Үкімет және басқару жүйелері

Кіріспе

Ұйымдастырылған қоғамды басқаратын жүйе немесе адамдар тобы, көбінесе мемлекет.

Үкімет – ұйымдастырылған қоғамды, әдетте мемлекетті басқаратын жүйе немесе адамдар тобы. Оның кең мағынасында үкімет заң шығару, атқару және сот органдарынан тұрады. Үкімет – ұйымдық саясатты іске асыру құралы, сондай-ақ саясатты анықтау механизмі. Көптеген елдерде үкіметтің конституциясы болады, ол басқару принциптері мен философиясын баяндайды. Барлық ұйымдардың басқаруы болғанымен, "үкімет" термині көбінесе шамамен 200 тәуелсіз ұлттық үкімет пен олардың ведомстволарына қатысты қолданылады. Қазіргі заманғы саяси жүйелердің негізгі түрлері – демократия, тоталитарлық және авторитарлық режимдер, сондай-ақ олардың арасындағы гибридтік режимдер. Заманауи жіктеу жүйесі монархияны жеке түрде немесе негізгі үш түрдің гибридтік түрі ретінде қарастырады. Тарихи тұрғыдан кең таралған үкімет түрлеріне монархия, аристократия, тимократия, олигархия, демократия, теократия және тирания жатады. Бұл түрлер әрқашан бір-бірінен ажыратылмайды, жиі аралас үкіметтер кездеседі. Кез келген үкімет философиясының басты мәселесі – саяси билікті қалай иелену, оның екі негізгі жолы сайлау арқылы бәсекелесу және мұрагерлік.

Анықтамалар мен этимология

Үкімет – мемлекет немесе қоғамды басқару жүйесі. «Колумбия энциклопедиясы» үкіметті «заң шығару және оларды күшіне енгізу құқығы қоғамның белгілі бір тобына берілген әлеуметтік бақылау жүйесі» деп анықтайды. Барлық типтегі ұйымдар басқаруға ие болғанымен, «үкімет» сөзі көбінесе Жер бетіндегі 200-ге жуық тәуелсіз ұлттық үкіметтерге, сондай-ақ олардың мемлекеттік, провинциялық және жергілікті үкіметтер сияқты бағынышты ұйымдарына қатысты қолданылады. «Үкімет» сөзі грекше κυβερνάω [kubernáo] етістігінен шыққан, ол gubernaculum (бағдаршам) арқылы басқаруды білдіреді, ал метафоралық мағынасы классикалық антикалық әдебиеттерде, соның ішінде Платонның «Мемлекеттік кемесінде» кездеседі. Британ ағылшын тілінде «үкімет» кейде «министрлік» немесе «әкімшілік» деп те аталатын, яғни белгілі бір атқарушы билік немесе басқару коалициясының саясаты мен мемлекеттік қызметкерлеріне қатысты қолданылады. Соңында, «үкімет» сөзі кейде ағылшын тілінде билік немесе басқарудың синонимі ретінде де қолданылады. Басқа тілдердегі туыс сөздердің мағынасы тар болуы мүмкін, мысалы, Португалия үкіметі, ол көбінесе «әкімшілік» ұғымына жақын.

Алғашқы үкіметтер

Адам билігінің пайда болған уақыты мен орны уақыттың жұрттан жасырынып қалған, бірақ тарих ертедегі үкіметтердің қалыптасуын жазбаға алған. Шамамен 5000 жыл бұрын алғашқы шағын қала-мемлекеттер пайда болды. Біздің заманымыздан бұрынғы III-II мыңжылдықтарда олардың кейбіреулері ірі басқарылатын аймақтарға айналды: Шумер, ежелгі Египет, Инд өзенінің алқабы және Сары өзен өркениеттері. Үкіметтердің пайда болуының бір себебі – ауыл шаруашылығы. Неолит революциясынан бері ауыл шаруашылығы азық-түлік қорын артырудың тиімді тәсілі болды. Бұл адамдарға ауыл шаруашылығынан өзге салаларда мамандануға мүмкіндік берді. Олардың кейбіреулері сыртқы билік ретінде басқаларды басқаруға бейімделді, ал енді біреулері түрлі басқару үлгілерін сынап көрді. Осы екі фактор да үкіметтердің негізін қалады. Ауыл шаруашылығы халықтың көбеюіне және тығыз орналасуына жағдай жасағандықтан, үкіметтер біртіндеп күрделене түсті, жаңа қарым-қатынастар мен әлеуметтік қысымдар пайда болды, оларды үкімет бақылауға алуға тиіс болды. Дэвид Кристиан түсіндіреді: "Біріншіден, су инфрақұрылымы сияқты инфрақұрылымдық жобаларды тиімді басқару қажеттігі туды. Тарихи тұрғысынан алғанда, бұл Месопотамия сияқты аймақтарда орталықтандырылған басқару және күрделі әлеуметтік ұйымды талап етті. Алайда археологиялық дәлелдер теңдік пен орталықтандырылмаған күрделі қоғамдарда да осындай жетістіктерге қол жеткізілгенін көрсетеді."

