Кіріспе
Башаршия (кирилше: Башчаршия;) – Сараевоның ескі базары және қаланың тарихи-мәдени орталығы. Башаршия 15 ғасырда Иса Бег Исхакович қаланың негізін қалаған кезде салынған. Башаршия Стари-Град муниципалитетіне қарасты Милячка өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан. Башаршияда Гази Хусрев мешіті және сахат мұнарасы сияқты бірнеше маңызды тарихи ғимараттар бар. Бүгінде Башаршия Сараевоның ең басты туристік тартылысы болып табылады.
Этимология
Баščaršija сөзі түрік тілінен шыққан. "Баш" сөзі түрік тілінде "baş" сөзбе-сөз "бас" дегенді білдіреді, бірақ кейбір жағдайларда "бірінші", "негізгі", "басты" мағынасын да білдіреді. "Чаршия" түрік тілінде "çarşı" сөзі "базар" немесе "сауда орыны" дегенді білдіреді. "Ja" (қазіргі түрік тілінде: "(y)a") жұрнағы түрік тілінде "қарай" немесе "жайлы" мағынасын білдірсе де, ауданның толық атауы сөзбе-сөз "басты базарға" деп аударылуы мүмкін. Алайда, "ija" жұрнағы босния тілінен келген болуы ықтимал, себебі көптеген түрік сөздері босния грамматикалық ережелеріне сәйкес келу үшін осы жұрнақпен аяқталады. Атау жағдайында, бұл орын түрік тілінде әрқашан тек "Başçarşı" деп аталады, "ya" жұрнағысыз.
Тарих
Османдықтардың келуі алдында Сараево даласындағы ең ірі елді мекен – Торник ауылының алаңы болды, ол бүгінгі күні Әли Паша мешіті орналасқан жолдардың тоғысқан жерінде жайласқан. Башчаршия 1462 жылы Иса Бег Исакович көптеген дүкендерімен бірге Исакович ханын салғанда құрылды. Басты кіреберіс маңында Базерджан чаршиясы қалыптасты. Казаз чаршиясы батысында, ал солтүстігінде Седлар және Сарача чаршиялары орналасқан. Осы кезеңде салынған ең маңызды ғимараттар – мешіттер. Башчаршияның танымал мешітін 1528 жылы Хавежа Дурак, ал Гази Хусрев Бег 1530 жылы мешіт салды. Гази Хусрев Бег Гази Хусрев Бег Медресесін, кітапхананы, ханиканы, Гази Хусрев Бег Хамамын, Гази Хусрев Бег безистанын, Морича Ханды, сағат мұнарасын және Башчаршиядағы басқа да туристік нысандарды салдырды. Гази Хусрев Бег өзінің мешітінің гареміне жерленді, гаремнің жанында оның азат етілген құлының түрбесі және оның вакуфтың бірінші мутевелиясы Мурат Бег Тардич орналасқан. Башчаршияда сол кезде салынған исламдық құлшылық орындарымен қатар, 16 ғасырда салынған және алғаш рет Османдық дереккөздерінде 1539 жылы айтылған Ескі Православ шіркеуі, сондай-ақ 1581 және 1587 жылдар аралығында салынған Ескі Синагоганың алғашқы сефард яһуди ғибадатханасы да бар. Ескі Синагоганың (Ескі ғибадатхананың) жанында көп ұзамай Жаңа Синагога (Жаңа ғибадатхана) салынды. Бүгінде еврей қауымы Миляцка өзенінің арғы бетіндегі жақында салынған синагоганы пайдаланады, ал Ескі және Жаңа синагога ғимараттары еврей мәдени орталықтары ретінде қолданылады. Жаңа Синагоганы еврей қауымы Сараево қаласына сыйға тартып, оны Novi Hram деп аталатын галерея ретінде пайдалануда. Ескі Синагога ғимараты Босния және Герцеговинаның еврей мұражайына айналдырылды және бұрынғы Югославиядағы ең жақсы көрме алаңдарының бірі саналады. 16 ғасырда безистан, хан және керуенсарайлар сияқты көптеген сауда нысандары салынды. Сараево Балқандағы маңызды сауда орталығы болды және үш безистаны болды (қазіргі Гази Хусрев Бег безистаны мен Бруса безистаны әлі де тұр). Башчаршияда шамамен 12 000 сауда және қолөнер дүкені болды. 1640 жылғы жер сілкінісінен және 1644 және 1656 жылдардағы бірнеше өрттен кейін Сараево 1697 жылы Савой князі Евгенийдің әскерлерімен өртеп, қиратылды. Саяхатшы Эвлия Челеби былай деп жазды: "Чаршияда мың сексен әдемі дүкендер бар, бәрі де керемет. Чаршия өте тартымды және жоспарлы түрде салынған." Сараево қаласы 19 ғасырға дейін айтарлықтай кеңеймеді. 1878 жылы Австро-Мажарстанның оккупациясымен шетелдік сәулетшілер Сараевоны заманауи еуропалық қалаға айналдыруды қалады. Өрт осы процеске көмектесті, Стари-Градтың бір бөлігін жойды. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сараево азат етілгенде, бір комитет нарықтың заманауи қалада рөлі жоқ деп санап, оны біртіндеп бұзу керек деп шешті. Алайда жобалар тоқтатылып, ғимараттар өз орнында қалды.
"The čaršija has in everything, one thousand and eighty stores that are a model of beauty. The čaršija is very attractive and built according to plan." The city of Sarajevo didn't expand significantly until the 19th century. With the Austro Hungarian occupation in 1878, foreign architects wanted to rebuild Sarajevo into a modern European city. A fire contributed to this process, destroying parts of the Stari Grad. With the liberation of Sarajevo in 1945 after the Second World War, a committee decided that the market should be gradually demolished, believing that it had no role in a modern city. However, the plans were cancelled, and the buildings were left standing.