Кіріспе
Елам патшалары – қазіргі Иранның оңтүстік-батысындағы Еламның ежелгі өркениетінің билеушілері болды. Еламдықтардың ең ерте белгілі әулеті – ерте дәуірде билікке келген Аван әулеті. Еламды б.з.д. 24 ғасырда Аққад империясы жаулап алды, содан кейін бір ғасырдан астам уақыттан кейін тәуелсіздік қайта орнатылмастан бұрын, Аққад тағайындаған әкімдер тізбегімен басқарылды. Еламның қуатты патшасы Пузур Иншушинак билік еткеннен кейін, Еламды б.з.д. шамамен 2100 жылы Сумерліктердің үшінші Ур әулеті қайта жаулап алды. Жергілікті Елам билігі бірнеше онжылдықтан кейін Шимашки әулеті тұсында, Ур III патшасы Ибби Синнің кезінде қайта орнатылды. Б.з.д. 2004 жылы Шимашки патшасы Киндатту Урді шабуылдап, қиратты, содан кейін Елам толық тәуелсіздікке ие болды. Суккулма әулеті, мүмкін, туысқандық байланысы бар, одан кейін Еламның басқа бір бөлігінде құрылды және біртіндеп Шимашки әулетімен араласып, оны басып озды. Суккалма әулетінен кейін Кидинуид және Игихалкид әулеттері билік етті, содан кейін Елам патшалығы Шутрукид әулеті тұсында өркендемеге жетті. Шатрук Нахунте I және Шилхак Иншушинак сияқты қуатты Шутрукид патшалары Еламның өзінде ғана емес, Вавилонияда да үстемдік құрды. Патшалық б.з.д. 12 ғасырдың соңында Вавилон патшасы Набуходоносор I-нің Хутелутуш Иншушинакты жеңгенінен кейін ыдыраған болуы мүмкін, бірақ Еламда билеушілердің жаңа әулеті б.з.д. 8 ғасырының басынан бастап белгілі болды. Бұл «Жаңа Елам» патшалығы деп аталатын мемлекет б.з.д. 7 ғасырдың басында Хубанид әулетінің билігіне көшті, бұл қысқа мерзімді ішкі қақтығыстар мен Ассирия және Вавилон істеріне араласуды бастады. Жаңа Елам патшалығын б.з.д. 646 жылы Ассирия патшасы Ашурбанипал қиратты, бірақ Елам билеушілері б.з.д. 6 ғасырының соңына дейін, Әхеменид империясының өркендеуіне дейін Еламның орталық аймақтарын басқарды. Еламдықтар б.з.д. 147 жылы жаңа патшалық – Элимаисты құрды. Бастапқыда Камнаскирид әулетімен билік еткен Элимаи, Парфян империясының бақылауына түсті. Парфян империясы құлағаннан кейін және біздің заманымыздың 3 ғасырының басында Сасани империясының өркендеуімен Элимаи басып алынып, жойылды, бұл Еламның саяси тарихының соңғы аяқталуын белгіледі.
The kings of Elam were the rulers of Elam, an ancient civilization in modern day south western Iran. The earliest known Elamite dynasty was the Awan dynasty, which came to power in the Early Dynastic period. Elam was conquered by the Akkadian Empire in the 24th century BC and was then ruled by a sequence of Akkadian appointed governors before independence was restored a little over a century later. After the reign of the powerful Elamite king Puzur Inshushinak, Elam was conquered again c. 2100 BC by the Sumerian Third Dynasty of Ur. Native Elamite rule was after a few decades restored under the Shimashki dynasty during the reign of Ur III king Ibbi Sin. In 2004 BC the Shimashki king Kindattu sacked Ur, whereafter Elam became fully independent. The Sukkulmah dynasty, perhaps a related lineage, was established in another part of Elam shortly thereafter, and after a period of overlap gradually overtook the Shimashki dynasty. The Sukkalmah dynasty was followed by the Kidinuid and Igihalkid dynasties, whereafter the Elamite kingdom reached the height of its power under the Shutrukid dynasty. Powerful Shutrukid kings, such as Shutruk Nahhunte I and Shilhak Inshushinak, exerted dominion over not only Elam itself but also over Babylonia. The kingdom may have disintegrated following the defeat of Hutelutush Inshushinak by the Babylonian king Nebuchadnezzar I in the late 12th century BC, but a new line of rulers are attested in Elam from the early 8th century BC onwards. The so called Neo Elamite kingdom came under the rule of the Hubanid dynasty in the early 7th century BC, which initiated a short period of intense internal conflict and meddling in Assyrian and Babylonian affairs. The Neo Elamite kingdom was effectively destroyed by the Assyrian king Ashurbanipal in 646 BC, though Elamite rulers continued to govern the Elamite heartland until the rise and early years of the Achaemenid Empire in the late 6th century BC. The Elamites created a new kingdom, Elymais, around 147 BC. Initially ruled by the Kamnaskirid dynasty, Elymais often fell under the control of the Parthian Empire as a vassal state, and eventually came under the rule of a cadet branch of the Parthian Arsacid dynasty. Following the fall of the Parthian Empire and the rise of the succeeding Sasanian Empire in the early 3rd century AD, Elymais was conquered and abolished as a distinct kingdom, marking the final end of Elamite political history.
Аван әулеті (шамамен 2500 2100 б.з.д.)
