Кіріспе
Негізінен ғылыми фантастика ұсынатын басылым. Ғылыми фантастика журналы – негізгі мазмұны ғылыми фантастикадан тұратын басылым, ол қағаз түріндегі мерзімдік басылым немесе интернетте таратылады. Ғылыми фантастика журналдары дәстүрлі түрде қысқа әңгімелер, повестьтер, новеллалар немесе (көбінесе бөліктерге бөлінетін) романдар түріндегі болжамдық фантастиканы жариялаған, және бұл формат қазірге дейін сақталып келеді. Көптеген журналдарда редакциялық мақалалар, кітаптарға шолулар немесе мақалалар болады, ал кейбіреулерінде фантастика және қорқыныш жанрындағы туындылар да кездеседі.
A science fiction magazine is a publication that offers primarily science fiction, either in a hard copy periodical format or on the Internet. Science fiction magazines traditionally featured speculative fiction in short story, novelette, novella or (usually serialized) novel form, a format that continues into the present day. Many also contain editorials, book reviews or articles, and some also include stories in the fantasy and horror genres.
Ғылыми-фантастикалық журналдардың тарихы
Малкольм Эдвардс пен Питер Николс ертедегі журналдар ғылыми фантастика ретінде танылмайтынын жазады: "егер оларды ажырату қажет болса, ғылыми романтика немесе "әр түрлі әңгімелер" терминдері қолданылуы мүмкін, бірақ ғылыми-фантастикаға арналған журнал пайда болғанға дейін осы саланы сипаттау үшін ешқандай белгі қажет болмады. Фантастикаға бейімделген алғашқы ағылшын тіліндегі арнайы журналдар – Thrill Book (1919) және Weird Tales (1923), бірақ екеуінің де редакциялық саясаты ғылыми-фантастикаға қарағанда, қорқынышты және мистикалық әдебиетке көбірек бағытталған. " Американың ірі ғылыми-фантастикалық журналдарына Amazing Stories, Astounding Science Fiction, Galaxy Science Fiction, The Magazine of Fantasy & Science Fiction және Isaac Asimov's Science Fiction Magazine кіреді. Ең ықпалды британдық ғылыми-фантастика журналы – New Worlds, ал жаңа британдық ғылыми-фантастика журналдары – Interzone және Polluto. Көптеген ғылыми-фантастикалық журналдар ағылшын тілінен басқа тілдерде де жарық көрді, бірақ олардың ешқайсысы ағылшын тіліндегі ғылыми-фантастика әлемінде әлемдік танылу мен ықпалға ие болған жоқ. Экономикалық себептер мен қолжетімділік арқасында маңызды туындылар алдымен Интернетте жариялануға бейімделді. Тек веб-жарияланымның құны баспа журналдың құнынан он есе арзанға түсуі мүмкін, сондықтан кейбіреулер электрондық журналдар инновациялық және материалдармен тәуекелге барады деп санайды. Сонымен қатар, журнал халықаралық деңгейде қолжетімді, тарату мәселесі туындамайды, бірақ белгісіздікке ұшырау мүмкіндігі бар. Strange Horizons, Ideomancer, InterGalactic Medicine Show, Jim Baen's Universe және австралиялық Andromeda Spaceways Inflight Magazine сияқты журналдар Интернеттегі табысты журналдардың мысалы. (Андромеда электрондық немесе қағаз түрінде көшірмелер ұсынады.) Интернеттегі журналдар экраннан оңай оқылатын қысқа әңгімелер мен мақалаларды ұнатады, олардың көпшілігі авторларға аз немесе ештеңе төлемейді, осылайша авторлар шеңберін шектейді. Дегенмен, SFWA бірнеше веб-журналдарды "төлемді нарықтар" ретінде тізімдеген, яғни олар сөз басына 8 цент немесе одан да көп "кәсіби" мөлшерлеме төлейді. Бұл журналдарға Strange Horizons, InterGalactic Medicine Show және Clarkesworld Magazine сияқты танымал журналдар кіреді. SFWA барлық қазіргі веб-базалық білікті нарықтарды қамтитын білікті журналдар мен қысқа көркем әдебиет жариялайтын орындардың тізімін жариялайды. World Science Fiction Convention (Worldcon) жыл сайын үздік ғылыми-фантастикалық журналға Hugo сыйлығын берді, бірақ 1970 жылдардың басында бұл сыйлық үздік редакторға ауыстырылды; Ең жақсы жартылай кәсіби журнал сыйлығы жаңалықтарға бағытталған журналға немесе шағын баспалардың фантастикасына беріледі. 1950 жылға дейін ғылыми фантастиканы жариялаудың жалғыз жолы журналдар болды, содан кейін ірі баспагерлер ғылыми фантастика кітаптарын шығара бастады. Бүгінде қағаз түрінде шығарылатын ғылыми-фантастикалық журналдар өте аз, ал басылған ғылыми фантастиканың көпшілігі алдымен кітап түрінде жарық көреді. Ғылыми фантастика журналдары АҚШ-та басталды, бірақ бірнеше ірі британдық журналдар мен әлемде, мысалы, Франция мен Аргентинада жарық көрген ғылыми фантастика журналдары да болды.
