Кіріспе

Американдық саяси тарихшы Аллан Джей Лихтман (; 4 сәуір 1947 жылы туған) – американдық тарихшы. Ол 1973 жылдан бері Вашингтондағы Американ университетінде оқытумен айналысады. Лихтман 1981 жылы советтік сейсмолог Владимир Келис-Борокпен бірлесіп «Ақ үйдің кілттері» моделін жасады. Бұл модель 13 дұрыс/бұрыс критерийді пайдаланып, қазіргі үкіметтік партияның президенттікке үміткері келесі сайлауда жеңеді немесе жеңіледі деген болжам жасайды. Осы модельді қолданып, Лихтман 1984 жылдан бері АҚШ-тың барлық президенттік сайлауларының жеңімпаздарын дәл болжады, 2000 жылды қоспағанда, алайда ол сол жылы Эл Гордың халықтың көпшілік дауысымен жеңіске жететінін де сәтті болжады. 2006 жылы ол Мэриленд штатынан АҚШ Сенатына үміткер болып, Демократиялық партиясының ішкі сайлауында алтыншы орынды иеленді. 2017 жылы Лихтман Дональд Трампты импичментке салу үшін бірнеше дәлелдер келтіріп, «Импичментке қатысты мәселелер» атты кітап жариялады.

Оқыту

Лихтман 1973 жылы Американ университетінде оқытумен айналыса бастады, тарих кафедрасының меңгерушісі болды және 1993 жылы «Жылдың ғалымы/профессоры» атағын алды. Оқудан тыс қызметтерінде Лихтман 70-тен астам сот ісінде АҚШ Әділет министрлігіне және NAACP, Мексикалық американдықтардың құқықтық қорғаныс және білім беру қоры, Пуэрто-Риколықтардың құқықтық қорғаныс және білім беру қоры, сондай-ақ Оңтүстік кедейлік заң орталығы сияқты азаматтық құқықтар ұйымдары үшін сарапшы куәгер ретінде куәлік берді. Ол вице-президент Ал Гор мен сенатор Тед Кеннедиге де кеңес берді. 2000 жылғы сайлау кезінде Флоридадағы дауыс берудің бұрмалануын тергеуге АҚШ Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясына көмектесті, дауыс берудегі мәселелердің статистикалық талдауын ұсынды. Лихтман «дауыс қабылдамау көрсеткіштерінде айқын нәсілдік теңсіздіктер болды» деген қорытынды жасады. 1980-жылдардың басында Калифорния технология институтында қонақ профессор болып жұмыс істегенде, Лихтман «Tic Tac Dough» ойын шоуында 17 рет қатысты. Ол шоу кезінде 100 000 доллар жеңіп алды.

Авторы және түсіндірмешісі

Лихтман ең алдымен өзінің «Президенттікке қатысты он үш кілт» және «Ақ үйдің кілттері» атты кітаптарында ұсынған «кілттер» жүйесімен танымал. Бұл жүйе он үш тарихи факторды пайдаланып, АҚШ президенті сайлауындағы халықтың дауысын президенттік лауазымдағы партияның үміткері жеңе ме, жеңмей ме деп болжайды (президенттің өзі үміткер болса да, болмаса да). Кілттер 1860 жылдан 1980 жылға дейінгі президенттік сайлау нәтижелерімен олардың байланысын ескере отырып, жер сілкінісін болжау үшін геофизик Владимир Келис-Бороктың әдістерінен бейімделген статистикалық тәсілдерді қолдану арқылы таңдалды. Бұл жүйе 1984 жыл мен 2012 жыл аралығындағы сайлаулардың барлығында халықтың дауыс беру нәтижесін дұрыс болжады, соның ішінде 2000 жылы Гордың халықтың дауысымен жеңісін де дұрыс тапты. Лихтман CNN, MSNBC және Fox News сияқты телеарналар мен кабельдік арналарға сарапшылық берді. 2020 жылғы президенттік сайлауда Лихтман демократ Джо Байденнің республикалық Дональд Трампты халықтың дауысымен де, сайлаушылар алқасымен де жеңетінін дұрыс болжады. Нейт Сильвер Лихтманның кілттерін сынап, олардың бірнешеуі субъективті екенін жазды. Мысалы, кілттердің екеуі – биліктегі адамның харизмасы бар ма, жоқ па және қарсыластың харизмасы бар ма деген сұрақтарға байланысты. Сильвер: «Сайлауда көш бастап келе жатқан адамды харизматикалық деп сипаттау өте оңай, немесе сіз кейіннен қарап, сайлауда кім жеңгенін білгеннен кейін осыны айтуға болады». Financial Times газеті «Импичментке қатысты іс» кітабына оң баға беріп, былай деп жазды: «Лихтманның күшті кітабы Трампты тергеу әлі басталғанын еске салады». The Hill газеті автордың еңбегін жоғары бағалап, «Лихтман жылдың ең маңызды кітабы болуы мүмкін кітап жазды» деп жазды. CBC News заңгерлермен кеңескенде, Лихтманның импичмент болжамының орындалуы қиын екенін айтты, әсіресе АҚШ-тың Республикалық партия бақылауындағы Өкілдер палатасы болған жағдайда. Трампқа 2019 жылдың 18 желтоқсанында АҚШ Өкілдер палатасы импичмент жариялады, бірақ 2020 жылдың 5 ақпанында АҚШ Сенаты оны ақтады. 2020 жылы Лихтман «Екінші түзетуді жою» кітабын жариялады. Кітапта Лихтман Америкадағы қару-жарақтан туындаған зорлық-зомбылық эпидемиясын шешудің жалғыз жолы – Екінші түзетуді жою екенін айтады.

2006 жылы Мэриленд штатында АҚШ Сенатына сайлау

Лихтман 2006 жылы Мэриленд штатынан АҚШ Сенатына Демократиялық партиясынан үміткерлікке түсетінін жариялады, бұл сенатор Пол Сарбанестің орнын басуға бағытталған сайлау болды. Ойыншыл телеарнадағы жарнамасында ол «қалыпты саясаткер» болмайтынына уәде берді және бизнес костюмімен C&O каналына секірді. Лихтман сайлауларда аз қолдауға ие, әлсіз үміткер деп есептелді. Ол Ирак соғысын қаржыландыруға дауыс бергені үшін алдыңғы қатардағы АҚШ өкілі Бен Кардинді сынады. 2006 жылы екеуі де барлық айыптан ақталды. Лихтман алғашқы сайлауда Кардинге есе жіберіп, 6,919 дауыс (1.2%) алып, 18 үміткердің арасында 6-шы орынға тұрақтады. 2012 жылдың қазан айында The Washington Post газеті оның науқанына қаржы жұмсау үшін алған ипотекалық несиесін әлі де төлеп жатқанын хабарлады.