Кіріспе

Косовоның мәдени мұрасы Високи Дечани монастыры () - Косовоның Дечан қаласының маңында орналасқан ортағасырлық серб православтық христиан монастыры. Ол 14 ғасырдың бірінші жартысында Сербия королі Стефан Дечанскидің қолында құрылған. Дечани көбінесе Еуропаның ең қауіпті мәдени мұра орындарының бірі болып саналады. Бұл - Балқандағы ең үлкен ортағасырлық шіркеу. Високи Дечани монастыры Метохия аймағында, Дечанның Лумбардх өзенінің сағасында, Акурд тауларының етегінде орналасқан. Ол Дечан қаласынан шамамен орналасқан. Монастырь Сербияның Рашка және Призрен православиелік епархиясымен басқарылады. Монастырь 1947 жылдан бері Сербияның заңдық қорғауында. Монастырь "Косоводағы ортағасырлық ескерткіштер" деп аталатын Дүниежүзілік мұра тізіміне кіреді және ерекше маңызды мәдени ескерткіш болып табылады. Ресми түрде Косово Республикасының құзырына кіретін ескерткіш Мәдени мұраның тұрақты қорғауға жататын тізіміне енгізілген.

Тарих

Монастырь құрылысы 1327 жылы Сербия патшасы Стефан Дечанскийдің тұсында басталды. 1330 жылғы түпнұсқалық құрылтай жарғысы, сонымен қатар Дечани хризобулы деп аталады, ол осы күнге дейін сақталған. 1331 жылы өлгеннен кейін Стефан Дечанский әлі де аяқталмаған монастырдың ішінде жерленді, оның құрылысын сол жылы Сербияның патшасы болған оның ұлы Стефан Душан жалғастырды. Монастырдың негізгі сәулетшісі которлық францискан монах Вито болды. Бранислав Пантеличтің айтуынша, монастырь Батыс, готика, византиялық роман архитектурасының соңғы кезеңін білдіреді және онда византиялық суреттер мен көптеген роман скульптуралары бар, олар "палеологтық қайта өрлеудің" бөлігі. Монастырь құрылысы жалпы 8 жыл бойы жалғасты және 4000 шаршы метр аумақты алып жатыр. Суреттердің көркемдік сапасы 15 жыл бойына созылды және оларды Сербия, Византия және Адриатика жағалауынан шыққан суретшілер жасаған. Осы уақытта иегуменнің (монастырдың басшысы) ағаш тағында аяқталды, ал шіркеудің ішкі бөлмесі безендірілді. Дечанскийдің ағаштан жасалған ою-өрнегі 1340 жылы аяқталды. Монастырьдің құрылысына үлес қосқандарға Призрен қаласына жақын Манастирица деген ауыл сыйлық ретінде берілді. Сербиялық ханшайым және болгар император жұбайы Ана Неда (б.з.б. 1350) шіркеуде жерленген. Орта ғасырларда бүкіл албан ауылдары Сербия патшалары, әсіресе Стефан Душан, Сербияның Дечан монастырына, сондай-ақ Призрен мен Тетова (Тетово) монастырына сыйлық ретінде сыйға тартты.

15-19 ғасырлар

Болгария жазушысы Грегори Цамблак, Стефан Дечанскийдің өмірі туралы кітаптың авторы, XV ғасырдың басында игумен (монастыр басшысы) болды. 16 ғасырдың екінші жартысында суретші монах Лонгин монастырда екі он жыл өткізді және Ұлы мейрамдар мен оқшаулаушылардың бейнелері бар 15 иконаны, сондай-ақ оның ең әйгілі жұмысы - Стефан Дечанский иконасын жасады. XVII ғасырдың аяғында Османлылар монастырды тонаған, бірақ ешқандай үлкен залал келтірмеген. 1819 жылы архимандрит Захария Дечанак Рашка мен Призрен митрополиті болды.

