Кіріспе

Тауықтардағы жоғары жұқпалы вирустық неопластикалық ауру

Марек ауруы – тауықтардағы жоғары жұқпалы вирустық неопластикалық ауру. Ол 1907 жылы оны сипаттаған венгр ветеринары Йозеф Марек есімімен аталған. Марек ауруын "Марек ауруы вирусы" (MDV) немесе Gallid alphaherpesvirus 2 (GaHV 2) деп аталатын альфагерпес вирусы қоздырады. Ауру Т-жасушалы лимфомамен, сондай-ақ лимфоциттердің жүйке және мүшелерге енуімен сипатталады. MDV-мен байланысты вирустар зиянсыз болып көрінеді және Марек ауруын алдын алу үшін вакцина штаммы ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, түйеқұстарда табылған туысқан герпес вирусы (HVT) құстарда көзге көрінбейтін ауру тудырмайды және Марек ауруын алдын алу үшін вакцина штаммы ретінде қолданыла береді. GaHV 2 жұқтырған құстар вирусты өмір бойы тасиды және таратушы болады. Жаңа туған қозылар аналық антиденелерінің арқасында бірнеше апта бойы қорғалған. Жұққаннан кейін микроскопиялық зақымданулар бір-екі аптадан кейін, ал айқын зақымданулар үш-төрт аптадан кейін пайда болады. Вирус қауырсын түбірлерінен түскен ұнтақ арқылы таралады және ингаляция арқылы жұғады.

Синдромдар

Марек ауруымен жұққаннан кейін алты синдромның пайда болуы белгілі. Бұл синдромдар бір-бірімен қабаттасуы мүмкін. Классикалық Марек ауруы немесе нейролимфоматоз бір немесе бірнеше аяқ-қолдың асимметриялық параличін тудырады. Вагус нерві зардап шеккенде, тыныс алу қиындықтары немесе егіннің кеңеюі болуы мүмкін. Шеткі жүйкелердегі зақымданулардан басқа, теріде, қаңқа бұлшық еттерінде, ішкі органдарда лимфоматоздық инфильтрация/ісіктер жиі кездеседі. Көбінесе зақымданатын органдар: жұмыртқалық, көкбауыр, бауыр, бүйрек, өкпе, жүрек, провентрикул және бүйрекүсті бездері. Жедел Марек ауруы бұрын жұқпаған немесе вакциналанбаған үйірде эпидемия болып таралады, көптеген құстарда (80%-ға дейін) депрессия, паралич және өлімге себеп болады. Аурудың басталуы классикалық түрге қарағанда әлдеқайда ертерек болады; құстар 4-8 апталық шақта ауырады. Көптеген органдарға/тіндерге инфильтрация байқалады. Көз лимфоматозы иристің лимфоциттермен инфильтрациясына (ирис сұр түске айналуына), оқушылардың әртүрлі өлшемдеріне және соқырлыққа әкеледі. Терідегі Марек ауруы қауырсын түбірлерінде дөңгелек, тығыз зақымдануларды тудырады. Иммуносупрессия – Марек ауруының нәтижесінде Т-лимфоциттерінің әлсіреуі, патогендік факторларға қарсы тиімді иммунологиялық жауапты болдырмайды, бұл құстардың кокцидиоз және Escherichia coli инфекциясы сияқты ауруларға осалдығын арттырады. Бұдан әрі, жасушалық иммунитет арқылы стимуляцияланбаған жағдайда, Фабрициус бурсасының В-жасушалары арқылы қамтамасыз етілетін гуморальдық иммунитет те тоқтатылады, нәтижесінде құстар толыққанды иммунокомпромиссияланған болады.

Алдын алу

Вакцинация – тауықтардың вирусты жұқтыруы нәтижесінде ісіктердің пайда болуын болдырмаудың жалғыз белгілі әдісі. Дегенмен, вакцина енгізу жұқтырған құстың вирусты таратуына кедергі келтірмейді. Вирус тасымалдаушысы және вирустың жұғу жолдары вакцинамен тоқтатылмайды. Бұл, көптеген басқа вакциналардан өзгеше, олар жұқпаның алдын алады. Құрметті жағдайларда, вирустың аса қауіпті штамдары эволюциялық таңдауға түспейді. Өйткені, мұндай күшті штамм вирустың басқа мүмкін болатын иелеріне жұғу және көбейіп кету мүмкіндігіне жетпес бұрын-ақ иені өлтіреді. Сөйтіп, аз зиянды штамдар таңдалады. Бұл штамдар симптомдарды тудыруға жеткілікті, бірақ иені өлтірмейді, соның арқасында вирус тағы да таралу мүмкіндігіне ие болады. Бірақ, «ағып жатқан» вакцина осы эволюциялық қысымды өзгертеді және аса қауіпті штамдардың пайда болуына жағдай жасайды. Вакцинаның жұқпа мен таралудың алдын алуға қабілетсіздігі вакциналанған тауықтар арасында аса қауіпті штамдардың таралуына әкеледі. Вакцина вирустың күштірек штамдарының тіршілік әрекетін күшейтеді. Вакцинация нәтижесінде Марэк ауруының эволюциясы құс өнеркәсібіне зор әсер етті. Бүкіл әлемдегі барлық тауықтар қазір Марэк ауруына қарсы вакцинацияланады (жеке шаруашылықтардағы құстар, жұмыртқа салу немесе көрмеге қою үшін өсірілгендер, көбінесе вакциналанбайды). Аса қауіпті штамдар соншалықты таңдалған, вакциналанбаған тауықтардың барлығы жұқтырылған жағдайда өледі. Ауыл шаруашылығында басқа да «ағып жатқан» вакциналар кеңінен қолданылады. Атап айтқанда, құс тұмауына қарсы вакцина. Құс тұмауына қарсы ақаулы вакцинаны қолдану вирулентті штамдардың таңдалуына ықпал етуі мүмкін.