Кіріспе
Дели сұлтандығының билеушісі Құтбұддин Мұбарак Шах, сондай-ақ Ихтияр әл-Дин деп те белгілі, қазіргі Үндістан аумағындағы Дели сұлтандығының билеушісі болған. Халджи әулетінен шыққан ол Алауддин Халджидің ұлы еді. Алауддиннің қайтысынан кейін Мұбарак Шаһты Малик Кафур тұтқынға алды, ол кіші інісі Шихабуддин Омарды марионетка монарх ретінде тағайындады. Малик Кафурдың өлтірілгеннен кейін Мұбарак Шаһ регенттікке ие болды. Бірақ көп ұзамай, ол інісінің көзін жойды және билікті тартып алды. Таққа отырған соң, ол халыққа жақын шараларға көшті, әкесі орнатқан ауыр салықтар мен жазаларды жойды және мыңдаған тұтқындарды босатып жіберді. Ол Гуджараттағы бүліктерді басып тастады, Девагириді қайта басып алды және Варангалды сәтті қоршап алып, одан үлкен сыйлық алды. Ол құлы болған генерал Хусрау Ханның қастандығы салдарынан қаза тапты, ал Хусрау Ханнан кейін таққа отырды.
Qutb ud din Mubarak Shah also known as Ikhtiyar al Din, was a ruler of the Delhi Sultanate of present day India. A member of the Khalji dynasty, he was a son of Alauddin Khalji. After Alauddin's death, Mubarak Shah was imprisoned by Malik Kafur, who appointed his younger brother Shihabuddin Omar as a puppet monarch. After Malik Kafur's murder, Mubarak Shah became the regent. Soon after, he blinded his brother, and usurped the power. After ascending the throne, he resorted to populist measures, such as abolishing the heavy taxes and penalties imposed by his father, and releasing thousands of prisoners. He curbed a rebellion in Gujarat, recaptured Devagiri, and successfully besieged Warangal to extract a tribute. He was murdered because of a conspiracy by his slave general Khusrau Khan, who succeeded him on the throne.
Ерте өмір
Мұбарак Шах, сондай-ақ Мұбарак хан деп те аталады, Алауддин Халджи мен Девагиридің Рамачандраның қызы Жатияпалидің ұлы еді. 1316 жылдың 4 қаңтарында Алауддин қайтыс болғаннан кейін, оның құл генералы Малик Кафур Алауддиннің 6 жасар ұлы Шиһабуддинді қуыршақ монарх етіп тағайындады, ал өзі регент ретінде билікті қолына алды. Шиһабуддиннің таққа отырғызу салтанатында Мұбарак Шах пен Алауддиннің басқа ұлдарына Шиһабуддиннің аяқтарына сүйінуге бұйрық берілді. Кейін Кафур Алауддиннің отбасы мүшелерін қуғынға түсіре бастады, оларды таққа билік етуіне қауіп деп санады. Алауддиннің ересек ұлдарының бірі ретінде үлкен қауіп төндірген Мұбарак Шах түрмеге қамалды. Кафурдың әрекеттеріне наразы болған Алауддиннің бұрынғы қаруластары (пайктар) Кафурды өлтіргеннен кейін Мұбарак Шаһты босатып алды. 16 ғасырдың жылнамашысы Фиришта айтқандай, Кафур Мұбарак Шаһты соқыр ету үшін бірнеше пайкты жіберген, бірақ тұтқынға алынған ханзада оларға әсем әшекейлі алқасын сыйлап, Кафурды өлтіруге көндірген. Алайда, бұл оқиға кейінірек құрастырылған: ертерек жылнамашы Зияуддин Баранидің мәліметінше, пайктар Кафурды өздері өлтіруге бастама көтерген.
Регенттік
Қафурдың өлтірілуінен кейін ақсүйектер Мубарак-шахқа регент (найб и мульк) лауазымын ұсынды. Бірақ Мубарак-шах регент болғанда өмірінің үнемі қауіпте болатынына сенді. Алғашқыда ол ұсыныстан бас тартып, анасымен бірге басқа елге қашуға рұқсат беруді сұрады. Дегенмен, ақсүйектер оны регенттікке келісуге көндірді. Осылайша Мубарак-шах кіші әкесі Шиһабуддиннің регенті болды. Бірнеше апта өткен соң, ол Шиһабуддиннің анасы Жатъяпаллиді оны улауға тырысқан деп айыптады. Содан кейін ол Шиһабуддинді Гвалиорда түрмеге қамап, соқыр қылды және тақты басып алды.
