Кіріспе

Нагасакидегі бұрынғы жасанды арал. Жасанды арал Деджима (出島) немесе Дешима, 17 ғасырда Цукисима деп те аталды (築島, "салынған арал"), Жапонияның Нагасаки қаласының жанында орналасқан және португалдардың (1570–1639) алғашқыда, содан кейін голландтардың (1641–1854) сауда бекеті ретінде қызмет еткен жасанды арал болды. 220 жыл бойы ол Эдо дәуірінде (1600–1869) Жапониямен шетелдік сауда мен мәдени алмасудың басты арнасы болды және батыс елдері үшін ашық болған жалғыз жапон территориясы еді. Шамамен немесе жерді алып жатқан Деджима 1636 жылы кішкентай түбек арқылы канал қазылып, оны кішкентай көпірмен материкке қосу арқылы құрылды. Арал Токугава сёгунатының оқшаулану саясатының нәтижесінде салынды, бұл саясаттың мақсаты шетелдіктердің Жапонияға кіруіне тыйым салу және жапондықтардың көпшілігіне елден кетуге рұқсат бермеу арқылы қолданыстағы әлеуметтік-саяси тәртіпті сақтау болды. Деджима португал саудагерлерін орналастырып, оларды жапон қоғамынан бөліп тұрды, бірақ сонымен бірге Батыспен табысты сауда жасауға мүмкіндік берді. 1639 жылы, көбінесе католик дініне өткендердің қатысуымен болған көтерілістен кейін, барлық португалдықтар елден қуылды. 1641 жылы голландтар Деджимаға көшірілді, бірақ олар қатаң бақылауда болды: христиан дінін ашық түрде ұстануға тыйым салынды және голланд және жапон саудагерлері арасындағы қарым-қатынас қатаң түрде реттелді. 19 ғасырдың ортасына дейін голландтар жапон тауарларына және, аздаған дәрежеде, қоғам мен мәдениетке эксклюзивті қол жеткізе алған жалғыз батыс елдері болды. Сондықтан Деджима жапондық рангаку қозғалысында (蘭學, "голланд тілін оқу") маңызды рөл атқарды, ол Батыс ғылымын, медицинасын және технологиясын түсіну үшін голланд тілін үйренуге бағытталған ұйымдастырылған ғылыми күш-жігер болды. 1854 жылғы Канагава шартынан кейін, Жапонияны шетелдік сауда мен дипломатиялық қатынастарға толық ашқаннан кейін, Деджима таратылды және кейіннен жерді қайта меңгеру арқылы Нагасаки қаласының құрамына енді. 1922 жылы "Деджима голланд сауда бекеті" жапондық ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тағайындалды және 21 ғасырда Деджиманы арал ретінде қайта жаңғырту жөніндегі жұмыстар жалғасуда.