Аван әулеті – Эламның ең ерте белгілі патша әулеті. "Аван" атауы эламдықтардың өзінде пайда болған. Бұл атаудың династиялық атау ретінде қолданылуы Ежелгі Вавилондық дереккөздерден басталады, онда ең алғашқы Эламдық династияның патшалары "Аван әулетіне" жатқызылған, сондай-ақ Аван және одан кейінгі Шимашки әулеттерінің эламдық патшалар тізімінен алынған. Хишеп-ратеп пен Лух-ишаннан бұрынғы билеушілер ерте династиялық кезеңге жатады, бірақ олардың тарихилығы патшалар тізімінде көрсетілгеннен өзге деректермен растала алмайды. Егер олар тарихи тұлғалар болса, тізімдегі алғашқы патша (Пели) шамамен б.з.д. 2550 – 2400 жылдар аралығында өмір сүрген болуы мүмкін. Аван әулеті – бір тұқымнан тараған әулет емес, және бір ғасырдан астам уақыт бойы Аққад империясы тағайындаған әкімдермен үзіліске ұшыраған. Ауталуммаш – осы әулет заманындағы хурит тіліндегі мәтінде айтылған эламдық патша. (Сурет) Атауы Патшалық Мерзімі Мұрагерлік және ескертулер Сілтеме Пели Белгісіз, б.з.д. 2500 ж. (?) Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Тата Белгісіз Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Уккутахеш Белгісіз Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Хишур Белгісіз Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Шушунтарана Белгісіз Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Напилуш Белгісіз Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Кикку сиве темпт Белгісіз Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Хишеп-ратеп Б.з.д. 24 ғасырдың соңы Эламның тарихи тұрақты расталған алғашқы патшасы. Оның билігінде Эламды Аққадтың Саргоны (б.з.д. 2334–2279 жж.) басып алды, ол Хишеп-ратепті және оның ұлы Лух-ишанды жеңіп, Хузестанның көп бөлігін басып алды. Лух-ишан Белгісіз, б.з.д. 2350 ж. (?) Хишибрасинидің ұлы (Хишеп-ратеппен бір адам болуы мүмкін). Эмахшини Белгісіз, б.з.д. 2280 ж. (?) Аван патшалар тізімінде жоқ. Саргонның өлімі туралы хабарды естігеннен кейін Эмахшини және оның одақтасы Мархасидің Абалгамашы Хузестанға басып кіріп, қайтадан басып алды. Бірақ көп ұзамай Саргонның ұлы Римуш (б.з.д. 2279–2270 жж.) қарсы шабуыл жасап, Хузестанды қайта басып алды. Римуш пен Маништушудың (б.з.д. 2270–2255 жж.) басып алуларынан кейін Элам Аққад империясына қосылып, патша тағайындаған әкімдердің басқаруына көшті. Ешпум Белгісіз, б.з.д. 2269 ж. (?) Маништушу тағайындаған Элам әкімі. Илшу-раби Белгісіз, шамамен б.з.д. 2255 ж. (?) Маништушу тағайындаған Пашиме (Эламның жағалау аймақтары) әкімі. Хита Белгісіз, б.з.д. 2250 ж. (?) Нарам-Син (б.з.д. 2254–2218 жж.) тағайындаған Элам (Суза) әкімі, Нарам-Синмен жасалған шарттан белгілі. Эпирмупи Б.з.д. 23/22 ғасырлар Аққадтық. Бастапқыда Нарам-Син немесе Шар-Кали-Шарри (б.з.д. 2217–2193 жж.) тағайындаған Элам (Суза) әкімі, бірақ Аққад империясының құлауы кезінде тәуелсіздікке қол жеткізді. Или-ишмани 22 ғасыр Аққадтық. Көбінесе Эпирмупидің мұрагері деп есептеледі, әкім атағын сақтап қалды. Хи’елу Белгісіз Эламдық билікті қайта орнатты. Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Хита’а Белгісіз Тарихилығы күмәнді, тек Аван патшалар тізімінде кездеседі. Ол Хитамен бір адам болуы мүмкін. Пузур-Иншушинак Белгісіз, шамамен б.з.д. 2150 ж. (?) Урдың Ур-Наммуымен (б.з.д. 2112–2094 жж.) және Лагаштің Гудеасымен замандас. "Бірінші Иран империясын құрған" деп сипатталатын Пузур-Иншушинак Хузестан мен Эламды біріктірді және Ур-Намму мен Гудеадан жеңілгенге дейін Оңтүстік Месопотамияның көп бөлігін басып алды.
Шимашки әулеті (шамамен б.з.д.
