Кіріспе

Миксома вирусынан туындайтын қоян ауруы – қоянға қатысты ауру.

Миксоматоз – Leporipoxvirus туысына жататын, миксома вирусынан туындайтын ауру. Оның табиғи иелері – Оңтүстік және Орталық Америкадағы тапети (Sylvilagus brasiliensis) және Солтүстік Америкадағы бұталы қоян (Sylvilagus bachmani). Миксома вирусы бұл түрлерде жеңіл ауруды ғана тудырады, бірақ еуропалық қояндарда (Oryctolagus cuniculus) ауыр және көбінесе өлімге алып келетін ауруды қоздырады. Миксоматоз – вирустың вирусқа бейімделген түрден таныс емес иесіне өтуінің нәтижесін көрсететін мысал және осы себепті кеңінен зерттелген. 1950 жылдары бұл вирус Австралия, Франция және Чилиде жабайы еуропалық қоян популяциясын бақылау мақсатымен әдейі енгізілген.

Себеп

Миксома вирусы Лепорипоксвирус туысына (Poxviridae туысы; Chordopoxvirinae қосалқы туысы) жатады. Басқа да шешек вирустары сияқты, миксома вирустары да ірі ДНК вирустары, олар сызықты екі тізлімді ДНК-ны қамтиды. Вирустың көбеюі клетканың цитоплазмасында жүреді. Табиғи жануарлар – Оңтүстік және Орталық Америкадағы тапети (Sylvilagus brasiliensis) және Солтүстік Америкадағы бұталы қоян (Sylvilagus bachmani). Миксома вирусы осы түрлерде жеңіл ауруды ғана тудырады, көріністері терідегі түйіндердің пайда болуымен шектеледі. Миксоматоз – миксома вирусынан туындайтын еуропалық қояндардың ауыр және көбінесе өлімге алып келетін ауруы. Вируленттілігі әртүрлі штаммдар бар. АҚШ-тың батыс жағалауында және Мексикадағы Баха Калифорниясында кең таралған калифорниялық штамм ең қауіптісі, тіркелген өлім-жітім көрсеткіші 100% құрайды. Оңтүстік және Орталық Америкада кездесетін Оңтүстік Америкалық штамм аздап нашарлау, оның өлім-жітім көрсеткіші 99,8% құрайды. Еуропа мен Австралиядағы штаммдар әлсіреген, олардың өлім-жітім көрсеткіші 50–95% аралығында. Еуропа мен Австралиядағы жабайы қояндар вирустың әсеріне қарсы кейбір иммунитетті дамытқан болса да, бұл үй қояндарына қатысты әдетте дұрыс емес.

Беріліс

Миксоматозды негізінен жәндіктер таратады. Аурудың таралуы көбінесе масалар немесе биттердің шағуы арқылы жүреді, бірақ шыбындар мен сіргелердің, сондай-ақ кене тәрізді жәндіктердің шағуы арқылы да жұғуы мүмкін. Миксома вирусы бұл буынтық аяқты жануарлардың денесінде көбеймейді, бірақ шағып жатқан буынтық аяқты жануарлар арқылы бір қояннан екіншісіне физикалық түрде тасымалданады. Маусымдық өзгерулер буынтық аяқты векторлардың болуымен және жұқтырылған жабайы қояндардың жақындығымен байланысты. Миксома вирусы тікелей контакті арқылы да жұғуы мүмкін. Жұқтырылған қояндар вирусты көз және мұрын шырышынан, сондай-ақ терінің эрозияға ұшыраған жерлерінен бөліп шығарады. Вирус сондай-ақ сперма мен жыныс секрецияларында да болуы мүмкін. Поксвирустар қоршаған ортада салыстырмалы түрде тұрақты және ластанған заттар арқылы таралуы мүмкін, мысалы, су шөлмектері, жем беру құралдары, қояндарды ұстауға арналған қоршаулар немесе адам қолы.