Тарих

1543 жылы Жапония мен Еуропа арасындағы тікелей байланыс тарихы Танегасимаға дауылмен келген португал саудагерлерінің келуімен басталды. Алты жыл өткен соң, Кагосимаға иезуит миссионері Франциск Ксавьер қонды. Бастапқыда португал саудагерлері Хирадода орналасқан, бірақ олар жақсырақ порт іздеп көшті. 1570 жылы даймё Омура Сумитада католик дініне өтті (өз христиандық есімі ретінде Бартоломеуді таңдады) және португалдармен Нагасакиді дамыту жөнінде келісім жасасты; көп ұзамай порт сауда үшін ашылды. 1580 жылы Сумитада Нагасакидің билігін иезуиттерге берді, ал португалдар Макао арқылы Қытаймен жібек саудасына де-факто монополияға ие болды. Сёгун Иемицу 1634 жылы Нагасакиде тұратын португал саудагерлерін орналастыру және олардың дінінің таралуын тоқтату үшін жасанды арал салуға бұйрық берді. Бұл 1633 және 1639 жылдар аралығында Иемицу шығарған, Жапония мен басқа елдер арасындағы байланысты реттейтін көптеген жарлықтардың бірі болды. Алайда, Шимабара-Амакуса аймағындағы христиан дінін ұстанатын халықтың көтерілісіне жауап ретінде Токугава үкіметі 1639 жылы португалдарды елден қуу туралы шешім қабылдады. 1609 жылдан бастап Голланд Ост-Инд компаниясы Хирадо аралында сауда бекетін ашты. Португалдардың кетуінен кейін "Vereenigde Oostindische Compagnie" ("VOC") голланд қызметкерлері Жапониямен сауда жасауға құқық алған жалғыз батыс елдері болып қалды. Олар 33 жыл бойы салыстырмалы түрде еркін сауда жасауға рұқсат алды. Ең ірі кезеңінде Хирадо сауда бекеті (平戸オランダ商館, Hirado Oranda Shōkan) үлкен аумақты қамтыды. 1637 және 1639 жылдары осы Хирадо сауда бекетінің ішінде тас қоймалар салынды. Жаңа қоймалардың тасқа қашалған жазуларында христиан күнтізбесінің жылдары көрсетілген, және олар 1640 жылы ғимараттарды бұзуға және сауда бекетін Нагасакиге көшіруге себеп болды. 1639 жылы соңғы португалдар қуылғаннан кейін Дедзима сәтсіз сауда бекетіне айналды, ал Макаодан португал кемелерімен жыл сайынғы сауда тоқтатылғандықтан Нагасаки экономикасы ауыр зиян шекті. Голландтарды үкімет қызметкерлері Хирадодан Нагасакидегі Дедзимаға көшіруге мәжбүр етті. 1641 жылдан бастап Жапонияға тек қытай және голланд кемелеріне ғана кіруге рұқсат етілді, ал Нагасаки порты – олардың кіре алатын жалғыз порты болды.

Ұйым

Деджима аралы әкімшілік тұрғысынан Нагасаки қаласының құрамына кірді. Жерді иеленген 25 жапон отбасы голландтардан жыл сайын жалдау ақысын алды. Деджима – екі жағынан қоршалған, голланд жағында қақпасы бар кішкентай көпір арқылы құрлықпен байланысқан шағын арал болды. Онда шамамен жиырма голландтың үйлері, қоймалар және жапон шенеуніктерге арналған жатақханалар орналасқан еді. Голландтарды бірнеше жапон шенеуніктері, қақпа күзетшілері, түнгі күзетшілер және шамамен елу бағыныстысы бар бақылаушы (отона 乙名) қадағалап отырды. Көптеген саудагерлер тауарлармен және тамақпен қамтамасыз етті, ал 150-ге жуық аудармашы (tsūji 通詞) қызмет етті. Олардың бәрін VOC төлеуге міндетті болды. Нагасаки қаласы ретінде Деджима губернатор (Нагасаки бугио) арқылы Едоның тікелей бақылауында болды. Деджимаға келген әрбір кеме тексеріліп, жапондықтар кемені босатып, кететінге рұқсат бергенше, оның желкендерін ұстап тұрды. Олар діни кітаптар мен қару-жарақтарды тәркіледі. Аралда христиан шіркеулеріне тыйым салынды және голландтарға діни қызметтер өткізуге рұқсат берілмеді. Деджимадағы оқшауланған бекетті ұстаудың қаржылық ауыртпалығына қарамастан, Жапониямен сауда голландтар үшін өте тиімді болды, бастапқыда 50% немесе одан да көп пайда әкелді. 18 ғасырда сауда төмендеді, себебі Деджимаға жылына тек екі кеме ғана тоқтауға рұқсат етілді. 1795 жылы Шығыс Үндістан компаниясы банкрот болғаннан кейін Голландия үкіметі Жапониямен сауда-саттықты өз қолына алды. Нидерланд, сол кезде Батавия Республикасы деп аталған, француз Наполеонының билігінде болған кезде жағдай әсіресе қиын болды. Деджимадан туған елмен байланыс үзілді және бір кезде ол әлемде голланд туының желбіреген жалғыз жеріне айналды. Жапониядағы VOC сауда бекетінің бас офицерін голландтар Opperhoofd, ал жапондықтар Kapitan (португал тілінен capitão) деп атады. VOC банкротқа ұшыраған кезде бұл сипаттамалық атау өзгермеді және Жапониямен сауда Батавиядағы Голландиялық Үндістан үкіметі тарапынан жалғастырылды. Токугава сёгунатының Сакоку ережелеріне сәйкес, VOC әр жыл сайын оpperhoofdты ауыстырып, жаңасын тағайындауға міндетті болды. Әрбір opperhoofd Едоға сапар шегіп, сёгунға құрмет көрсетуі керек еді.