Алғашқы ғылыми фантастика журналдары
Алғашқы ғылыми-фантастикалық журнал, Amazing Stories, Life журналының шамамен мөлшерінде, бірақ шаршы омыртқасы бар, «төсек жамылғысы» деп аталатын форматта жарық көрді. Кейін көптеген журналдар қағазды мөлшері комикстер немесе National Geographic сияқты болған, бірақ қайтадан шаршы омыртқасы бар форматқа көшті. Қазіргі кезде көптеген журналдар Reader's Digest журналының шамамен мөлшерінде шығарылады, бірақ кейбіреулері стандартты 8.5" x 11" мөлшерде болады және көбінесе клейленген шаршы омыртқасы емес, тігілген омыртқасы бар. Осындай форматтағы ғылыми-фантастикалық журналдарда көркем әдебиеттен басқа да мақалалар жиі кездеседі. Осы форматтарды білу кітапханалар мен жинақтарда журналдарды өлшемі бойынша іздеу кезінде пайдалы. Уго Гернсбек редакциялаған және жариялаған Amazing Stories журналының тұңғыш саны (1926 жылғы сәуір айы) Жюль Верннің «Кометтегі саяхат» туындысын бейнелеген Фрэнк Р. Полдың мұқабасын көрсетті. Атауында көптеген ұсақ өзгерістер, ал форматта, саясатта және баспагерде үлкен өзгерістер болғаннан кейін Amazing Stories 607 санынан соң 2005 жылғы қаңтарда жабылды. «Қызықты ғылыми әңгімелер» журналының соңғы санын қоспағанда, соңғы нағыз «төсек жамылғысы» өлшемді ғылыми-фантастикалық (және фантастикалық) журнал 1939 жылы шыққан «Фантастикалық оқиғалар» болды, бірақ ол тез арада қағазды форматқа көшті, ал кейіннен 1953 жылы «Фантастикалық» журналы оны өз ішіне сіңіріп алды. Осы біріктіруден бұрын 128 саны жарық көрді. Осы «төсек жамылғысы» журналдарында жарық көрген көптеген көркем әдебиеттер, H. G. Уэллс, Жюль Верн және Эдгар Аллан По сияқты жазушылардың классикалық туындыларын қоспағанда, тек антиквариаттық қызығушылық тудырады. Оның кейбіреулерін жасөспірім ғылыми-фантастика жанкүйерлері жазған, олар өз еңбектері үшін аз немесе мүлдем ақы алмады. Мысалы, Джек Уильямсон өзінің алғашқы әңгімесін Amazing Stories журналына 19 жасында сатты. Оның жазу шеберлігі уақыт өте келе жақсарды және 2006 жылы 98 жасында қайтыс болғанға дейін ол әлі де жазушы болып жұмыс істеді. Алғашқы сандардағы кейбір әңгімелерді көркем әдебиет жазу туралы аз немесе ештеңе білмейтін ғалымдар немесе дәрігерлер жазған, бірақ олар барынша тырысты, мысалы, Дэвид Х. Келлер. Бәлкім, «төсек жамылғысы» ғылыми-фантастикалық журналында жарық көрген ең жақсы екі туынды Стенли Г. Вайнбаумның «Марс саяхаты» және Майлз Брюэрдің «Гостак және Дош» болды, соңғысы Джек Уильямсонға әсер етті. «Гостак және Дош» сол дәуірдегі әлі күнге дейін кеңінен оқылатын туындылардың бірі. «Төсек жамылғысы» журналдарынан басқа қызықты туындыларға Филип Фрэнсис Ноуланның «Армагеддон 2419 А. D.» және Э. Э. Смит пен Ли Хокинс Гарби ханымның бірлесіп жазған «Ғарыштағы Skylark» кіреді, екеуі де 1928 жылы Amazing Stories журналында жарық көрді. «Төсек жамылғысы» мөлшерін жақсартуға бірнеше сәтсіз әрекеттер жасалды, атап айтқанда, Хьюго Гернсбек редакциялаған Science Fiction Plus (1952–1953, сегіз саны). Astounding журналы екі рет қысқаша «төсек жамылғысы» мөлшерін қайта жаңғыртуға тырысты, 1942–1943 жылдары 16 «төсек жамылғысы» саны және 1963–1965 жылдары 25 «төсек жамылғысы» саны (Analog ретінде, соның ішінде Франк Герберттің «Дюнасының» алғашқы басылымы). Джон У. Кэмпбелл редакциялаған Unknown фантастикалық журналы атын Unknown Worlds деп өзгертіп, соңғы төрт саны үшін қағазды форматқа оралғанға дейін он «төсек жамылғысы» саны жариялады. Amazing Stories 1991–1999 жылдары 36 «төсек жамылғысы» саны шығарды, ал соңғы үш саны 2004–2005 жылдары «төсек жамылғысы» мөлшерінде болды.