Патофизиология

Еуропалық қояндарға Оңтүстік Америка миксома вирусының штаммын теріге инъекциялаған зертханалық зерттеуде аурудың келесідей дамуы байқалды. Алдымен вирус егу орнындағы теріде көбейді. Шамамен екі күннен кейін вирус жақын жердегі лимфа түйіндерінде, ал үш күннен кейін қан ағыны мен ішкі органдарда табылды. Шамамен төрт күннен кейін вирус егілмеген теріден де, ұрықтан да бөліп алынды. Бесінші күні қабақтардың сәл қалыңдауы және конъюнктива сұйықтығында вирус табылды. Алтыншы күні ұрықтың ісінуі байқалды.

Емдеу

Қазіргі уақытта миксоматозды емдеудің арнайы әдісі жоқ. Егер емдеуге шешім қабылданса, ауруды ұзаққа созбау үшін мұқият бақылау қажет. Бұрын вакцинацияланған немесе әлсіретілген штамммен жұқтырған қояндар сұйықтық, тамақ және кең спектрлі вирусқа қарсы препараттармен қолдау көрсетілсе, жазылуы мүмкін. Тамақ пен су ішуді тоқтату, салмақтың күрт төмендеуі немесе ректаль температураның төмендеуі – эвтаназия жасауды қарастыруға болатын себептер. Миксоматоз бен қоян геморрагиялық ауруынан қорғайтын вакцина бар. Бұл вакцина 5 апталық немесе одан үлкен қояндарды иммундауға рұқсат етілген, иммунитет шамамен 3 апта ішінде қалыптасады. Миксоматоз бен қоян геморрагиялық ауруына қарсы қорғаныс 12 айға дейін сақталады, ал қорғаныстың үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін жыл сайын вакцинация жасау ұсынылады. Вакцина миксоматоздың клиникалық белгілерін және өлім-жitimді азайтады. Австралияда миксоматозға қарсы вакцинацияға тыйым салынған, себебі вакцина вирусы жабайы қояндарға таралып, олардың миксоматозға қарсы иммунитетін арттыруы мүмкін. Австралияда жабайы қояндар қоршаған ортаға көп зиян келтіретіндіктен, үкімет бұл мәселеге қатысты үлкен мән береді. Австралияда көптеген үй қояндары иммунитетінің жетіспеуінен миксоматоздан өліп жатыр. Үй жануарларына вакцина қолдануға рұқсат беру үшін кемінде бір науқан жүргізілуде. Австралиялық ветеринариялық қауымдастық үй қояндары үшін қауіпсіз және тиімді миксоматоз вакцинасын енгізуді қолдайды, ал Австралияның RSPCA-сы миксома вирусына қарсы вакциналарды қайта қарауды және Австралия жағдайында олардың болуы мүмкін әсерін ғылыми тұрғыдан бағалауды бірнеше рет талап етті. Миксоматоз Мексика мен АҚШ-тың кейбір аймақтарында кең таралған болса да, екі елде де коммерциялық вакцина жоқ. АҚШ-та жақында тіркелген жағдайлар туралы ақпарат House Rabbit Society-ден алуға болады. АҚШ-та вакцина импортын Ауыл шаруашылығы министрлігінің құрамындағы Жануарлар мен өсімдіктер денсаулығын қадағалау қызметі бақылайды.

Басқа алдын алу шаралары

Миксоматоз эндемикалық аймақтарда, бірақ вакцина қолжетімді болмаған жағдайда, миксома вирусына ұшыраудың алдын алу өте маңызды. Тіпті вакцина салынған қояндар да қорғауға мұқтаж, себебі вакциналар 100% тиімді емес. Жануар ретінде қоянның миксоматозға шалдығуының қаупін азайту үшін жабайы қояндармен байланысты болдырмау, қояндарды үй ішінде ұстау (артығырақ), немесе маса шақпауы үшін тор артында ұстау, сондай-ақ қояндарға зиянсыз препараттарды қолданып, құрттар, бітелер және кенелерді емдеу және алдын алу қажет. Жұқтыру мүмкіндігі болған жаңа қоянды карантинге алу керек, ал миксоматозға күдік болған қоянды диагноз нақтыланғанға дейін дереу оқшаулау керек. Егер ауру расталса, барлық ластанған клеткалар, ыдыстар және басқа да заттарды 10% ағартқыш, 10% натрий гидроксиді немесе 1-1,4% формалинмен дезинфекциялау керек.