Сауда

Бастапқыда голландиялықтар Қытай мен Үндістаннан жібек, мақта және дәрі-дәрмектермен сауда жасады. Қант кейінрек маңыздырақ болды. Формозадан Жапонияға бұғы терісі мен акула терісі, сондай-ақ кітаптар, ғылыми құралдар және Еуропадан көптеген сирек заттар тасымалданды. Голландиялық саудагерлер жапондық мыс, күміс, камфора, фарфор, лакталған бұйымдар және күріш сатып алды. Бұған Дежимадағы VOC қызметкерлерінің жеке саудасы да қосылды, ол олар үшін де, жапон әріптестері үшін де маңызды табыс көзі болды. Олар 18 ғасырдың соңынан 19 ғасырдың басына дейін жапондықтарға 10 000-нан астам шетелдік кітапты, түрлі ғылыми тақырыптар бойынша сатты. Бұл кітаптар білімнің негізіне айналып, Рангаку қозғалысы, яғни голланд зерттеулеріне ықпал етті.

Кемелер

1641 жылдан 1847 жылға дейін екі ғасыр бойы Деджимаға 606 голландиялық кеме келді. Алғашқы кезең, 1641-1671 жылдар, еркін өтті және жылына орташа есеппен жеті голланд кемесі келіп тұрды (осы кезеңде 12 кеме батып кетті). 1671 жылдан 1715 жылға дейін жылына шамамен бес голланд кемесінің Деджимаға келуіне рұқсат берілді. 1715 жылдан бастап жылына екі кемеге ғана рұқсат етілді, ол 1790 жылы бір кемеге дейін азайтылды, ал 1799 жылы қайта екі кемеге дейін артты. Наполеон соғыстары (1803–1815) кезінде, Нидерланды Франциямен басылып алынған және оның серігі болған кезде, голландиялық кемелер Корольдік теңіз күштерінен тұтқындалу қаупі болғандықтан Жапонияға тікелей жүзуден бас тартты. Олар «бетарап» американдық және даниялық кемелерге сүйенді. Нидерланды Наполеон Бонапарттың (1810–1813) аннексиясы астында болды, ал Ұлыбритания бірнеше голланд отарларын басып алды. 1811 жылы Яваға шабуыл жасағаннан кейін Деджима комиссар Хендрик Доффтың бұйрығымен голланд туының әлі де желбіреген жалғыз жері болды. 1815 жылы Голландтік Шығыс Үндістан Нидерландының бақылауына қайтарылды және голландтық сауда қатынасы қайта жанданды.