Пузур Иншушинак билегеннен кейін, Үшінші Ур әулеті арқылы Месопотамияның Еламды қайта бақылауы жаңартылды. Бұл әулетті сумерлік патша Ур-Намму б.з.д. 2112 жылы құрған. Шумерлік билік біршама тұрақсыз болғанымен, Ур патшалары Иранның басқа аймақтарымен дипломатиялық қатынас орнатуға жеткілікті күшті болды. Шумер империализмі ақырында Еламдықтардың қарсылығына тап болды, ең бастысы Шимашки аймағында. Одан жаңа әулет пайда болды (оның нақты шекаралары белгісіз), ол билігін Сузаны қоршаған жерлерге дейін кеңейтті. Шимашки әулетінің он екі патшасы Аван әулетінің патшаларын тізімдейтін ежелгі патшалар тізімінде атымен белгілі. Таң Рухуратир I мен Идатту II арасындағы патшалар тізімінде Шимашки әулетіне жатқызылған Эбарти II патшасы, осы тізімде одан тараған Суккалмах әулетіне орналастырылған. Шимашки әулетінің билеушілері патшалар тізімінен тыс, өз жазуларында және Месопотамиядан қалған дереккөздерде расталған. Тізімнің кейінгі бөлімдері реттілікпен билеуді көрсетсе де, Киндатттан бұрынғы билеушілердің көпшілігі қазіргі замандағы бәсекелестер немесе бірге билеушілер болған болуы мүмкін, өйткені Гирнамме, Тазитта I және Эбарти I-нің үшеуі де Урдың Шу-Син жазуларында (б.з.д. 2037–2028) кездеседі. Олардың арасында Эбарти I ең беделдісі болған көрінеді, өйткені олардың барлығы бір отбасынан шыққан. Эбарти I Шимашки патшалығының кеңею дәуірін бастады, ол Киндаттумен жалғасты, ол Урды тонады және Үшінші Ур әулетіне соңғы нүкте қойды. Киндаттудың Урды тонауынан кейін, Елам Шимашки билеушілерінің басшылығымен толық тәуелсіздікке ие болды. (Сурет) Атауы Патшалық Мерзімі Таяну және ескертулерGirnammeБелгісіз, б.з.д. 2044 ж. (? ) Тазитта I және Эбарти I-дің замандасы және туысыТазитта IБелгісіз, б.з.д. 2040 ж. (? ) Гирнамме және Эбарти I-дің замандасы және туысыЭбарти IБелгісіз, б.з.д. 2037 ж. (? ) Үшінші Ур патшасы Шүлгинің билігінің соңында (б.з.д. 2094–2046) және Шу-Синнің билігінде (б.з.д. 2037–2028) айтылған. Гирнамме және Тазитта I-дің замандасы және туысыТазитта IIБелгісіз, б.з.д. 2033 ж. (? ) Белгісіз байланысLurak luhhanБелгісіз, б.з.д. 2028 ж. (? ) Белгісіз байланысKindattuБелгісіз, б.з.д. 2016 ж. (? ) Эбарти I-дің ұлы, Урды тонады және Үшінші Ур әулетін жойдыImazuБелгісіз, б.з.д. 2015 ж. (? ) Киндаттудың ұлы, замандас мөрі бойынша Аншанның патшасы ретінде куәландырылған, бірақ Шимашки патшалар тізіміне енгізілмеген, мүмкін кіші билеуші. Исиннің Иддин Даганымен (б.з.д. 1974–1954) үйленгенIdattu IБелгісіз, б.з.д. 1995 ж. (? ) Киндаттудың ұлыTan Ruhuratir IБелгісіз, б.з.д. 1990 ж. (? ) Идатту I-дің ұлы, Эшнананың Билаламасымен үйленгенIdattu IIБелгісіз, б.з.д. 1965 ж. (? ) Таң Рухуратир I-дің ұлыIdattunapirБелгісіз, б.з.д. 1890 ж. (? ) Белгісіз байланыс, Вавилонның Суму-абумның (б.з.д. 1894–1881) замандасыIdattutemtiБелгісіз, б.з.д. 1880 ж. (? ) Белгісіз байланыс
Суккалма әулеті (шамамен 1980 ж. 1500 ж. б. з. д.)
Суккалма әулеті Үрдің үшінші әулетінің құлдырауынан кейін көп ұзамай билікке келді, бірақ ол бір ғасырдан астам уақыт бойы Шимашки әулетімен қатар өтті. Династиялық ауысу, ықтималда, биліктің біртіндеп өзгеруін көрсетеді, мүмкін екі династия әр түрлі географиялық аймақтарда бірлесіп билік жүргізген бір патшалық отбасы ретінде бастаған. Суккалма дәуірі элам тарихындағы ең гүлденген кезеңдердің бірі болды, бұрын-соңды болмаған бедел мен ықпалмен ерекшеленді. Элам Месопотамия саясатындағы маңызды күш болды, түрлі мемлекеттер мен билеушілермен бейресми одақтарға түсті. Осы кезеңде Элам ішінде де бірнеше жаңа өзгерістер болды. Атап айтарлығы, билеушілер патша атағын қолданбады, керісінше, "үлкен регент" – суккалма және Элам, Шимашки немесе Сузаның "регенті" – суккал атағын алды. Суккалма атағы, одан әулет атын алды, Месопотамиядан шыққан, онда ол патшадан төмен тұрған атақ ретінде қолданылған. Эламда, аймақтың ең жоғары билеушісі ретінде оның қолданылуы Үрдің үшінші әулеті билігінде Сузадағы вассалдар немесе әкімдер қолданған атақтан туындауы мүмкін. Шимашкиден Суккалма дәуіріне өтудің жолы белгісіз. Билеушілердің екі тізбегі байланысты болған сияқты; бірінші