Адам Лаксман: Жапонға жасаған сапары және саудаға жасаған тырабы

Кіріспе

Фин-швед әскери офицері Адам Кириллович (Эрикович) Лаксман (1766 – 1806?) – фин-швед әскери офицері және Ресей империясының азаматтарының Жапонияға алғашқы болып барып, жер басып көргендерінің бірі. Ресей императорлық армиясының лейтенанты болған ол 1791 жылы Жапонияға экспедиция басқаруға жіберілді, Токугава сёгунатынан сауда жеңілдіктері алу үшін жапондық кемелденгендерді өз елдеріне қайтарды. Ол Эрик Лаксманның ұлы еді.

Жапонияға экспедиция (1792)

Лаксман 1792 жылғы 9 қазанда Хоккайдоға қонды, онда оны Жапонияның солтүстік шекарасын қорғауға міндеттелген Мацумаэ кланының өкілдері күтіп алды. Бұрынғы шетелдік саяхатшылардан өзгеше, Лаксманға жомарттықпен қабылдады, бірақ ол кемеден құтылғандарды (Дайкокуя Кодайюдың тобын) Едоға (қазіргі Токио) жеке өзі жеткізуді талап еткен кезде жағдай өзгерді. Біраз уақыттан кейін, Едодан аға кеңесші Мацудайра Саданобу жіберген екі елші мен бес жүз сарбазбен кездесті. Олар Лаксманның Жапония аумағына тереңірек енуін кешіктіруге немесе тоқтатуға тырысты. Олар одан Мацумаэ қаласына құрлықпен, кемесіз сапар жасауын сұрады. Лаксман бас тартты, нәтижесінде оған жапондық әскери күзетімен Хакодате портына жүзуге рұқсат берілді. Содан кейін 450 орыс және жапондық Мацумаэ қамалына қарай жолға шықты. Қызығы, Лаксманның өршілдігіне қарамастан, оған батыс үлгісіндегі сәнді тұрғын үй берілді; оларға сёгун елшілерінің алдында тізе бүгіп, иіліп отыру дәстүрін сақтамауға рұқсат етілді және үш самурай қылышы мен жүз қап күріш сыйға тартылды. Елшілер оған жапон заңдары бойынша барлық шетелдік сауда Нагасакиде жүзеге асырылуы керек екенін түсіндірді. Олар оның кемеден құтылғандарды қайтару үшін келгенін, сондықтан оған қауіпсіз кетуге рұқсат етілетінін айтты. Лаксман сауда келісімінсіз кетуге бас тартқанда, оған Нагасакиде бір ресейлік кемеге рұқсат берілетіні, шетелдік кемелерге елдің басқа жерлерінде тоқтауға тыйым салынғаны және христиан дініне де Жапонияда төзбейтіні жазылған құжаттар ұсынылды. Лаксман Ресейге көбінесе ештеңесіз оралды, бірақ ол Қытай немесе Нидерландыдан басқа елге сауда жасауға рұқсат беретін алғашқы ресми жапон құжаттарының иесі болды (мүмкін). 1804–1805 жылдары, Лаксман Ресейге оралғаннан кейін тоғыз жыл өткен соң, Адам Иоганн фон Крузенстерн басқарған әлемді аралау экспедициясы аясында Нагасакиде сауда жасауға талпыныс жасалды, бірақ Ресей елшісі Николай Резановты сёгунаттан келген ұзақ хат күтіп алды. Онда Жапонияның шетелдік саудаға жабық екені және олардың кетуі талап етілді. Осы үлкен кері кетуден кейін патша үкіметі көп жыл бойы құжаттардың нақты мақсаты мен мағынасын талқылады және Жапонияны ашуды жеке кәсіпкерлерге тапсырып, ақырында Жапонияны ашуға қол жеткізе алмады.

Laxman landed on Hokkaidō on 9 October 1792, where he was met by members of the Matsumae clan, who were entrusted with defending Japan's northern borders. Unlike previous foreign visitors, Laxman was treated hospitably, but this changed when he demanded, imprudently, that he be able to deliver the castaways (Daikokuya Kōdayū's party) to Edo (modern day Tokyo) in person. He was soon met by two envoys and five hundred men, sent from Edo by senior councilor Matsudaira Sadanobu, who attempted to delay or prevent Laxman's traveling much deeper into Japanese territory. They asked that he travel to the town of Matsumae, overland and without his ship. Laxman refused, and ultimately was allowed to sail, with Japanese naval escort, to the port of Hakodate; from there, 450 Russians and Japanese would march to Matsumae Castle. Oddly, despite his impudence, Laxman was granted lavish Western style living quarters; they were allowed to ignore the custom of kneeling and bowing before the Shogun's envoys, and were presented with three samurai swords and a hundred bags of rice. The envoys then explained to him that Japanese law demanded that all foreign trade be performed at Nagasaki. Since he had come to return castaways, they explained, he would be allowed to leave peacefully. When Laxman refused to leave without a trade agreement, he was provided with papers that explicitly stated that Nagasaki would welcome one Russian ship, that foreign ships were not allowed to dock anywhere else in the country, and that Christianity would also not be tolerated anywhere in Japan. Laxman returned to Russia essentially empty handed, though he held (quite possibly) the first official Japanese documents granting permission to trade, to a nation other than China or the Netherlands. In 1804–1805, nine years after Laxman's return to Russia, an attempt was made to trade at Nagasaki as part of the expedition around the world led by Adam Johann von Krusenstern, but the Russian ambassador Nikolai Rezanov was greeted with a lengthy dispatch from the Shogunate explaining that Japan was closed to foreign trade and demanding that they leave. After this major setback, the Tsarist government debated for many years the actual intention and meaning of the documents, and, leaving the opening of Japan to private entrepreneur explorers, ultimately failed to open Japan.