Сауда саясаты

Екі жүз жыл бойы шетелдік саудагерлерге Дежимадан Нагасакиге өтуге рұқсат берілмеді. Жапон азаматтарына да Дежимаға кіруге тыйым салынды, тек Маруяма шайханаларынан аудармашылар, аспаздар, ағаш шеберлері, кеңсе қызметкерлері және юджо ("ләззат әйелдері") кіре алатын. Юджо 1642 жылдан бастап жапондықтар тарапынан, көбінесе өздерінің еркіне қарсы таңдалып алынды. XVIII ғасырдан бастап, әсіресе Токугава Йошимуненің еуропалық қолданбалы ғылымдарды қолдау саясатынан кейін, бұл ережеге кейбір ерекшеліктер енгізілді. "Голландтармен бірге тұратындар" (Оранда юки) деп аталатын бірнеше адамға ұзақ мерзімге қалуға рұқсат берілді, бірақ олар жапондық күзет бекетіне үнемі есеп беруі керек болды. Еуропалықтарға жылына бір рет Сува киіз үйінің мерекесіне қарулы күзетпен қатысуға рұқсат етілді. Кейде Энгельберт Кемпфер, Карл Петер Тунберг және Филипп Франц фон Зибольд сияқты дәрігерлер биліктің рұқсатымен жоғары лауазымды жапондық пациенттерге шақырылатын. XVIII ғасырдан бастап Дежима бүкіл Жапонияда медицина, әскери ғылым және астрономия орталығы ретінде танымал болды. Көптеген самурайлар "голландиялық зерттеулер" (Рангаку) үшін осы жерге сапар шекті. Оперхоф (жоғарғы басшы) шогунға құрмет көрсету үшін Эдоға баруға міндетті болды. Голланд делегациясы 1660 және 1790 жылдар аралығында жыл сайын, ал содан кейін әр төрт жылда бір рет Эдоға сапар жасады. Бұл құқық қытай саудагерлеріне берілмеді. Шогун сарайына жасалған ұзақ сапар голландтардың қалуын әлсіретіп, көңіл көтеруге мүмкіндік берді, бірақ бұл қымбатқа түсетін шара болды. Үкімет шенеуніктері оларға сотта қандай (құнды) сыйлықтарды ұсыну керектігін алдын ала және егжей-тегжейлі түсіндірді, мысалы, астролябия, көзілдірік, телескоп, глобус, медициналық құралдар, медициналық кітаптар немесе экзотикалық жануарлар мен тропикалық құстар. Қайта, голланд делегациясы шогуннан сыйлық алды. Эдоға келгеннен кейін Оперхоф және оның серіктері, әдетте оның хатшысы мен фабрика дәрігері, сот шақыруын күту үшін міндетті түрде тұратын жері - Нагасакияда (長崎屋) күтуге мәжбүр болды. Энгельберт Кемпфердің айтуынша, біршама ерекше шогун Токугава Цунайошинің тұсында олар ресми қабылдаудан кейін шогунның көңілін көтеру үшін голланд билері мен әндерін орындауға міндетті болды. Сонымен қатар, олар елордада болған екі-үш апталық уақыт ішінде білімді жапондықтармен білім алмасып, күзетпен қалаға барып қайтуға мүмкіндік алды. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында голланд саудагерлерінің христиандық дінінен бас тартуға және Иса немесе Мария бейнеленген фумиеге аяқ басып, сынақтан өтуге мәжбүр болды деген айыптаулар қазіргі ғалымдар Англо-голландия соғыстарынан туындаған үгіт деп санайды.

Жапонияға жаңа танысулар

Фотография, фотосуретке алғашқы сабақтарды жапондықтарға 1856 жылы аралдың дәрігері доктор Дж. К. ван ден Брук берді. Бадминтон – Үндістанда пайда болған спорт түрі, оны 18 ғасырда голландиялықтар енгізді; ол «Голландиялық нақыл сөздерде» (Sayings of the Dutch) еске алынады. Бильярд 1764 жылы Дежимада Жапонияға әкелінді; Кавахара Кейганың (川原慶賀) суреттерінде «Допты ұратын үстел» (玉突の場) деп белгіленген. Сыра оқшаулану кезеңінде импорт ретінде енгізілген сияқты. Голландиялық губернатор Дофф Наполеон соғыстары кезінде сауданың тоқырауынан кейін Нагасакиде өзінің сырасын жасады. Жапонияда сыраның жергілікті өндірісі 1880 жылы басталды. Көгал (Clover) голландиялықтар тарапынан нәзік жүктерді қаптау үшін материал ретінде Жапонияға әкелінді. Жапондықтар оны ақ гүлдеріне байланысты «Ақ қаптама шөбі» (シロツメクサ) деп атады. Кофе голландиялықтар арқылы Moka және koffie аттарымен Жапонияға енгізілді. Соңғы атау 18 ғасырғы жапон кітаптарында кездеседі. Сибольд 1823 жыл шамасында Нагасакиде кофеге құмар жапондықтар туралы айтады. Жапониядағы ең көне фортепиано 1823 жылы Сибольд әкелді, кейіннен ол Кумайя (熊谷) есімді саудагерге сыйға берілді. Фортепиано бүгінде Хаги қаласындағы Кумая өнер мұражайында (熊谷美術館) қойылған. Кемелерге қолданылатын бояу (тар) голландиялықтар тарапынан әкелінді. Алғашқы голландша атауы (pek) жапон тілінде де қабылданды (Penki/ペンキ). Капуста мен помидор 17 ғасырда голландиялықтар әкелді. Шоколад 1789 және 1801 жылдар аралығында таныстырылды; ол Маруяманың ойын-сауық орындарында сусын ретінде еске алынады. 1834 жылы Эдинбургке жақын Лейт портындағы Хью Мортон & Co компаниясынан сорғы арқылы қамтамасыз етілген ауасы бар суға түсу қондырғысы (diving bell) сатып алынды.

