Кіріспе

Шараф Рашидович Рашидов (өзбекше кириллицада: Шароф Рашидович Рашидов; 6 қараша 1917 [ескі стиль бойынша 24 қазан 1917] – 31 қазан 1983) – 1959 жылдан 1983 жылы қайтыс болғанға дейін Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болды. Оның қызмет еткен кезеңінде Өзбек КСР-і айтарлықтай экономикалық өсімді бастан өткерді және Кеңес Одағының қалған бөлігінен жоғары дәрежеде автономияға ие болды.

Ерте өмір

Рашидов 1917 жылғы 6 қарашада, Ресей революциясына бір күн бұрын дүниеге келген. Ол қазіргі Өзбекстанның Жізақ облысында орналасқан Совунгарлик ауылында өзбек шаруа отбасында туған. Оның отбасы кедей болғанымен, ата-анасы сол кездегі сауатты адамдардың санатында болды және алты баласының білім алуын қалады. Шароф Рашидовтің әкесі Рашид Халилов – Қызыл карвон колхозына қосылған шаруа, ал анасы Куйсиной – үй шаруасымен айналысқан әйел болған. 1935 жылы Жізақ педагогикалық колледжін бітіргеннен кейін, ол Самарқандағы «Ленинский путь» газетінде жұмыс істей бастағанға дейін орта мектепте мұғалім болып жұмыс істеді. 1941 жылы Самарқан мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірді, бірақ сол жылы кіші лейтенант болып Шығыс майданына аттанды. Ол Мәскеу шайқасына қатысты және соғыста ауыр жарақат алғаннан кейін 1943 жылы демобилизацияланды, ал бұрын екі «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталған. Өзбекстанға оралғаннан кейін 1943-1944 жылдары Самарқандағы «Ленин жолы» газетінің редакторы, содан кейін Самарқан облыстық комитетінің хатшысы болды, ал 1947-1949 жылдары «Қызыл Өзбекстан» газетінің жауапты редакторы қызметін атқарды. Ол сонымен қатар Партияның Орталық Комитеті жанындағы Бүкілодақтық партия мектебінің студенті болды және 1948 жылы сырттай бітірді.

Саяси мансап

1947 жылы Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып қызмет жолын бастады, ол 2-ден 9-шы шақырылымдарға депутат болып сайланды. Сонымен қатар, ол коммунистік партияның 19-дан 24-ші съездеріне делегат болды. 1949 жылы Өзбек КСР Жазушылар одағының төрағасы болды, бірақ 1950 жылы Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы болып тағайындалды және 1959 жылға дейін осы қызметте болды. Ол билікте өсуді жалғастырып, 1956 жылы Коммунистік партияның Орталық комитетінің кандидат мүшесі болды. 1959 жылдың наурыз айында Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ол 1983 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. 1961 жылы Коммунистік партияның Орталық комитетінің мүшесі және Орталық Комитет Президиумының кандидат мүшесі болды.

Саясат

Рашидов өзбек саясатының Самарқан фракциясының іс жүзіндегі басшысы болды, ол басқа фракциялардан, әсіресе Ташкент фракциясынан қарсылыққа ұшырады. 1959 жылы билікке келгеннен кейін ол Өзбек КСР-інің басшы лауазымдарынан Ташкентке жақын саясаткерлерді тазарта бастады. 1969 жылы Ташкент фракциясының Ядгар Насриддиновасы, Ферғана фракциясының Рафиқ Нишонов және Бұхара фракциясының Рахмонқұл Құрбонов оны бірінші хатшы лауазымынан шеттетуге тырысты, спорттық іс-шарадағы орысқа қарсы митингті Мәскеудің оны қабылдамауына себеп ретінде пайдаланды. Алайда, Рашидов жеңіске жетті, ал құйрықшылдар Өзбек КСР-і саясатындағы ықпалын жоғалтты, Насриддинова мен Нишонов одақтық деңгейдегі лауазымдарға ие болды, ал Құрбонов түрмеге қамалды. Рашидов Брежневтің күшті қолдауын алды, ол өз кезегінде Өзбек КСР-ін индустрияландыру жобаларына ресурстар бөлді және оны тергеуден қорғады. Ұзақ жылдар бойы Өзбек КСР-і одақтағы басқа республикаларға қарағанда едәуір жоғары автономияға ие болды. Басқа да осындай мәртебелі кеңес саясаткерлері КГБ және партия аппаратының үлкен билікке ие болуынан қорқыса, Өзбек КСР-дегі осы институттар Рашидовтан қорқатын, оның Брежневпен тығыз байланысы оған басқа саясаткерлерге қарағанда партиялық нормалардан көптеп бұруға мүмкіндік берді. Рашидовқа қарсы пікір білдіргендерге қатыгез жазалар төндірілді, себебі Рашидов өзінің серіктестерінің адалдығын сақтау үшін «бөліп билеу» әдісін қолданып, хабарласу желісін ұстады. Оның қарсыластары оны республиканы бақылау деңгейі үшін өткен ғасырдың ханымен салыстырды.