Көтерілу
Мұбарак Шах 1316 жылдың 14 сәуірінде 17-18 жасында Құтбүддин атағымен таққа отырды. Мұбарак Шах Алаудиннің офицерлері мен губернаторларын сақтап қалды, бұл оның билігінің алғашқы жылында тұрақты үкіметті қамтамасыз етті. Ол сондай-ақ жаңа тағайындаулар жасады: Алаудиннің кезінде піл сақшысы (шухна и пил) қызметін атқарған Мәлік Динарға Зафар хан атағы берілді. Кейін Мұбарак Шах оның қызына үйленді. Мұбарак Шаһтың анасының інісі Мұхаммед Мауланаға Шер хан атағы берілді. Сұлтанның каллиграфия ұстазы Маулана Бахауддиннің ұлы Маулана Зияуддинге қази хан атағы және садр и-жахан лауазымы берілді. Оған бағалы тастармен әшекейленген алтын қанжар да сыйға тартылды. Алаудиннің жоғары шенді офицерлерінің бірі Мәлік Қара Бегке шамамен 14 лауазым берілді. Оның ұлдары да жоғары қызметтерге ие болды. Тұғлақ (Ғази Мәлік) ұлы Мәлік Фахруддин Джунаға әмір ахур (ат шебері) лауазымы берілді. Құл Хасанға Хусрау хан атағы берілді, ол Малик Кафурдың иелігін алды. Кейін, Мұбарак Шаһтың билікке келгенінің бірінші жылында ол вазир болып тағайындалды. Мәлік Кафурды өлтірген пайқтар Мұбарак Шаһты таққа отырғызғаны үшін мақтанумен, оның сарайында жоғары лауазымдар талап етті. Мұбарак Шах олардың басын шапты. Мұбарак Шах өзінің билікке көтерілуін құдайдың қалауымен байланыстырды. Бір күні ол сарайдағыларына: «Сендердің біреуің маған патша болатынымды күткен едіңдер ме?» - деп сұрады. Олар «жоқ» деп жауап берді, сонда ол: «Алла мені патша етті, және тек Алла ғана мені осы лауазымнан ала алады» деді. Ол өзінің монеталарында көрсетілген Халифатулла («Құдайдың өкілі») атағын алды.
Malik Dinar, who held the office of shuhna i pil (Keeper of the Elephants) under Alauddin, was given the title of Zafar Khan. Later, Mubarak Shah married his daughter. Muhammad Maulana, a maternal uncle of Mubarak Shah, was given the title Sher Khan. Maulana Ziauddin, the son of the Sultan's calligraphy teacher Maulana Bahauddin, was given the title Qazi Khan and the office of sadr i jahan. A gold dagger studded with jewels was also presented to him. Malik Qara Beg, one of Alauddin's senior officers, was given around 14 offices. His sons also received high posts. Malik Fakhruddin Juna, a son of Tughluq (Ghazi Malik), was given the office of Amir Akhur (Master of Horse). The slave Hasan was given the title Khusrau Khan, with the fief of Malik Kafur. Later, within Mubarak Shah's first regnal year, he was promoted to vazir. The paiks who had killed Malik Kafur claimed credit for putting Mubarak Shah on the throne, and demanded high positions in his court. Mubarak Khan had them beheaded instead. Mubarak Shah attributed his rise to power to the divine will. He once asked his courtiers if any of them had expected him to become the king. When they replied in negative, he declared that the Allah had made him the king, and only the Allah could remove him from that position. He assumed the title Khalifatullah ("Representative of God"), which appears on his coins.