Нагасаки теңіз оқу орталығы

1854 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің коммодоры Перридің Жапонияны күштеп ашуынан кейін, Бакуфу батыстық кеме жүргізу әдістері туралы білімді арттыру үшін Деджимамен байланысын күрт күшейтті. 1855 жылы шогун үкіметі Деджиманың кіреберісінде Нагасаки теңіз оқу орталығын (長崎海軍伝習所) – теңіз оқу институтын құрды, осы арқылы голланд теңіз білімімен максималды байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Орталық сол жылы Нидерланд үкіметі сыйлаған Жапонияның алғашқы бу кемесі – Канко Марумен жабдықталды. Болашақ адмирал Эномото Такеаки осы оқу орталығының студенттерінің бірі болды.

Қайта құру

Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының Деджимадағы сауда бекеті 1858 жылы Жапония АҚШ-пен Канагава шартын жасасқанда таратылды. Бұл, ұлттық оқшаулану дәуірінде Деджиманың Жапония үшін Батыс әлеміне ашылған жалғыз терезесі ретіндегі рөлін аяқтады. Осыдан кейін арал, құрғақ жерді қайта иелену арқылы кеңейтіліп, Нагасакиге біріктірілді. 1904 жылы Нагасаки портын кеңейту жұмыстары оның бастапқы орнын жасырды. Деджима аралының бастапқы контуры металл қаптамалармен белгіленген, бірақ қалпына келтіру жұмыстарының барысында аралдың шекарасын көзбен көру оңай болады. Бүгінде Деджима – үздіксіз жүріп жатқан жұмыс. Арал 1922 жылы ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды, бірақ одан кейінгі шаралар баяу болды. 1953 жылы қалпына келтіру жұмыстары басталды, бірақ ол жоба тоқтап қалды. Ұзақ мерзімді жоспар бойынша Деджима қайтадан барлық жағынан сумен қоршалады; оның ерекше желдей пішіні мен барлық тіреу қабырғалары толыққанды қалпына келтіріледі. Бұл жоспарға сонымен қатар аймақта ірі масштабты қала құрылысы да кіреді. Деджиманы қайтадан аралға айналдыру үшін Накасима өзенінің арнасын өзгерту және 499 тас жолының бір бөлігін жылдастыру қажет.

