's value relations and value aggregates cannot be measured at all, and at best only experienced. That was manifestly not Marx's view; already in his Grundrisse manuscript he had referred to a balance sheet cited by Malthus; in Das Kapital he attempted to calculate the rate of surplus value according to data provided by Frederick Engels; and towards the end of his life, as Leontief noted, he wrote that he wanted to study the "ups and downs" of economic activity mathematically (but Samuel Moore convinced him that the data to do it did not exist yet). Engels later remarked that the problem really was that much data relevant to testing Marx's concepts simply was not available. Subsequent Marxian scholars have argued the critique of political economy should continue, with regard to the new economic concepts and theories, rather than stop at the point where the ink dried on the last sheet of paper that Marx wrote on. One reason is that the new concepts and theories might distort the representation of economic reality, just as much as the old ones that Marx criticized. In the USSR and other Soviet type societies, Marx's social accounting approach strongly influenced the Material Product System (MPS), a social accounting method alternative to GDP accounts, which distinguished sharply between "productive" and "non productive" sectors of the economy. These accounts focused on balances of the value of material goods produced. In some respects, this is ironic, since Marx's social accounting referred to the capitalist economy, not to a socialist economy. The MPS accounts were abandoned in favour of GDP accounts after the downfall of official communism in the USSR and Eastern Europe, although they are still compiled as parallel accounts in North Korea and Cuba.