Жобалар

Рашидовтың билік еткен кезінде Өзбек КСР-і ауыл шаруашылығы саласында ғана емес, сонымен қатар урбанизация және индустрияландыруда да қарқынды экономикалық өсімді бастан өткерді. В. П. Чкалов атындағы Ташкент авиациялық өндірістік бірлестігі әлемдегі ірі ұшақ өндірушілердің біріне айналды; 1969 жылы Мурунтау кені алтын өндіруді бастады, ол Кеңес Одағындағы ең маңызды кен орындарының бірі болды. 1966 жылғы құрылыс қиратушы жер сілкінісінен кейін Ташкент қаласы қайта жаңартылып, айтарлықтай урбанизацияға ұшырады, Ташкент метрополитені салынды, қала кеңейтілді, сондай-ақ республика бойынша әлеуметтік мақсаттағы басқа да құрылыс жобалары жүзеге асырылды.

Дипломатиялық

1957 жылы Рашидов Климент Ворошиловпен бірге Индонезия, Бірма, Қытай және Вьетнамға дипломатиялық сапарға барды, онда ол отаршылдыққа қарсы қозғалыстардың көшбасшыларымен кездесті. Кубаға алғашқы сапарлары ауыл шаруашылығы мәселелеріне арналған болса да, 1962 жылы ол Куба ракеталық дағдарысының алдында Хрущев жіберген советтік делегация құрамында болды. 1965 жылғы Үнді-Пакистан соғысы кезінде Рашидов Ташкентте бейбіт келіссөздер ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды, нәтижесінде екі ел 1966 жылы Ташкент декларациясына қол қойды. Келіссөздерді ресми түрде Алексей Косыгин жүргізсе де, Рашидов бейбіт процеске көбірек қатысты. Совет Одағының Ауғанстанға басып кіруі кезінде Рашидов ауған студенттерін Өзбек КСР-інің университеттерінде оқуға шақырды және Ауғанстан Демократиялық Республикасының үкіметтік органдарымен үнемі хат алмасып, олардың іс-қимылдарына қолдауын білдірді.