Қазіргі заманғы үкіметтер

XVII ғасырдың соңынан бастап республикалық үкімет нысандарының таралуы арта түсті. Англиядағы Азамат соғысы мен Даңқты революция, Америка революциясы және Франция революциясы өкілдік билік нысандарының дамуына үлес қосты. Кеңес Одағы – коммунистік үкімет құрған алғашқы ірі ел болды. Берлин қабырғасы құлағаннан бері либералды демократия үкімет нысаны одан да кеңінен таралды. XIX және XX ғасырларда ұлттық деңгейдегі үкіметтің көлемі мен масштабы едәуір ұлғайды. Бұл корпорацияларды реттеуді және әлеуметтік мемлекетті дамытуды қамтыды.

Жіктеу

Саяси ғылымда саяси жүйелердің типологиясы немесе таксономиясын құру ұзақ жылдан бері мақсат болып келген, себебі саяси жүйелердің типологиясы айқын емес. Бұл әсіресе салыстырмалы саясат және халықаралық қатынастар салаларындағы саяси ғылым үшін маңызды. Үкімет нысандарының ішінде санаттарды ажырату сияқты, үкіметтік жіктемелердің шекаралары да тұрақсыз немесе нақты анықталмаған. Кез келген үкіметтің ресми түрде де-юре немесе идеалды нысаны болады. АҚШ – федералдық конституциялық республика, ал бұрынғы Кеңес Одағы – федералдық социалистік республика. Дегенмен, өзін-өзі анықтау объективті емес, және Копштейн мен Личбахтың пікірінше, режимдерді анықтау қиын болуы мүмкін, әсіресе де-факто жағдайда, егер үкіметі мен экономикасы іс жүзінде өзгеше болса. Мысалы, Вольтер «Қасиетті Рим империясы қасиетті де емес, римдік те емес, империя да емес» деген тұжырым жасаған. Іс жүзінде Кеңес Одағы Иосиф Сталиннің басшылығымен орталықтандырылған, бір партиялық автократиялық мемлекет болды. Үкімет нысанын анықтау да қиын, себебі көптеген саяси жүйелер әлеуметтік-экономикалық қозғалыстар ретінде бастау алады, содан кейін сол қозғалыстардың атын алған партиялар оларды үкіметке енгізеді; барлығының дербес саяси идеологиялары бар. Осы қозғалыстармен билікте болған тәжірибе және олардың нақты үкімет нысандарымен тығыз байланысы оларды өздерінің үкімет нысаны ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Басқа да қиындықтарға саяси идеологиялар мен басқарудың байланысты формаларына қатысты ақылға қонымды техникалық анықтамалардың жалпы консенсустың болмауы немесе қасақана «бұрмалау немесе қиысу» жатады. Мысалы: АҚШ-тағы «консерватизм» мағынасы басқа елдердегі анықтамасымен көп ортақ емес. Рибуффо атап өткендей, «америкалықтар қазір консерватизм деп атаған нәрсені әлемнің көп бөлігі либерализм немесе неолиберализм деп атайды»; Финляндиядағы «консерватор» АҚШ-та «социалист» деп аталуы мүмкін. 1950 жылдан бері АҚШ-та консерватизм көбінесе оңшыл саясат пен Республикалық партиямен байланысты. Алайда, сегрегация дәуірінде көптеген оңтүстік демократтары консерваторлар болды және олар 1937 жылдан 1963 жылға дейін Конгрессті бақылаған консервативті коалицияда маңызды рөл атқарды.

In political science, it has long been a goal to create a typology or taxonomy of polities, as typologies of political systems are not obvious. It is especially important in the political science fields of comparative politics and international relations. Like all categories discerned within forms of government, the boundaries of government classifications are either fluid or ill defined. Superficially, all governments have an official de jure or ideal form. The United States is a federal constitutional republic, while the former Soviet Union was a federal socialist republic. However self identification is not objective, and as Kopstein and Lichbach argue, defining regimes can be tricky, especially de facto, when both its government and its economy deviate in practice. For example, Voltaire argued that "the Holy Roman Empire is neither Holy, nor Roman, nor an Empire". In practice, the Soviet Union was a centralized autocratic one party state under Joseph Stalin. Identifying a form of government is also difficult because many political systems originate as socio economic movements and are then carried into governments by parties naming themselves after those movements; all with competing political ideologies. Experience with those movements in power, and the strong ties they may have to particular forms of government, can cause them to be considered as forms of government in themselves. Other complications include general non consensus or deliberate "distortion or bias" of reasonable technical definitions to political ideologies and associated forms of governing, due to the nature of politics in the modern era. For example: The meaning of "conservatism" in the United States has little in common with the way the word's definition is used elsewhere. As Ribuffo notes, "what Americans now call conservatism much of the world calls liberalism or neoliberalism"; a "conservative" in Finland would be labeled a "socialist" in the United States. Since the 1950s conservatism in the United States has been chiefly associated with right wing politics and the Republican Party. However, during the era of segregation many Southern Democrats were conservatives, and they played a key role in the conservative coalition that controlled Congress from 1937 to 1963.