20 және 21 ғасырлар

Бірінші Балқан соғысы аяқталғаннан кейін монастырь Черногория Корольдігінің әкімшілік құрамына кірді. Черногорияның сол кездегі патшасы Никола I айналадағы жердің көп бөлігін монастырьдың юрисдикциясына берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде монастырь қазыналарын 1915 және 1918 жылдар аралығында Сербияны басып алған Австрия-Мажарстан әскері тонаған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде монастырь итальяндық Албания патшалығының аумағында болды және 1941 жылдың ортасында албан ұлтшылдары Балли Комбетар мен итальяндық фашистік қара көйлектер оны жоюға тырысты. Италияның Корольдік армиясы монастырды шабуылдан қорғауға көмектесу үшін сарбаздар тобын жіберіп, жауап берді. Монастырь қазынасы 1987 жылы қайта салынған ортағасырлық асханада көрсетілді. 1998 жылдың наурызынан 1999 жылдың маусымына дейін созылған Косово соғысы кезінде монастырь монахтары барлық этникалық топтардан шыққан босқындарды баспанаға берді. 1998 жылдың 7 мамырында монастырдан екі қарт албанның мәйіті табылды. Олар Сербия күштеріне қызмет еткен деп айыптап, Косово азат ету армиясы (ОАК) тарапынан өлтірілген. 8 мамырда КОА монастырға жақын жерде шабуыл жасап, бір адамды өлтіріп, төрт адамды жарақаттады. Сол күні кешке Дечанның қалған 300 сербтері баспана іздеп монастырға келді. 1999 жылы маусымда Сербия әскерінің Косоводан шығарылғанынан кейін монастырда баспана іздеген албандық азаматтар өз үйлеріне оралды. Кейіннен Косово күштерінің (KFOR) итальяндық бөлімшесі бірнеше рет шабуылға ұшыраған монастырды күзетуге тағайындалды. Оншаған романдықтар келесі бірнеше ай бойы монастырдан баспана іздеді, өйткені олар албан көршілерінің оларға сербтермен ынтымақтастық жасап, албан үйлерін тонаған деп айыптайтын шабуылдарынан қорқып қалды. 2004 жылы 17 наурызда Косовода болған қақтығыстар кезінде КФОР монастырды албандықтар оған Молотов коктейльдерін лақтыруға тырысқан кезде қорғады. Бірнеше албандықтар атыс кезінде жараланды. 2004 жылы 2 шілдеде монастырь Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) тарапынан Дүниежүзілік мұра деп жарияланды. ЮНЕСКО оны "роман сәулетінің дәстүрі Византия әлемінің көркем үлгілерімен ұштасқан орны" деп атады. Монастырь басқа барлық серб ортағасырлық ескерткіштермен бірге 2006 жылы ЮНЕСКО-ның жойылып бара жатқан дүниежүзілік мұра орындарының тізіміне енгізілді. 2007 жылдың 30 наурызында күдікті Косово албандары монастырға қол гранаталарын лақтырып, аз ғана залал келтірді. Соңғы жылдары монастырь маңындағы жағдай тұрақтанған және ол келушілерге қайта ашылды. Сербия президенті Борис Тадич 2009 жылдың сәуірінде монастырдағы қызметте болды. АҚШ вице-президенті Джо Байден келесі айда монастырға барды. Мемлекеттік департамент Халықаралық діни бостандық туралы жылдық баяндамасында Дечанның муниципалдық қызметкерлері 2016 жылғы Конституциялық соттың шешімін іске асырудан бас тартуын жалғастыратынын жазды.

Сәулет

Шіркеудің өлшемдері ортағасырлық Балқандағы барлық шіркеулерден әлдеқайда үлкен болғандықтан, монастырь халық арасында Жоғары Дечани деп аталды. Шіркеуде бес кеме, үш бөліктен тұратын иконостас және үш кеме бар. Құрамында 26 м биіктігі бар күмбез бар. Оның сыртқы қабырғалары ақ және қызғылт мәрмәрден жасалған. Порталдар, терезелер, консольдар мен капительдер сәнді безендірілген. Мәсіх - Соттаушы шіркеудің батыс бөлігінде періштелермен қоршалған. Оның фрескалы қабырға кескіндемелерінің жиырма негізгі циклі 1000-нан астам композиция мен бірнеше мың портретті қамтитын серб ортағасырлық өнерінің сақталған ең үлкен галереясын білдіреді.

Қауіпке ұшыраған мұралық нысан

Дечани монастыры - Косоводағы қауіп төндіретін ортағасырлық мұралардың бірі. 1999 жылы аймаққа KFOR бейбітшілікті сақтаушы күштерінің келгенінен бері монастырға шабуылдар көбейді. 1999 жылдан бері монастырға бес рет шабуыл жасалды: 2000 жылдың 27 ақпанында Декани монастырына алты граната тиді. 22 маусым 2000 Декани монастырына тоғыз граната тиді. 17 наурыз 2004 Жеті граната монастырь қабырғаларының айналасына түсті. Бұл шабуыл 2004 жылы Косоводағы тәртіпсіздіктердің бір бөлігі болды. 2007 жылдың 30 наурызында Бір граната шіркеудің артқы қабырғасына тиді. Сербия үкіметінің мүшесі Дусан Козарев бір жыл бұрын монастырь қақпаларына "ИГИЛ", "Халифат келеді" және "УКК" деген жазулар салынған деп мәлімдеген болатын. 2023 жылдан бастап Дечани монастырында KFOR-тен 24/7 күзет болады. Косоводағы қауіп төндіретін мұралық нысан ретінде белгіленген төрт ортағасырлық ескерткіштердің ішінде Дечани - KFOR-тен тікелей күзетке алынған жалғыз ескерткіш. 2021 жылы Европа Ностра Високи Дечаниді Еуропадағы ең қауіпті жеті мәдени мұраның бірі ретінде санады.

Танымал мәдениетте

Високи Дечани, 1989 жылы RTB телеарнасы шығарған "Уақыттың куәгерлері" деректі фильмінің үш сериясын Гордана Бабич пен Петар Савкович жасаған, режиссері Драгослав Бокан, музыканы Зоран Христич жазған.