Хронологиясы

1550: Португалиялық кемелер Хирадоға келді. 1561: Хирадо кланы аумағында шетелдіктер өлтірілгеннен кейін португалдар сауда үшін басқа порттарды іздеуді бастады. 1570: Христиан даймё Омура Сумитада португалдармен Нагасакиді дамыту туралы келісім жасады, алты қалалық блок салынды. 1571: Нагасаки порты сауда үшін ашылды, алғашқы португал кемелері кірді. 1580: Омура Сумитада Нагасаки мен Могиді иезуиттерге тапсырды. 1588: Тоётоми Хидэёси иезуиттерден Нагасаки, Моги және Уракамиді тікелей басқаруды талап етті. 1609: Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы Хирадода зауыт ашты. Ол 1641 жылы Деджимаға көшіріліп, жабылды. 1612: Жапонияның феодалдық үкіметі Бакуфу жерлерінде христиан дінін таратуға тыйым салды. 1616: Қытаймен саудадан басқа барлық сауда Хирадо мен Нагасакимен шектелді. 1634: Деджима құрылысын бастады. 1636: Деджима аяқталды; португалдар Деджимаға қамалды (Төртінші ұлттық оқшаулау жарлығы). 1638: Нидерландтардың қолдауымен христиан шаруаларының Шимабара көтерілісі басылды, Жапониядағы христиандық дін таңсылды. 1639: Португал кемелеріне Жапонияға кіруге тыйым салынды. Нәтижесінде португалдар Деджимадан қуылды. 1641: Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының Хирадодағы сауда бекеті Нагасакиге көшірілді. 1649: Немец хирург Каспар Шамбергер Жапонияға келді. Батыстық медицинаға деген қызығушылықтың бастауы. 1662: Деджимада Имари фарфорын сату үшін дүкен ашылды. 1673: Англиялық "Return" кемесі Нагасакиге кірді, бірақ шогунат сауда туралы өтінішін қабылдамады. 1678: Деджиманы жағалаумен байланыстыратын көпір тас көпірмен ауыстырылды. 1690: Немец дәрігері Энгельберт Кемпфер Деджимаға келді. 1696: Деджимадағы қосалқы жүктерді сақтау қоймалары аяқталды. 1698: Нагасаки кайшо (сауда бірлестігі) құрылды. 1699: Деджимада теңіз қақпасы салынды. 1707: Деджимаға су құбырлары орнатылды. 1775: Карл Тунберг Деджимадағы дәрігер ретінде қызметке кірісті. 1779: Хирург Исаак Титсинг "Опперхоф" ретінде алғашқы кезекшілігін бастады. 1798: Көптеген ғимараттар, соның ішінде Бас фактордың резиденциясы, Деджимадағы Үлкен Кансей өртінен қирады. 1804: Ресей елшісі Николай Резанов Нагасакиге барып, Жапония мен Ресей империясы арасындағы сауда алмасуын сұрады. 1808: Фаэтон оқиғасы болды. 1823: Немец дәрігері Филипп Франц фон Зибольд Деджимаға жіберілді.

Сауда-саттық бекетінің басшылары (Opperhoofden)

Opperhoofd – голланд тілінен шыққан сөз (көпше түрі – opperhoofden), сөзбе-сөз "жоғарғы бас" деген мағынаны білдіреді. Жапондықтар сауда бекетінің басшыларын "капитан" деп атаған, бұл португал тіліндегі capitão сөзінен (лат. caput – бас) алынған. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл сөз губернатор лауазымын білдіреді, ол голланд сауда бекетінің (фактория) бас директорына, яғни агентке тең келеді.

Хирадодағы елеулі бас

Франсуа Карон: 03.02.1639 – 13.02.1641 [Карон Хирадодағы соңғы Оперхоф болды.]

Деджимадағы елеулі бас

Франсуа Карон: 03.02.1639 – 13.02.1641 [Карон Хирадодан мәжбүрлі түрде көшірілгеннен кейін Деджимадағы алғашқы Оперхоуд болды.] Захария Вагенер: 01.11.1656 – 27.10.1657
Захария Вагенер: 22.10.1658 – 04.11.1659
Андреас Клейер: 20.10.1682 – 08.11.1683
Андреас Клейер: 17.10.1685 – 05.11.1686
Хендрик Годфрид Дюркооп: 23.11.1776 – 11.11.1777
Исаак Титсинг: 29.11.1779 – 05.11.1780
Исаак Титсинг: 24.11.1781 – 26.10.1783
Исаак Титсинг: 08.1784 – 30.11.1784
Хендрик Дофф: 14.11.1803 – 06.12.1817
Ян Кок Бломхофф: 06.12.1817 – 20.11.1823
Янус Хенрикус Донкер Куртиус: 02.11.1852 – 28.02.1860