Әлеуметтік-саяси түсініспеушілік

Адамдар үкіметтердің түрлері мен ерекшеліктері туралы әртүрлі пікірде болады. Кез келген үкіметте және оның сәйкес жіктелуінде "аралық жағдайлар" жиі кездеседі. Ең либералды демократиялар да қарсы саяси қызметті белгілі бір деңгейде шектейді, ал ең қатыгез диктатуралар қолдаудың кең базасын құруға мәжбүр, осылайша үкіметтерді тар санаттарға "жіктеу" қиындық тудырады. Мысалы, кейбіреулер АҚШ-ты демократия емес, плутократия деп санайды, себебі кейбір американдық сайлаушылар сайлаудың бай Super PAC-тер арқылы манипуляцияланатынына сенеді. Ал кейбіреулер климаттың өзгеру заманында адамдардың қажеттіліктері мен тілектерін қайта қарастырып, барлығына жеткіліктілік тудыру үшін үкіметті жаңаша түсіну керек деп есептейді.

Басқарудың өлшемі

Үкімет сапасы үкіметтік тиімділік индексімен өлшеніп, ол саяси тиімділік және мемлекеттік мүмкіндіктермен байланысты.

Автократиялық

Автократия – билік жүйесі, онда жоғары билік бір адамның қолында шоғырланған, оның шешімдері сыртқы заңдық шектеулерге де, халық бақылауының реттелген механизмдеріне де бағынбаушылық етеді (әлдебір төңкеріс немесе жаппай көтеріліс қаупінен басқа). Абсолюттік монархия – монархтың патшалық құқықтары шексіз, жеке билеуші ретінде билік ететін, тарихи тұрғыдан кең таралған автократия түрі. Абсолюттік монархиялардың көпшілігі мұрагерлік болып табылады, бірақ кейбіреулері, атап айтқанда Ватикан, сайлаушылар алқасымен (мысалы, кардиналдар алқасы немесе сайлаушы князьдер) сайланады. Автократияның басқа түрлері – тирандық, деспотизм және диктатура.

Аристократия

Аристократия – билікті шағын, элиталық билеуші топтың, мысалы, мұрагерлік ақсүйектердің немесе ерекше құқықтары бар топтың қолына беретін үкімет түрі. Бұл топ көбінесе жер иелерінің билігіне, байлардың билігіне немесе олигархияға ұқсас азшылық билігін жүзеге асырады. Көптеген монархиялар аристократия болып келген, бірақ қазіргі конституциялық монархияларда монархтың нақты билігі шектеулі болуы мүмкін. "Аристократия" термині феодалдық жүйеде шаруаларға, қызметшілерге және қала тұрғындарына жатпайтын топтарды да білдіруі мүмкін.

Демократия

Демократия – азаматтардың дауыс беру және пікір алмасу арқылы билікті жүзеге асыратын үкімет жүйесі. Тікелей демократияда азаматтардың барлығы бірігіп, тікелей басқарушы орган құрып, әрбір мәселе бойынша тікелей дауыс береді. Жаңартпалы демократияда азаматтар өздерінен өкілдерді не делегаттарды сайлау арқылы не, сирек жағдайларда, жеребе салу арқылы таңдап, жанама басқару жүзеге асырады. Осылай таңдалған азаматтар кейін жиналып, заң шығару органы немесе сот алқасы сияқты басқарушы орган құрады. Кейбір үкіметтер тікелей және жаңартпалы демократиялық басқаруды біріктіреді, онда азаматтар күнделікті басқаруды жүзеге асыру үшін өкілдерді таңдайды, сонымен қатар халықтық бастамалар, референдумдар (плебисциттер) және қайта шақыру құқығы арқылы тікелей басқару құқығын сақтайды. Конституциялық демократияда көпшіліктің билігі өкілдік демократия шеңберінде жүзеге асырылады, бірақ конституция көпшілік билігін шектейді, әдетте сөз бостандығы немесе бірігу бостандығы сияқты барлық азаматтарға арналған белгілі бір құқықтарды қамтамасыз ету арқылы.