Гуджараттағы көтерілісті басу
Өлер алдында Малик Кафур Гуджарат губернаторы Алп Ханды өлтіруге құлсаныпты. Осы себепті Гуджараттағы сұлтандық әскер, Хайдар мен Зирак басшылығымен, көтеріліс жасады. Кафур Девагири губернаторы Айн әл-Мулк Мультаниді көтерілісті басу үшін жіберді. Мультани Гуджаратқа қарай Читторға жақын жерде жорықтап бара жатқанда, Кафурдың қаза тапқаны туралы хабарды алды. Оның офицерлері Делиден жаңа бұйрық келгенше жорықты тоқтатуға шешім қабылдады. Мұбарак Шах таққа отырғаннан кейін Малик Тұғлуқты Мультани лагеріне жіберіп, Гуджаратқа жорықты жалғастыруды сұрады. Бірақ Мультанидің офицерлері, жаңа сұлтанды көрмегендіктен және оның билігінің тұрақтылығына көз жеткізбегендіктен, бұйрықты орындау үшін 1-2 ай күтуді ұсынды. Тұғлуқ наразы офицерлердің жаңа үкіметте лауазымдарына кепілдік беруді қалағанын түсінді. Сондықтан ол Делиге қайтып оралды және Мұбарак Шахқа әрбір офицерге фирман (өкілеттік хат) мен хилат (құрмет киімі) жіберуге кеңес берді. Сұлтан келісті, ал Малик Тұғлуқ Читторға оралғанда офицерлер Гуджаратқа жорықты жалғастыруға келісті. Тұғлуқ әскердің алғы шебін басқарды, ал Мультани әскердің жоғары қолбасшысы болды. Мультани көтерілісшілердің көпшілігін өз күштеріне қосылуға көндірді. Хайдар, Зирак және олардың жақтастары Гуджараттан қашуға мәжбүр болды. Мұбарак Шах кейін өзінің күйеуінің әкесі Мәлік Динар Зафар Ханды Гуджарат губернаторы етіп тағайындады. Жаңа губернатор индустар басшыларымен келісімге келіп, провинцияны жақсы басқарды. Ол Гуджарат басшылары мен жер иелерінен көп ақша жинап, оны Делиге жіберді. Өзінің билік еткен екінші жылында Мұбарак Шах белгісіз себептермен Зафар Ханды өлім жазасына кесті және өзінің жыныстық әріптесі Хусамуддинді Гуджарат губернаторы етіп тағайындады. Хусамуддинді жергілікті әмірлер діннен тайғаны үшін қызметтен шеттетуге мәжбүр болғаннан кейін, Мұбарак Шах Вахидддин Құрайшиді Гуджараттың жаңа губернаторы етіп тағайындады. Құрайшиге Садрул Мүлк атағы да берілді. Айн әл-Мулк Мультани Девагириді басқаруға жіберілгеннен кейін, Құрайши Делиге қайта шақырылды және Таджул Мүлк атағымен уәзір болып тағайындалды.
Девагири экспедициясы
Декан аймағындағы Девагири қаласын астана еткен Ядава мемлекеті Алауддин билігі тұсында Делиге салық төлейтін ел болды. Алауддин Декан мемлекеттерін өзінің империясына қосып алмауға шешім қабылдады, себебі бұл алыс аймақтарды Делиден басқару қиын болды. Бірақ, соңғы Ядава тәуелсіздігі құлағаннан кейін, оның генералы Малик Кафур Девагириді басып алып, түрлі басшылардан бағыну қағаздарын алды. Малик Кафур Делиге қайтарылғаннан кейін, Айн әл-Мулк Мультани Девагиридің губернаторы болды, алайда кейіннен оны да Гуджараттағы көтерілісті басу үшін шақырып алды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Ядавалар Девагириді қайта басып алып, тәуелсіздіктерін жариялады. Олардың төңкершілері Харапаладева (немесе Хирпал) болды, ол, мүмкін, бұрынғы Ядава монархы Рамачандраның күйеу баласы және оның премьер-министрі Рагхава (немесе Рагху) еді. Мұбарак шаһ таққа отырғаннан кейін Девагириді дереу қайта басып алуды жоспарлады, бірақ оның кеңесшілері Делидегі билігін нығайтпай, бұған тырыспауға кеңес берді. 1317 жылдың сәуір айында, билігінің екінші жылында Мұбарак шаһ үлкен әскерімен Девагириге жорық жасады. Делиден аттанған алдында ол әкесі Шахинге Вафа Малик атағын берді. Мұбарак шаһ Девагириге дейінгі белгілі жолмен жүріп, Дели маңындағы Тилпатта әскерін жинады, содан кейін шамамен екі айда Девагириге жетті. Әскер Девагириге келгенде, Рагхава мен Харапаладевадан басқа барлық жергілікті басшылар қарсылықсыз Мұбарак шаһтың үстемдігін мойындады. Рагхава шамамен 10 мың атты әскерімен, сондай-ақ Харапаладева Девагири маңындағы таулы аймаққа қашты. Дели генералдары Хусрау хан мен Малик Кутлуг (амир и шикар атағын алған) оларды қуу үшін әскер жіберді. Дели әскерлері Рагхаваның әскерін толығымен талқандады. Хусрау хан әмір-и-кох Малик Ихтияруддин Талбағаны (Яғданың ұлы) Харапаладеваның соңынан қууға жіберді, ол бірнеше шайқастан кейін жараланып, тұтқынға алынды. Харапаладева Мұбарак шаһтың алдына әкелінді, ол оның басын кесуге бұйрық берді. Харапаладеваның денесі Девагири қақпасына ілінді. Мұбарак шаһ Декандағы билігін нығайтуға біраз уақыт жұмсады. Алауддиннің Найб и Барид и Мумалик қызметін атқарған Малик Яклахи Девагиридің губернаторы болып тағайындалды.