Мөлшерлік дәуір
"Таңғажайып әңгімелер" 1930 жылдың қаңтар айында жарық көрді. Атауы мен форматы бірнеше рет өзгергеннен кейін («Таңғажайып ғылыми фантастика», «Аналог ғылыми факт және фантастика», «Аналог») ол бүгінге дейін жарияланып келеді (дегенмен 1943 жылы қағаздық форматы тоқтатылды). Оның ең маңызды редакторы Джон У. Кэмпбелл-младший ғылыми фантастиканы шетел планеталардағы оқиғалардан бұрып, жақсы жазылған, ғылыми білімі бар, алдыңғы қағаздық фантастикаға қарағанда жақсы сипатталған туындыларға бағыт берді. Айзек Азимовтың «Қор трилогиясы» және Роберт А. Хайнлайнның «Болашақ тарихы» 1940 жылдары, Хэл Клементтің «Гравитация миссиясы» 1950 жылдары, Франк Герберттің «Дюна» 1960 жылдары және көптеген басқа ғылыми фантастика классикалары алғаш рет Кэмпбелл редакциясында жарық көрді. 1955 жылға қарай қағаздық дәуір аяқталды, ал кейбір қағаздық журналдар кішкентай форматқа ауысты. Көшпенді оқиғалар, жарқын кейіпкерлерімен бірге, комикс кітаптарына көшті. Осы кезеңде (АҚШ-та) радиодағы оқиғалы драмалар да тоқтатылды. Кейінірек қағаздық фантастиканы және радиодағы оқиғаларды жаңғыртуға жасалған тырысқандар өте шектеулі табысқа жетті, бірақ екеуі де ескі журналдар мен радио бағдарламаларын жинап, ностальгиялық жанкүйерлерге ие. Көптеген кейіпкерлер, ең танымалдары – «Көлеңке», қағаздық журналдарда да, радиода да сүйікті болды. Көптеген ғылыми фантастикалық туындылар шетел планеталарына ойсыз көшірілген оқиғалардан тұрды. Қағаздық ғылыми фантастика стереотиптік әйел кейіпкерлері, нақты емес құрылғылар және түрлі фантастикалық монстрлар сияқты клишелермен белгілі. Дегенмен, көптеген классикалық әңгімелер алғаш рет қағаздық журналдарда жарық көрді. Мысалы, 1939 жылы келесі белгілі авторлардың барлығы алғашқы кәсіби ғылыми фантастика әңгімелерін қағаздық ғылыми фантастикаға маманданған журналдарға сатты: Исаак Азимов, Роберт А. Хайнлайн, Артур Кларк, Альфред Бестер, Фриц Лейбер, А. Э. ван Вогт және Теодор Стерджен. Бұл кітаптар – қағаздық дәуірдегі ең маңызды ғылыми фантастика жазушыларының бірі, және олардың барлығы бүгінге дейін оқылады.