Республикалар

Республика – ел билеушілердің жеке мүддесі немесе меншігі емес, "қоғамдық іс" (res publica) саналатын, ал мемлекеттік лауазымдар мұрагерлікпен берілмей, тікелей немесе жанама жолмен сайлануы немесе тағайындалуы арқылы іске асырылатын үкімет нысаны. Халықтың немесе оның маңызды бір бөлігінің үкіметке басымдық құқығы болады және мемлекеттік лауазымдар сайлау арқылы немесе сайланған адамдар таңдауымен анықталады. Республиканың жиынтық, қарапайым анықтамасы – мемлекет басшысы монарх емес үкімет. Монтескье демократияны, онда барлық халық билікке қатысады, сондай-ақ аристократияны немесе олигархияны, онда тек бір бөлігі ғана билік етеді, республикалық үкімет нысандарының қатарына қосты. Әртүрлі республикаларды сипаттау үшін қолданылатын басқа терминдерге демократиялық республика, парламенттік республика, жартылай президенттік республика, президенттік республика, федеративтік республика, халық республикасы және ислам республикасы кіреді.

Федерализм

Федерализм – мүшелер тобының өкілді басшымен шарт арқылы байланысқан саяси ұғым. "Федерализм" термині сондай-ақ егемендік конституциялық түрде орталық үкімет пен құрамына кіретін саяси бірліктер – мемлекеттер, провинциялар немесе басқаша аталатын тараптар арасында бөлінген үкімет жүйесін сипаттау үшін де қолданылады. Федерализм – демократиялық принциптер мен институттарға негізделген жүйе, онда басқару билігі ұлттық және провинциялық/мемлекеттік үкіметтер арасында бөліседі, нәтижесінде көбінесе федерация деп аталатын құрылым пайда болады. Осы ұғымды қолдайтындар федералистер деп аталады.

Филиалдар

Көбінесе үкіметтер, әрқайсысы белгілі бір өкілеттіктерге, функцияларға, міндеттерге және жауапкершіліктерге ие үкімет тармақтарын құрайтын жеке институттардан тұрады. Бұл институттар арасындағы өкілеттіктердің таралуы үкіметтер арасында әртүрлі болады, сондай-ақ тармақтардың функциялары мен саны да әртүрлі. Үкімет тармақтары арасындағы тәуелсіз, параллель өкілеттіктердің таралуы – билік бөлінісі деп аталады. Ал ортақ, қиылысатын немесе бір-бірімен тоғысатын өкілеттіктердің таралуы – биліктің бірігуі болып табылады. Үкіметтер көбінесе үш тармақтан тұрады: заң шығарушы, атқарушы және сот; бұл кейде "триас политика" моделі деп аталады. Дегенмен, парламенттік және жартылай президенттік жүйелерде үкімет тармақтары жиі қиылысады, олардың құрамы бірдей және функциялары тоғысады. Көптеген үкіметтерде тәуелсіз сайлау комиссиясы немесе есептік тармақ сияқты қосымша немесе аз тармақтар болады.

Партиялық жүйе

Қазіргі уақытта көптеген үкіметтерді нақты құрылған саяси партия мүшелері басқарады, ол үкіметтік лауазымдардағы шенеуніктер мен кандидаттардың қызметін үйлестіреді. Көппартиялық жүйеде бірнеше саяси партия сайлауларда бәсекелесу арқылы үкіметтік лауазымдарды иелену мүмкіндігіне ие, бірақ партиялардың тиімді саны шектеулі болуы мүмкін. Көпшілік үкімет – парламенттегі орындықтардың абсолютті көпшілігін бірлесіп иеленетін бір немесе бірнеше басқарушы партиялардың үкіметі, ал азшылық үкімет тек көпшілік орынға ие болып, көбінесе басқа партиялармен сенім және қолдау келісіміне тәуелді болады. Коалициялық үкімет – бірнеше партияның коалициялық келісімнің аясында үкімет құру үшін ынтымақтастығы. Бір партиялық үкіметте бір партия коалицияның қолдауысыз үкімет құрады, бұл көбінесе көпшілік үкіметтерде кездеседі, бірақ тіпті азшылық үкіметі де қазіргі уақытта коалициялық серік таба алмаған бір партиядан тұруы мүмкін. (Атымен ғана) көппартиялық жүйеде бір партиялық үкіметті үнемі сақтап тұратын мемлекетте үстем партиялық жүйе қалыптасады. (Демократиялық емес) бір партиялық жүйеде бір ғана билеуші партияның үкімет құруға (шамалы немесе көп) эксклюзивті құқығы болады, ал басқа партиялардың құрылуына кедергі келтірілуі немесе заңсыз болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда үкіметте абсолютті монархия немесе партиялық емес демократия сияқты партиялық емес жүйе болуы мүмкін.

Карталар

Демократия – әлемдегі мемлекеттердің жартысынан астамы демократия болып табылатын, үкімет нысанының ең танымал түрі. 2021 жылғы мәлімет бойынша, 167 елдің 97-сі демократиялық елдер.