Халықты бақылау құралы ретінде пайдалану

Миксома вирусы – Австралия мен Еуропадағы еуропалық қоян сияқты омыртқалы жануарлардың зиянкестерін жою мақсатымен табиғатқа қасақана енгізілген алғашқы вирус. Бұл стратегияның ұзақ мерзімді сәтсіздігіне қоян мен вирус популяцияларына табиғи таңдау қысымы себеп болды, нәтижесінде миксоматозға төзімді жануарлар мен әлсіреген вирус түрлері пайда болды. Бұл процесс патогеннің түрлер аралық жұқтыруынан кейін иесі мен патогеннің бірлескен эволюциясының классикалық мысалы ретінде қарастырылады.

Австралия

1788 жылы Австралияға алғашқы ағылшын қоныс жайлаушылары еуропалық қояндарды әкелді. Бастапқыда олар тағамдық көз ретінде пайдаланылса, кейін жабайыға айналып, саны күрт өсті. 1937 жылдың қараша айында Австралияның Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесі Варданг аралын миксоматоздың алғашқы далалық сынақтарын жүргізу үшін пайдаланды, бұл ел бойынша миксома вирусын табысты тарату әдістемесін қалыптастырды. 1950 жылы Оңтүстік Американың тапети (Sylvilagus brasiliensis) қоянынан алынған миксома вирусының SLS штаммы жабайы қояндарға қарсы биологиялық күресу құралы ретінде Австралияда таратылды. Вирус бастапқыда өте қауіпті болды, болжамды өлім-жітім көрсеткіші шамамен 99,8% құрады. Алайда, бірнеше жылдың ішінде бұл штаммның орнына нашарлау штамдар келді, бұл жұққан қояндардың ұзақ өмір сүруіне және аурудың таралуын күшейтті. Вирус миксоматозға төзімді қояндардың эволюциясына күшті таңдау қысымын жасады. Қояндардың төзімділігі артқан сайын вирус штамдары нашарлауға жауап берді.

Еуропа

1952 жылдың маусым айында Францияның солтүстік-батысындағы шаруа қожалығының иесі Пол Феликс Арман Делиль миксома вирусының Лозанна штаммын екі жабайы қоянға егіп берді. Оның ниеті тек өз мүлкі мен қаласындағы қояндарды жою еді, бірақ ауру жылдам Батыс Еуропа, Ирландия және Ұлыбританияға тарады. Вирустың таралуының кейбір жағдайлары әдейі жасалған сияқты көрінеді, мысалы, 1953 жылы Ұлыбританияға және 1954 жылы Ирландияға енгізілуі. Алайда, Австралиядан айырмашылығы, Еуропада аурудың таралуын тоқтатуға күшті күш-жігер жұмсалды. Бұл күш-жігерлер нәтижесіз болды. Бағалаулар бойынша, Ұлыбританияда жабайы қоян популяциясы 99%-ға, Францияда 90%-дан 95%-ға дейін, ал Испанияда 95%-ға дейін төмендеді. Бұл өз кезегінде, Ибериялық линкс және испандық имперлік бүркіт сияқты қоянды жейтін арнайы хищниктерді жоғалудың алдына жеткізді. Миксоматоз жабайы қоян популяциясын және олардың табиғи хищниктерін азайтумен қатар, ет және тері үшін үй қояндарын өсіретін ірі қоян шаруашылығына да маңызды әсер етті. Лозанна штаммы миксома вирусының басқа штаммдарында көрінбейтін ірі қызғылт түсті тері түйіндерін тудырады. Австралияда болғандай, вирус көбінесе әлсіреп, жабайы қоян популяциясы оған төзімдірек болды.