Суккалма билеушісі Эбарти II жазуларда келесі Шилхаханың әкесі ретінде көрсетілген, сонымен қатар Шимашки патшаларының тізімінде де кездеседі және кейінірек кейбір дереккөздерде "Аншан мен Сузаның патшасы" деп, суккалма емес, аталады. Суккалма дәуіріндегі Эламның саяси құрылымы толыққанды түсініксіз; кейбір ғалымдар билеушілердің бірінен соң бірі билік құрған бір қатар болғанын, ал басқалары әртүрлі атақтар мен астаналар расталғандықтан, билік үштік ретінде жүзеге асырылғанын санайды, яғни Сузадағы жоғары билеуші (суккалма) "Элам" және "Шимашки" билеушілерінің (суккалдар) қатарласып билеген. Төмендегі билеушілер тізімі Peyronel (2018) бойынша Суккалма билеушілерінің ең ықтимал тізбегінен тұрады, ал қосымша билеушілер олардың хронологиялық орналасуына Potts (1999) бойынша енгізілген. Олардың билік мерзімін анықтау мүмкін емес, бірақ кейде Месопотамия билеушілерімен синхронизация арқылы оларды хронологиялық тұрғыдан анықтауға болады. Дегенмен, кейінірек клинописьтік құжаттар мен мөрлерді пайдалану арқылы белгілі бір тәртіпті орнатуға болады. Бұл дереккөздер Вавилонның Ата-Хушу және Суму-Абумның бір замандас болғандығы туралы ұсынысты да қолдайды. (Портрет) Атауы Патшалық мұрагерлігі мен жазбалары Суккалма әулетіне тағайындалған алғашқы билеуші. ШилхахаБелгісіз, шамамен б.з.д. 1950 жыл (?) Эбарти II-нің ұлы Пала ишанБелгісіз, шамамен б.з.д. 1920 жыл (?) Белгісіз байланыс ЛанкукуБелгісіз, шамамен б.з.д. 1900 жыл (?) Пала ишханмен замандас төменгі қатарлы билеуші? Куку санитариясыПала ишханмен замандас төменгі қатарлы билеуші? Кук КирмашШилхаха немесе Ланкукудың әпкесі (?) Кук Нашур I БелгісізШилхаханың ұлы Тем санитариясыБелгісізКук Нашур I-мен замандас төменгі қатарлы билеуші? Кук НахундиБелгісізКук Нашур I-мен замандас төменгі қатарлы билеуші? Ата-ХушуБелгісіз, шамамен б.з.д. 1894 жыл (?) Шилхаханың ұрпағы Тетеп МадаБелгісізШилхаханың ұрпағы Ширұқ 19 ғасырдың аяғы (& 18 ғасырдың басында?) ) Тан Улидің әпкесі Симут Варташ I БелгісізШируктың ұлы, әкесімен замандас төменгі қатарлы билеуші? Сиве Палар Хуппак18 ғасырдың бірінші жартысыШируктың әпкесінің ұлы Куду Зулуш I18 ғасырдың бірінші жартысыШируктың әпкесінің ұлы Кутир Нахунте IБелгісізШируктың ұлы Атта Мера ХалкиБелгісізКутир Нахунте I-мен замандас төменгі қатарлы билеуші? ТатаБелгісізКутир Нахунте I-мен замандас төменгі қатарлы билеуші? Лила ИрташБелгісізКутир Нахунте I-нің інісі, інісімен замандас төменгі қатарлы билеуші? Темти АгунБелгісізШируктың әпкесінің ұлы деп мәлімдейді Кутир ШилхахаБелгісізКук Нашур II-нің ортасы 17 ғасырБ.з.д. Темти Агунның әпкесінің ұлы Темти РапташБелгісіз Симут Варташ IIБелгісізКук Нашур II-мен замандас төменгі қатарлы билеуші? Куду Зулуш IIБелгісіз СиртуБелгісізКук Нашур II-нің әпкесінің ұлы, Куду Зулуш II-мен замандас төменгі қатарлы билеуші? Кук Нашур IIIБелгісізШилхаханың ұрпағы Тан УлиБелгісізШилхаханың ұрпағы Темти ХалкиБелгісізШилхаханың ұрпағы Кук Нашур IV16 ғасырдың соңы Б.з.д. (?) Тан Улидің әпкесінің ұлы
Кидинуидтар әулеті (б.з.д.
Тарихшылар оларды ыңғайлылық үшін династия ретінде топтағанымен, Кидинуид әулетіне жатқызылған бес патшаның бір-бірімен туыс екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Бес патшаның хронологиялық тізбегі де нақты емес, бірақ Кидину дәстүрлі түрде ең ерте патша саналады және осы топ "Кидинуид" деп аталады. Тарихи кезеңдеу бойынша, Элам тарихының бұл кезеңі Орта Элам I (ME I) деп аталады. АтыПатшалықМұрагерлік және ескермелерРефИги хатетБ.з.б. 15 ғасырдың басыБір ғана жазудан белгілі. Жазудың грамматикалық ерекшеліктері Иги хатеттің Орта Эламның ең алғашқы билеушісі болғанын көрсетеді. Осы сәттен бастап билеушілер суккалмах атауын қолданмайды. КидинуБ.з.б. 15 ғасырдың басыМөрінің басы бар бір ғана тақташадан белгілі. Тан Рухуратир IIБ.з.б. 15 ғасырдың басыМөрінің басы бар бір ғана тақташадан белгілі. ШаллаБелгісізТепти Ахардың (?), заңдық және әкімшілік мәтіндерден белгілі Тепти АхарБ.з.б. 15 ғасырдың соңыЖазулы кірпіштерден белгілі. Иншушинак шар илиБ.з.б. 15 ғасырдың соңыЖазулы кірпіштерден белгілі.
Игиалкид әулеті (б.з.д.