Мәдениет

1966 жылы Рашидовтың тұсында Өзбекстанның астанасы Ташкент қайта жаңартылды, жаңа мұражайлар, саябақтар, театрлар мен ескерткіштер салынды. 1970 жылы Самарқанның 2500 жылдығы тойланды, осыған орай Самарқанда маңызды шаралар өтті, қала тарихы мұражайы мен опера және балет театры ашылды. 1977 жылы Орталық Азияда алғаш рет Ташкентте метро құрылысы аяқталды. 1969 жылы Самарқанда Темұр дәуірі өнері тарихына арналған халықаралық симпозиум өтті. 1973 жылы әйгілі ғалым Әбу Райхан әл-Бирунидің 1000 жылдығы кеңінен тойланды және көркем фильм түсірілді. Рашидов басшылығымен Өзбекстандағы ғылыми-зерттеу институттарының саны 1960 жылы 64-тен 1980-ші жылдардың басында 100-ге дейін артты. Рашидов Орталық Азиядағы алғашқы археология институтын құруды бастады, ол 1970 жылы Самарқанда ашылды. 1970 жылы Өзбекстанда әр 10 000 адамға 192 студент шамасында білім алды. 1970-1980 жылдары Рашидовтың қолдауымен Өзбекстанда үш ірі тарихи фильм түсірілді: Одил Яқубовтың шығармасы негізінде "Ұлуғбек қазынасы", Айбек романы бойынша 10 бөлімді "Әлішер Навои" телефильмі және Комил Яшин романы бойынша 17 бөлімді "Отты жолдар" сериалы. Қазіргі Өзбекстан аумағында туған әлемдік ғылымның ұлы тұлғалары туралы алғашқы көркем тарихи фильмдер жасалды: Авиценна туралы "Жастық шағы", Ұлуғбек туралы "Ұлуғбек жұлдызы". 1966 жылы "Өзбекфильм" студиясында мультфильмдер шеберханасы құрылды. 1968 жылы алғашқы өзбек мультфильмі "Батыл торғай" жарық көрді. 70-ші жылдардың ортасында анимация шеберханасы қуыршақ және суретті мультфильмдерді біріктіретін орталыққа айналды, "Бүркіт пен жұлдыз туралы жыр" (авторы Мавзур Махмудов), "Шөлдегі көл" (авторы Назим Тулахожаев) және "Хожа Насретдин" сияқты мультфильмдер жасалды. Рашидов Өзбекстанның жас ақындары мен жазушыларын белсенді түрде қолдады. Оның тұсында өзбек мәдениетінде Еркін Вохидов ("Өзбегім" поэмасы) және Абдулла Орипов ("Өзбекстан" поэмасы) сияқты көрнекті ақындар өркендеді. Әлішер Навои атындағы Мемлекеттік әдебиет мұражайы, Садриддин Айни атындағы үй-мұражайы, Афшондағы Әбу Әли ибн Сина мұражайы, Ташкенттегі Ленин мұражайы және тағы да басқа мұражайлар ашылды. 1980 жылы Рашидовтың бастамасымен өзбек және тәжік ақыны Ориф Гүлханидің 100 жылдығы тойланды және Самарқанда Гүлхани мұражайы ашылды. Мұнан өзге, мәдени саясаттың маңызды бір бөлігі үш мұражай-қорық құру болды: Хивадағы "Ичан-Қала" (1968), Самарқан біріккен тарихи-сәулет және өнер мұражай-қорығы (1982) және Бұхара мемлекеттік сәулет-өнер мұражай-қорығы (1983). Шароф Рашидович Рашидовтың басшылығымен тарихшылар 1967-1970 жылдары өзбек және орыс тілдерінде төрт томдық "Өзбекстан тарихы" еңбегін жазып, жариялады. Рашидовтың қайтысынан кейін Өзбекстанның көп томдық тарихы жарияланбады, тек жеке кезеңдерге арналған жеке томдар ғана шықты.

Непотизм

КПСС Рашидовтың сыбайлас жемқорлығы мен жеққорлығын жақсы білгенімен, бастапқыда оған көз жұмды. Өзбек КСР-індегі кең таралған жемқорлық пен парақорлық туралы шағымданып, орталық органдарға мыңдаған хаттар жіберілген соң, орталық үкімет Рашидов пен оның кадрларын мұқият тергеуге кірісті. Соңында Рашидов Лигачевқа шақырылды, ол оған Өзбек КСР азаматтарының оның жемқорлығына шағымданған қалың хаттарды көрсетті. Рашидов Лигачевтен кім екенін сұрады, ал Лигачев оған Юрий Андроповтың тапсырмасымен бұл мәселені көтеріп отырғанын айтты. Рашидов бұл хаттарды жала жабу деп мәлімдеді, ал Лигачев оның тергеуге алынатынын және егер айыптаулар негіссіз болса, алаңдауға қажеті жоқ екенін хабарлады.

Мақта туралы жанжал

Мәскеуден мақта өндірісін арттыру туралы тапсырма алғаннан кейін, Рашидов басшылығындағы Өзбек КСР үкіметі суармалы және жиналған жерлердің көлемін жасанды түрде арттырып көрсеткен статистика жариялап, өндіріс пен тиімділіктің рекордтық деңгейде екенін мақтанды. Бірақ, Өзбек КСР-і мәлімдеген мақта көлемі мен нақты өндірілген мақта арасында зор айырмашылық болды. Мәскеудің мақта өндірісін ұлғайтуға бағытталған күшті ықпалы республикада, әсіресе Қарақалпақстан аймағындағы экологиялық апатқа себеп болды. Арал теңізін толықтырған өзендер мақта далаларын суару үшін басқа бағытқа бұрылып, теңіздің тартылуына әкеп соқты. Экологиялық ахуал нашарлаған сайын мақта өндірісі төмендесе де, Мәскеу одан да көп мақта талап етіп отырды. Мақта квотасын орындалғандай көрсету үшін, салық, парақорлық және жалған құжаттарды пайдаланудан тұратын күрделі жүйе құрылды. Өзбек басшылығы осы көбейтілген көрсеткіштерді пайдаланып, орталық советтік қаражаттан Өзбек КСР-і мен Рашидовтар отбасына үлкен қаражат аударды. Брежнев бұл жағдайға немқұрайлы қарады, өйткені оның күйеу баласы да осы іске қатысты болды. Брежневтің қайтысынан кейін, бұл схеманы білген Андропов «мақта мафиясын» жоюға кірісіп, ақырында бұл жанжал ресми түрде мойындалды.