Оңтүстік Америка

1936 жылы Пунта-Санта-Марияда босатылған екі жұп еуропалық қоянның нәтижесінде, Огнен мұхитының (Тьерра-дель-Фуэго) солтүстік жартысына тараған кең аумақты қамтитын залал келтіретін жағдай туды. 1950 жылы Аргентина Әскери-теңіз күштері мен жеке қоян шаруасы Ушуая маңына қосымша қояндар әкелді. Қояндар тез арада зиянкестерге айналып, жерді тесіктеп, шөпсіз қалдырды. 1953 жылы қоян популяциясы шамамен 30 миллионға жетті. 1954 жылы Чили билігі Огнен мұхитына бразилиялық миксома вирусының штаммын енгізіп, қоян популяциясын қысқартуға қол жеткізді.

Эволюциялық модель ретінде пайдалану

Вирустық эволюцияның аурудың пайда болуына, патогенезіне, дәріге төзімділікке және вакцинаның тиімділігіне маңызды рөл атқаратынын ескере отырып, оны теоретиктер мен тәжірибешілер жан-жақты зерттеді. Австралия мен Франциядағы еуропалық қоян популяциясына миксома вирусын енгізу вируленттілік эволюциясы бойынша табиғи тәжірибелер жасады. Алғашқы вирус штаммдары өте қауіпті болғанмен, жақын арада даладан әлсіретілген штаммдар табылды. Қояндардың ұзақ өмір сүруіне мүмкіндік берген бұл әлсіретілген штаммдар, олардың оңай жұқтыру қабілетіне байланысты, басымдыққа ие болды. Бірнеше миксома штаммының толық геномдық тізбектері жарияланғаннан кейін, ғалымдар миксома вирусының вируленттілігі мен мінез-құлқындағы өзгерістерге жауапты нақты гендерді анықтауға қол жеткізді. Дегенмен, аурудың эволюциясы әртүрлі жануарлар мен вирус штаммдары арасында күрделене түсіп, болжау қиын болып шықты. Резистенттілік және вируленттілік түрлерінде де, вирус жабайы қояндарды бақылау үшін енгізілген барлық елдерде жануарлар мен патогендер эволюциялық шақыруларға әртүрлі бейімдемелер жасады. Миксоматоздың қазіргі штаммдары өздігінен жеткілікті бақылауды қамтамасыз етпесе де, ауру Австралияда да, басқа елдерде де қояндарды бақылауда маңызды экологиялық фактор болып табылады. Мысалы, Австралиядағы ұзақ мерзімді алаңдаушылыққа қарамастан, онда миксоматоздың бастапқы вируленттілігі бірнеше онжылдықтан кейін төмендеді, қояндардың ауруға төзімділігінің эволюциясы тоқтатылған жоқ. Вирустың кейбір жаңа штаммдары үшін, мысалы, қабынуды азайтуға бағытталған таңдау вирус репликациясын ұзартады, бұл жұқтыруды күшейтеді және жануарлардың қызуы арқылы вирусқа қарсы күресін әлсіретеді; сонымен қатар, бұл иммунодепрессияға алып келуі мүмкін, бұл жоғары вируленттілікті ынталандырады. Зерттеулер қоянды бақылау және тиісті эволюциялық принциптер аясында жалғасуда.

Мәдениетте

Миксоматозды Ричард Адамстың "Watership Down" (1972) романындағы қоян кейіпкерлері "ақ соқырлық" деп атайды, ал оқиғада қоян басшысы ауруға шалдыққандай көрінген барлық қояндарды қуғынға шығарған. Романның қоян батыры Ел-Ахраир туралы халық ертегілерінің бірінде, аурудың таралуын қоян әлемінің иесі, Инледегі Қара Қоян оған түсіндіреді ("ауру қояндардың құлағындағы блохалар арқылы таралады; олар ауру қоянның құлағынан оның достарына жуғады"). Британдық Radiohead тобының алтыншы альбомы "Hail to the Thief" құрамында "Myxomatosis" әні бар. Бұл ауру топқа журналистердің қысымын бейнелеу үшін қолданылады. Том Йорк былай деді:

"Мен кішкентай кезімде ата-анам жолдағы өлген қояндарды көрсеткенін есімде сақтаймын. Мен вирус туралы көп білмедім, тіпті оны қалай жазу керегін де білмедім, бірақ маған сол сөз ұнатын. Оның дыбысы маған әсерлі болды."