Орта Элам кезеңінің екінші династиясы негізін қалаушы Иги Халкидің атымен Игихалкид династиясы деп аталады. Тарихи кезеңдеу тұрғысынан алғанда, Элам тарихының бұл кезеңі әдетте Орта Элам II (ME II) деп аталады. (Сурет) Аты, билікке келуі және жазбалары Сілтеме Иги Халки Белгісіз, шамамен б.з.б. 1400 ж. (?) Мүмкін, билікті басып алған Пахир Ишшан Белгісіз, шамамен б.з.б. 1390 ж. (?) Иги Халкидің ұлы, Вавилон патшасы Куригалзу I-нің қарындасына үйленген Аттар Китта Белгісіз, шамамен б.з.б. 1380 ж. (?) Иги Халкидің ұлы Хумбан Нумена I Белгісіз, шамамен б.з.б. 1370 ж. (?) Аттар Киттаның ұлы, Вавилон патшасы Куригалзу I-нің қызына үйленген Унташ Напириша Белгісіз, шамамен б.з.б. 1275 ж. (?) Хумбан Нуменаның ұлы, Вавилон патшасы Бурнабуриаш II-нің қызына үйленген (б.з.б. 1359–1333), Месопотамияда жорық жүргізген Хурбатила Кейін 14 ғасыр б.з.б. Белгісіз байланыс, Вавилон патшасы Куригалзу II (б.з.б. 1332–1308) арқылы жеңіліске ұшыраған және соғысқан Ұнпахаш Напириша Кейін 14/алғашқы 13 ғасыр б.з.б. Пахир Ишшанның ұлы, таққа қалай отырғаны белгісіз Кидин Хутран I Белгісіз, шамамен б.з.б. 1240 ж. (?) Пахир Ишшанның ұлы Кидин Хутран II Белгісіз, шамамен б.з.б. 1235 ж. (?) Ұнпахаш Напиришаның ұлы Напириша Унташ Белгісіз, шамамен б.з.б. 1230 ж. (?) Кидин Хутран II-нің ұлы Кидин Хутран III Белгісіз, шамамен б.з.б. 1217 ж. (?) 13 ғасырдың соңында Кидин Хутранның жазбалары арқылы болғаны болжамдалады; Бабылға басып кірді, патшалар Энлиль Надин Шуми (б.з.б. 1224) және Адад Шума Иддина (б.з.б. 1222–1217) қарсы соғысты, қысқа мерзімге елді басып алды. Игихалкидтер династиясы қалай аяқталғаны белгісіз, бірақ Вавилон патшасы Адад Шума Усурдың (б.з.б. 1216–1187) билігінің басында қайтыс болған Кидин Хутран III әдетте соңғы мүшесі деп есептеледі.
It is not clear how the Igihalkid dynasty came to an end, but Kidin Hutran III, who died at some point in the early reign of the Babylonian king Adad shuma usur (1216–1187 BC), is generally regarded to have been the last member.
Шатрукидтер әулеті (б.з.д.
Орта Элам кезеңінің үшінші және соңғы династиясы, әдетте оның негізін қалаушысы I Шутрук Нахунте есімімен Шутрукид династиясы деп аталады. Тарихи кезеңдеу тұрғысынан, Элам тарихының бұл кезеңі конвенция бойынша Орта Элам III (ME III) деп аталады. Династияның соңғы толыққанды жазбалары б.з.д. 12 ғасырдың соңына қарай Хутелутуш Иншушинақтың тұсында болса да, кейінгі сирек мәтіндер Шутрукид династиясы б.з.д. 11 ғасырдың ортасына немесе соңына дейін билікте болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. (Сурет) Аты Патшалық мерзімі және ескертпелер RefShutruk Nahhunte I Белгісіз, шамамен б.з.д. 1190 ж. ("Халлуташ Иншушинақтың ұлы"), бұрынғы патшалық әулетімен байланысы жоқ. Вавилон патшасы Мели Шипақтың (б.з.д. 1186–1172 жж.) қызына үйленді. б.з.д. 1150 жылдары Вавилонияға шапты, Забаба шума иддинді (б.з.д. 1158 ж.) тақтан түсіріп, Вавилон тағына өзінің құқығын жариялады. Нарам Синнің Жеңіс стеласы сияқты көптеген қазынаны тартып алды. Кутир Нахунте II шамамен б.з.д. 1155 ж. Шутрук Нахунте I-нің ұлы, Вавилонияға шапты және діни маңызы бар Мардук мүсінін ұрлады. Shilhak Inshushinak I шамамен б.з.д. 1150 – шамамен б.з.д. 1120 ж. Шутрук Нахунте I-нің ұлы, Месопотамияда ерекше күшті билік жүргізіп, әдетте Вавилонияның немесе Ассирияның ықпалында болған көптеген қалаларды бақылады. Hutelutush Inshushinak шамамен б.з.д. 1120 – шамамен б.з.д. 1115 ж. Shilhak Inshushinak-тың ұлы, "Элам және Сусиананың патшасы" деген бесiз теңдесi жоқ атақты қолданды. Оның тұсында Эламды Вавилон патшасы Набуходоносор I (б.з.д. 1121–1100 жж.) басып алды, ол Мардук мүсінін қайтарып алып, Эламды кеңінен тонады. Кейбір дереккөздер Хутелутуш Иншушинақтың жеңілістен кейін жоғалып кеткенін айтады, бірақ ол Эламда біраз уақыт билікті сақтап қалған сияқты. Shilhina hamru Lagamar 11 ғасырдың басында Shilhak Inshushinak-тың ұлы, Жаңа Элам патшасы Шутур Нахунте II-нің кейінгі жазбаларында патша ретінде еске алынған. Humban numena II 11 ғасырдың ортасы/соңы (? ) Шатрукид әулетімен байланысты болуы мүмкін, кейінгі жазбаларда патша ретінде еске алынған.
Эламдық қараңғы дәуір (б.з.д.