Диджейлік журналдар
Қағазды журналдар дәуірінен кейін, газет стендтерінде қалташа журналдар басым болды. 1943 жылы «Астоундинг» журналы алғаш рет қалташа форматқа көшті. «The Magazine of Fantasy & Science Fiction», «Galaxy Science Fiction» және «If» сияқты тағы да бірнеше ірі қалташа журналдар, әдеби ғылыми фантастиканы көбірек жариялады. Селе Голдсмит редакторлығымен «Amazing» және «Fantastic» журналдары, оқиға мазмұны жағынан, қағазды журналдарға тән оқиғалардан әдеби ғылыми фантастика мен фэнтезиге қарай өзгере түсті. Голдсмит Роджер Зелазнидің (студенттік жұмыстарын есептемегенде, «Литературлық кавалькадада» жарияланғандардан басқа), Кит Лаумер, Томас М. Диш, Соня Дорман және Урсула К. Ле Гуиннің алғашқы кәсіби жарияланған туындыларын жариялады. Басқа планеталарда орын алған, асығыс жазылған оқиғалар дәстүрін жалғастырған қалташа журналдар да жетіспеді. «Other Worlds» және «Imaginative Tales» журналдары әдебиетке ешқандай мән бермеді. Хайнлайн, Азимов және Кларк сияқты белгілі қағазды журналдардың авторлары, қалташа журналдар үшін де жазуын жалғастырды, ал Алгис Будрис және Уолтер М. Миллер, кіші сияқты жаңа буын авторлар, ең танымал әңгімелерін қалташа журналдарға сатты. Уолтер М. Миллер, кіші жазған «Лейбовицке арналған гимн» алғаш рет «The Magazine of Fantasy & Science Fiction» журналында жарық көрді. Көптеген қалташа журналдар 1950 жылдары, он жылдық аралығында, алғашқы ірі ғылыми фантастика фильмі «Destination Moon» және ғарышқа ұшудың мүмкіндігіне қызығушылық оянған «Спутник» ұшырылуы кезеңінде пайда болды. Көпшілігі тек бірнеше нөмірден кейін жабылды. 1960 жылы АҚШ-та газет стендтерінде тек алты ғылыми фантастикалық қалташа журнал болды, 1970 жылы – жеті, 1980 жылы – бес, 1990 жылы – төрт, ал 2000 жылы – үш.
Британдық ғылыми фантастика журналдары
Бірінші британдық ғылыми-фантастикалық журнал – «Tales of Wonder», 1937–1942 жылдар аралығында 16 саны жарық көрген (егер «Scoops» ескерілмесе, ол 1934 жылы 20 апталық саны жарық көрген таблоидты балалар газеті болған). Одан кейін «Fantasy» деп аталған екі журнал пайда болды, біреуі 1938–1939 жылдары үш нөмір, екіншісі 1946–1947 жылдары үш нөмір жариялады. «New Worlds» британдық ғылыми-фантастикалық журналы 1946–1947 жылдары үш целлюлозалық форматта шығарылып, кейін формат өзгертілді. Осы ерекшеліктерден басқа, целлюлозалық құбылыс, комикс сияқты, көбінесе АҚШ форматында болды. 2007 жылға қарай, британдық ғылыми-фантастикалық журналдардың ішінде тек «Interzone» ғана сақталып қалды, ол «журнал» форматында жарық көреді, сонымен қатар «PostScripts» және «Polluto» сияқты шағын баспалар да қолжетімді.
Баспадан онлайн ғылыми-фантастикалық журналдарға көшу
Соңғы онжылдықтарда барлық ғылыми-фантастикалық журналдардың таралымы тұрақты түрде азайып келеді. Жаңа форматтарға қатысты түрлі әрекеттер жасалды, ең бастысы – жылтыр қағаздағы тігілген журнал форматы, кітапша форматы және веб-журналдар. Бірнеше мың дана сатылыммен өміршеңдігін сақтап келе жатқан, бірақ көбінесе маңызды көркем әдебиеттер жариялайтын жартылай кәсіби журналдар да бар. АҚШ-тың дәстүрлі ғылыми-фантастикалық журналдарының таралымы төмендеген сайын, халықаралық шағын баспалар онлайн жаңа журналдар ашты. Қытайдың ең ұзақ шығып келе жатқан ғылыми-фантастикалық журналы «Ғылыми әлем» редакторы 2009 жылы «бір санының таралымы 300 000 данаға жетеді» делінгендіктен, оның «әлемдегі ең көп оқылатын ғылыми-фантастикалық басылым» екенін мәлімдеді. Бірақ, кейінгі хабарлар 2010 жылы бас редактор қызметтен босатылып, басқа редакторлар кеткеннен кейін таралымы күрт төмендегенін көрсетеді. Америка ғылыми фантастика және фантастика жазушыларының қауымдастығы кәсіби деңгейдегі нарыққа жататын, жеткілікті төлем жасайтын ғылыми-фантастикалық журналдардың тізімін ұсынады.
Қазіргі журналдар тізімі
Толық тізім, соның ішінде жабылып қалған журналдар, «Ғылыми фантастика журналдар тізімі» бетіне қараңыз.