Отбасы

Рашидов Хурсанда Ғыфуровна Рашидоваға үйленген, және олардың бес баласы болды. Ұлдары Илхом Қарақалпақ АССР-інің бірінші хатшысы Каллибек Камоловтың қызына үйленді. Рашидовтың бір қызы Бухара фракциясының мүшесі, Ыбырахим Муминовтың немересіне тұрмысқа шықты, ол Өзбек КСР Ғылым академиясының вице-президенті қызметін атқарды және Самарқан-Бухара топтастығының байланыстарын нығайтты. Оның інісі Сахиб Халық инспекциясының бастығы болды. Әйелінің сіңілі ұлы Ташкент медицина институтының ректоры болды. Барлығы, Рашидов Өзбек КСР үкіметіндегі маңызды лауазымдарға кемінде он төрт туысын орналастырды, бірақ үкіметтегі туыстарының нақты саны әлі де белгісіз.

Дін

Өзбекстанда мұсылмандар көпшілік болғанымен, Рашидов Кеңес басшыларынан күтілетіндей зайырлы өмір салтын ұстанды, өзінің атеист екенін айтты және дінді шарлатандық деп санады. Дегенмен, ол республикадағы дінге өте төзімді болды, діни мекемелердің дамуына ғана емес, сонымен қатар діни сипаттағы қоғамдық тойлануларға да рұқсат берді, осылайша Ташкентті Кеңес Одағындағы исламның маңызды орталығына айналдырды. 1980 жылдың қыркүйегінде Ташкентте Хижраның жылдығына арналған ірі халықаралық конференция өтті. Оның қызмет еткен кезеңінде бұрынғы басшылықтармен спорт залдары мен қоймалар сияқты зайырлы мақсаттарға айналдырылған көптеген мешіттер қайта қалпына келтірілді.

Өлім және мұра

Рашидов 1983 жылғы 31 қазанда Қарақалпақ АССР-іне сапар барысында қайтыс болды. Көптеген дереккөздер оның жүрек талмасынан қайтыс болғанын көрсетеді, көптеген адамдар оған қатысты жүргізіліп жатқан сыбайлас жемқорлық тергеудің тудырған стрестің себеп болғанын айтады, бірақ кейбір мәліметтер оның өлімі жемқорлық айыбынан құтылу үшін өз-өзіне қол жұмсағандығын көрсетеді. Оның орнын Иномжон Усмонхожаев басты. Рашидовтің өлімінен кейін жоғары баға берілгенімен, оған сын айту көп ұзамай ғана емес, Мәскеу мен Ташкенттегі жоғары лауазымды саяси қайраткерлер тарапынан да қолдау тапты. Ол бастапқыда Ташкенттегі Ленин алаңына жерленген, бірақ мақта дауысынан кейін оның есімі ұмытылып, жатты, 1986 жылы оның мәйіті алаңнан шығарылып, туған қаласына қайта жерленді. Кеңес Одағынан тәуелсіздік алғаннан кейін Рашидовтің бейнесін Ислам Каримов жаңартып, Рашидов өзбек ұлттық сезімінің символы ретінде танылды. Шәроф Рашидов ауданы оның құрметіне аталды. Мақта дауысы ресейліктер үшін ұят болғанымен, өзбектер Рашидовты оған қарамастан емес, керісінше, оның арқасында қолдады, себебі бұл Мәскеуге қарсы жеңіс ретінде қабылданып, көптеген адамдар оның жемқорлығын республикаға пайдалы және өзбек мүдделерін қорғау деп санады.