Неоэлам дәуірі – Шатрукидтер әулетінің құлдырауынан Ахеменидтер империясының пайда болуына дейінгі ғасырлар аралығын қамтиды. 1100 ж.б.д. Хутелутуш Иншушинақтың жеңілісінен кейін, Елам тарихына қатысты мәліметтер үш ғасырдан астам уақыт бойы өте сирек кездеседі, бұл кезең көбінесе «Еламның қараңғы дәуірі» деп аталады. Осының салдарынан, неоэлам дәуірінің ерте кезеңіндегі Еламның саяси құрылымы мен басқару жүйесі толыққанды белгісіз болып қалады. Біздің эрамызға дейін 9 ғасырдың соңынан бастап, Еламдық патшалық билік болған деген деректер бар, себебі Елам әскерлері Вавилон патшасы Мардук-балассу-иқбиге Ассирия патшасы Шамши-Адад V-ке (б.з.д.) қарсы күш беру үшін жіберілген. Ассирия патшасы Адад-нирари III (б.з.д.) тұсында Елам елшісінің Ассирияға келгені де куәландырылған.
Бірінші неоэламит әулеті (б.з.д.
Елам 8 ғасырдың бірінші жартысына дейін біріккен, күшті патшалық билігі бар мемлекет болған, осы кезде ел және оның билеушілері Месопотамия мәтіндерінде жиі кездесе бастады. Жаңа Элам дәуіріндегі ең ерте белгілі билеушілер әулеті дәстүрлі түрде Бірінші Жаңа Элам әулеті деп аталады. АтыМерзіміІзбасарлығы және ескертулерRefХумбан Тахра 760–743 ж.б.д. Вавилондық дереккөздерде аты аталған ең ертедегі Жаңа Элам патшасыХумбан Никаш I743–717 ж.б.д. Хумбан Тахраның ұлы, Ассирия патшасы II Саргонға қарсы Вавилон патшасы II Мардук-апла-иддинмен одақтас болғанШутрук Нахунте II717–699 ж.б.д. Хумбан Тахраның қызы мен дворян Хумбан Иммананың ұлы. Оның аты бастапқыда Шутур Нахунте болған, бірақ ол оны Шутрук Нахунте деп өзгертіп, I Шутрук Нахунте есін сақтағанХаллуташ Иншушинак I699–693 ж.б.д. Хумбан Тахраның қызы мен дворян Хумбан Иммананың ұлыКутур Нахунте (Кутир Нахунте III)693–692 ж.б.д. Халлуташ Иншушинак I-нің ұлы, көтерілісте тұтқынға алынып, өлтірілгенХумбан Мәнану (Хумбан Нумена III)692–688 ж.б.д. Халлуташ Иншушинак I-нің ұлы, 691 ж.б.д. Халуле шайқасында Эламдық және Вавилондық әскерлеріне басшылық еткен.
Хубанидтер әулеті (б.з.д. 688-645)
Кейде бұрынғы неоэламдық патшалармен бір династияда топтастырылғанымен, Хумбан менану мен Хумбан I арасындағы туыстық байланысқа ешқандай дәлел жоқ. Вавилондық дереккөздер екеуін де бөлек екенін нақты көрсетеді, бұл Хумбан I жаңа династиялық желіні құрғанын көрсетеді. Оның әулеті дәстүрлі түрде Хумбан атының (кейде Хубан деп те айтылады) құрамындағы ортақ элементіне байланысты «Хубанид әулеті» деп аталады. (Портрет) Атауы Патшалық мерзімі және ескертпелер RefHumban haltash I688–681 ж.б.д.Белгісіз патша, қызбадан қайтыс болдыHumban haltash II681–674 ж.б.д.Хумбан haltash I-нің ұлыUrtakc 674–664 ж.б.д.Хумбан haltash I-нің ұлы, б.з.д. 664 жылы Вавилонияға шабуыл жасады және Ассирия патшасы Ашурбанипалдың әскерлерімен шайқаста қаза болды немесе Еламға қайтарылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болдыTeumman (Tepti Humban Inshushinak I)664–653 ж.б.д.Династиялық емес немесе Хумбан haltash I-нің ұлы, б.з.д. 653 жылы Вавилонияға шабуыл жасады және Улай шайқасында Ассириялықтармен бірге қаза болды немесе шайқастан кейін көп ұзамай қайтыс болдыUmmanigash (Humban nikash II)653–652 ж.б.д.(Мадақта)Urtak-тың ұлы, Ашурбанипалмен бірге Таммариту I-мен бірге патшалыққа отырды. 652 жылы Ашурбанипалға қарсы Шамш-шум-укиннің Вавилон көтерілісіне әскер берді, бірақ көп ұзамай Таммариту II оны құлатып өлтірдіTammaritu I653–652 ж.б.д.Тағдыры белгісізTammaritu II652–649 ж.б.д.(бірінші билік)Urtak-тың немересі, Умманигашты құлатып өлтірді. Сондай-ақ, Шамш-шум-укиннің Ашурбанипалға қарсы көтерілісіне қосылды, шайқас ортасында оның генералы Индабиби оны құлатты және Ассирияға қаштыIndabibi649–648 ж.б.д.Генерал, бастапқыда Шамш-шум-укиннің көтерілісін қолдады, бірақ кейіннен Ашурбанипалмен келісімге келуге тырысты. Ашурбанипал дипломатиялық талапқа жауап бермегендіктен, соғыс жариялағаннан кейін Еламдықтар оны құлаттыHumban haltash III648–647 ж.б.д.(бірінші билік)Индабиби биліктен қуылғаннан кейін патша деп жарияланды. 647 жылы Ашурбанипал Еламға шабуыл жасағаннан кейін Мадақтадан бас тартып, тауларға қаштыHumban habua647 ж.б.д.Хумбан haltash қашқаннан кейін қысқа мерзімге билікке ие болды, бірақ көп ұзамай тауларға қаштыTammaritu II647 ж.б.д.(екінші билік)Ашурбанипал патшалыққа қайта орнатып, Сузаға орналастырды, бірақ көп ұзамай оның елін тонап жатқандықтарына байланысты биліктен қуылдыPa'e647–646 ж.б.д.Қысқа ғұмырлы және белгісіз билеуші, Ашурбанипал Таммариту II-ден кейін жаңа патшаларды жарияламағандықтан билікке ие болдыHumban haltash III646–645 ж.б.д.(екінші билік)Па'еден тақты қайтарып алды. 646 жылы Ашурбанипалмен жеңіліске ұшырады, одан кейін Ассириялықтар Еламды қиратты және ежелгі өркениетті жойды. Ассириялықтармен қарым-қатынасты жақсартуға сәтсіздікке ұшырады және халық арасында танымалдылығы төмен болғандықтан, Хумбан haltash III астанадан Луристанға қуылды, онда жергілікті тұрғындар оны тұтқындап, Ассирияға жіберді. Соңғы тағдыры белгісіз.
Елам патшалары (б.з.д.
Хумбан Халташ III кейде Эламның соңғы патшасы ретінде танылса да, материалдық және құжаттамалық деректер Эламның кейбір бөліктері, соның ішінде Сузаны қоршаған аймақ, Ахеменидтер империясының кезіне дейін Элам билеушілерінің бақылауында болғанын көрсетеді. Көптеген кейінгі билеушілердің, бірнеше ерекшеліктерден басқа, бір-бірімен туыстық байланысы болмаған. Төмендегі тізім Сузаның эламдық билеушілерін көрсетеді және қалған көздердің аздығына байланысты, таққа отыру мерзімдері шамамен берілген. (Портрет) АтауыМерзіміІлеспе жазбаларIndadac. б.з.д. 645–635 ж.ж.Шутур Нахунтенің әкесі, патшалық мәртебесі күмәндіШутур Нахунтеб.з.д. 635–610 ж.ж.Индаданың ұлы, Вавилонның Набополассарымен дипломатиялық қарым-қатынас жүргізді және бұрын ассириялықтардан тартып алынған эламдық культ мүсіндерін алдыХумбан китинб.з.д. VII ғасырдың соңы / VI ғасырдың басыБабыл мәтіндік деректерінде есімдері кездеседіХумбан Шутурукб.з.д. VI ғасырдың басы"Шати хупитидің ұлы"Умманунуб.з.д. VI ғасырдың бірінші жартысыҚаладан табылған мұрағаттық мәтіндерде Сузада билеуші ретінде көрсетілгенБахуриб.з.д. VI ғасырдың бірінші жартысыМесопотамия хаттарында Умманунумен бірге Заминде билеуші ретінде көрсетілгенШилхак Иншушинак IIб.з.д. VI ғасырдың бірінші жартысыПатшалық жазуда айтылғанАтта хамит Иншушинак Iб.з.д. VI ғасырдың бірінші жартысы"Хутран Тептидің ұлы"; соңғы маңызды Жаңа Элам патшасы саналады, ол дәстүрлі Орта Элам патшалық стилін – "Аншан және Суза патшасы" – қабылдады және бірнеше әскери жорықтар жасадыТепти Хумбан Иншушинак IIб.з.д. 550–530 ж.ж.Шилхак Иншушинак II-нің ұлы, мүмкін Ұлы Кирдің вассалыЭлам б.з.д. 530 ж. шамасында Ахеменид империясының құрамына енді(? )Ачинаб.з.д. 522 ж."Упадарманың ұлы"; эламдық немесе парсы, Ахеменид патшасы Дарий I-ге қарсы Эламның таулы аймақтарында көтеріліс ұйымдастырды. Ахеменидтермен жеңіліп, өлтірілді. Мартия((Хумбан нуиш)б.з.д. 522 ж."Синсихридің ұлы"; эламдық немесе парсы, Эламның таулы аймақтарында Дарий I-ге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Хүмбан Нуиш патшалық есімін қабылдады. Ахеменидтермен жеңіліп, өлтірілді. Атта хамит Иншушинак IIб.з.д. 520/519 ж.ж.Элам жазығында Дарий I-ге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Эламдық көшбасшы, ол таққа таласуын нығайту үшін Атта хамит Иншушинак патшалық есімін қабылдады. Ахеменидтермен жеңіліп, өлтірілді. Атта хамит Иншушинак II жеңілгеннен кейін Элам Ахеменид империясының құрамына қайта қосылды және саяси бірлік ретінде тоқтатылды.
Елимайс (шамамен 147 б.д.д. 221/222 жж.)
Б.з.д. 2 ғасырдың ортасында Елимайс патшалығы Хузестан аймағын орталығы етіп, ежелгі Эламның үлкен бөлігін өз бақылауына алды. Бұрын бұл аймақ парсы немесе парфян мемлекеті болған деп есептелсе де, Елимайс пен парсы/парфян билеушілері арасындағы қарым-қатынастың шиеленісуі және аймақта ирандық емес (мүмкін, дәстүрлі эламдық) құдайларға табынудың жалғасуы, Елимайс халқының ежелгі эламдықтардың ұрпақтары болғанын көрсетеді. Бұл байланысты Элам мен Елимайс аттары арасындағы этимологиялық байланыс нығайтады, Елимайс, болжам бойынша, Эламның грекшеленген түрі, ал Вавилониядан келген аккад тіліндегі дереккөздер Елимайсты «Элам» деп, ал халқын «эламдықтар» деп атайды. Елимайс монеталары грек тілінде соғылғанмен, грек тілі тек ақшамен байланысты тіл болған, ал Эламда сөйленетін тіл әлі де ежелгі элам тілі болуы мүмкін. Бұл пікірді Камаскир, Питит және Анзазе сияқты эламдық есімдерді иеленген билеушілердің болуы растайды. Бірнеше патшаның есімі болған Камнаскир есімі элам тіліндегі капнишкир сөзінен шыққан, ол «қазынашы» деген мағынаны білдіреді. Қосымша дәлелдер де элам тілінің сақталуын көрсетеді; біздің заманымыздағы 1 ғасырдың соңында жазылған Киелі кітаптағы Елшілердің істерінде элам тілі ерекше және тірі тіл ретінде айтылады, ал кейбір деректер оның одан әрі ұзақ сақталғанын көрсетеді. Араб дереккөздерінде 10 ғасырға дейін Эламдағы «түсінбеуге болатын» тіл – Хуззи деп аталады, бұл, мүмкін, элам тілінің кейінгі нұсқасы. Қолда бар дереккөздердің шектеулі болуына байланысты, Елимайс патшаларының есімдері мен мерзімдері көбінесе монеталардан алынған мәліметтерге негізделген, ал кейбір толықтырулар Вавилон және Парфияның сақталған құжаттарынан белгілі.
Камнаскирлер әулеті (б.з.д. 147 ж. 76-ж.)
(Портрет) Аты Патшалық Мұрагерлік және жазбалары Елімей Камнаскир I Сотер б.з.д. 147 ж. (болжамды) Елімейдің алғашқы патшасы Камнаскир II Никефор б.з.д. 147–139 ж. Камнаскир I-нің мұрагері Парфиялық Митридат I б.з.д. 140/139 ж. Селевкид патшасы Деметрий II Никатордың Месопотамия және басқа шығыс жерлерін қайта басып алу әрекетіне Еламидің қолдауына байланысты Елімейге шабуыл жасады. Аймақ содан кейін бірнеше онжылдық бойы Парфияның тікелей бақылауында болды, кейде көтерілістер болды, шамамен б.з.д. 82 ж. Камнаскир III және Анзазе басқаруымен автономды билік қайта орнатылды. Оконнапс б.з.д. 139/138–137 ж. Таққа таласушы/көтерілісші Тиграй б.з.д. 137–132 ж. Таққа таласушы/көтерілісші Дарий Сотер б.з.д. 129 ж. Таққа таласушы/көтерілісші Питтит б.з.д. 125–124 ж. Таққа таласушы/көтерілісші Камнаскир III Анзаземен бірге б.з.д. 82–62/61 ж. Автономды билікті қалпына келтірді, Камнаскир III өз патшайымы Анзаземен бірге билік құрған сияқты. Камнаскир IV I ғасыр б.з.д. (б.з.д. 62/61–56/55 ж.) Камнаскир III және Анзазе ұлы (болжамды) Камнаскир V I ғасырдың соңы б.з.д. (шамамен б.з.д. 36/35 ж.) Деректер жеткіліксіз Камнаскир VI I ғасырдың ортасы/соңы (шамамен 68 ж.) Ұзақ билік құрған сияқты.
Арсасидтер әулеті мен соңғы патшалар (76221/222)
І ғасырдың соңында Камнаскирид әулеті құлағаннан кейін, шамамен 76 жылы, Элимаисты Парфян империясының билеуші әулеті Арсакидтердің бір тармағы басқарды. Элимаистың Арсакид патшаларының соққан монеталары Камнаскирид билеушілерінің монеталарына өте ұқсас, бірақ тек грек тілінде емес, грек және арамей тілдерінде де жазулармен ерекшеленеді. ПортретАтыПатшалықКезеңі және сілтемелерRefОрод IІ ғасырдың соңыЭлимаистың алғашқы Арсакид патшасыОрод II (Камнаскир Ород)І ғасырдың соңы/ІІ ғасырдың басыОродтың ұлыИфраатІ ғасырдың соңы/ІІ ғасырдың басыОродтың ұлы I немесе IIОсроэсІІ ғасырФрааттың ізбасары, мүмкін Парфян патшасы Осроэс I-мен бір адам болған, немесе оның монеталарын жақыннан көшірген Элам билеушісіОрод IIIУльфанменІІ ғасыр (138 ж.) Ород III, болжам бойынша, Ульфанмен, мүмкін оның патшайымымен бірге билік еткен.Абар БасиІІ ғасыр (шамамен 150 ж.) Таң е Сарвақ жазуында айтылғанОрод IVІІ/ІІІ ғасырлар (шамамен 165/170 ж. таж кигізген) Мүмкін, Таң е Сарвақ жазуында айтылған Ородтың өзі. Уолтер Бруно Хеннинг болжамы бойынша, Ород IV Бел Дусаның ұлы, бас жұбы немесе бас визир болған, және оның әкесі Абар Баси қайтыс болғаннан кейін патшалыққа отырғызылған.ХвасакІІІ ғасыр (шамамен 215 ж.) Суза билеушісі, қаладан алынған рельефте Парфян патшасы Артабан IV-тен патшалық (?) билік алған бейнеленгенОрод VІІІ ғасыр (шамамен 221/222 ж.) Элимаистың соңғы патшасы, Сасанид империясының өркендеуі туралы мәліметтерде 221/222 ж. Ардашир I-ге жеңілгені айтылады, одан кейін Элимаис Сасанид империясына қосылып, патшалық ретінде таратылды.