Вараңгал қоршауы
Какатия патшалығы, астанасы Варангал қаласында орналасқан, Алауддинге бағынышты патшалықтардың бірі болды. Бірақ Какатия билеушісі Пратапарудра Деліге салық төлеуді тоқтатты. Сондықтан Мубарак Шах оны бағындыру үшін әскер жіберді. Әскерге Хусрау хан, Хуажа Хажи (бұрын Алауддиннің соғыс министрі болған) және Малик Кутлуг (амир и шикар) басшылық етті. Делі әскері Какатия астанасы Варангалды қоршады, ал Пратапарудра біраз қарсылық көрсеткен соң бейбіт келісімге келуге шешті. Ол басып алғандарға көптеген байлықтарды берді және үнемі салық төлеуге келісті. Какатияны бағындырғаннан кейін Хусрау хан Мубарак Шаһ бір ай бойы тұрған Еллораға бет бұрды. Қалған әскер Нармада өзенінің жағасында оған қосылды.
Жеке өмір
Мұбарак Шах бисексуал болған. Оның харемі көп әйелді қамтыды, олардың көбісі оны жорықтарында ертіп жүрді. Бауыры Хизер ханды өлтірген соң, оның жесірі Девалды өзінің хареміне алды. XVI ғасыр тарихшысы Фириштаның айтуынша, Мубарак Шахты "адам пішіндес жынды" деп атайды. Мубарак Шах өзінің сарайларының терастарында жалаңаш жезөкшелерді парадта көтереді және оларды өзінің сарайына кіретін ақсүйектерге несеп тастауға мәжбүр етті. Мұбарак шаһтың екі туған ағасы Хасан (кейін Хусрау хан) және Хусамуддин (немесе Хисамуддин) екеуімен гомосексуалды қатынасы болды. Әмір Хусраудың "Тұғлақ Нама" кітабында айтылғандай, екі ағайынды Бараду деген индус әскери кастасына жататын. Олар Айн әл Мулк Мултанидің 1305 жылы Малуаны жаулап алуы кезінде тұтқындалған. Олар Делиге құл ретінде әкелінді, онда оларды Алаудиннің нааб и хасиб и хажиб Малик Шади тәрбиеледі. Екі ағайынды тек өздерінің мәртебесі мен дәрежесін сақтап қалу үшін бейтаныс гомосексуалистер ретінде әрекет етті. Мұбарак Шах Гужараттың бұрынғы губернаторы Малик Динар Зафар Ханды ешқандай себепсіз өлтіргеннен кейін Гусамуддинді Гужараттың губернаторы етіп тағайындады. Кейін Хусамуддин (Ислам дінінен) бас тартты, сондықтан Гуджарат әмірлері оны тұтқындап, шынжырмен Делиге жіберді. Мұбарак шаһ оған тек шапалақ соқты, содан кейін патша сарайында жоғары лауазымға тағайындады. Мұбарак шаһ Хасанды серіктес ретінде артық көреді, бірақ Хасан қол жетімді болмаған кезде Хусамуддинге жүгінді. Олардың қарым-қатынасы құпия емес еді, Мубарак пен Хасан жұрт алдында құшақтасып, өбесіп тұратын. Мұбарак Хасанға Хусрау хан атағын, бірнеше икта, қайтыс болған Малик Кафурдың әскерін және визаратты берді. Барани жазғандай, Мубарак "Хасанға қатты ғашық болып, одан бір сәтке де ажырағысы келмеді". Баранидің айтуынша, Хасан "сұлтанның өзіне күштеп, пайдаланып жүргеніне" ренжіді және оған қарсы қайырымдылық шараларын ойластырды. Мұбарактың басқа қол астындағылары оны Хусраудың опасыз жоспарлары туралы ескертті, бірақ солтан оны содомизмге ұшыратқан кезде Хусрау оны айыптаушылардың жалған жала жапқанына сендірді. Мұбаракты ақырында Хусрау ханның серіктері өлтірді.
Өлім
Хусрау хан Мубарак шаһты Бардау индустарынан әскер жинауға көндірді. Ол Бахильвалда (Абу тауының маңында және Гуджарат провинциясында) бірнеше сарбаздарды жалдады. Туғлук Намаға сәйкес, бұл әскерге 10 000 Бараду аттылары кірді және оған бірнеше индус басшылары (райс және ранас) қолбасшылық етті. Мұнан кейін Хусрау хан сұлтан Мубарак шаһқа наразылық білдірген офицерлермен байланысқа түсті. Бахауддин, сутанмен әйел үшін дауласқан дабир, Барадудың құпиясына қосылды. Юсуф Сахи, Шейста (Мұхаммед Қиррат Қамардың ұлы) және басқа да офицерлер Хусрау ханға қосылды. Бастапқыда Барадулар Сырсаваға аң аулауға барғанда сұлтанды өлтіруді жоспарлаған, бірақ Юсуф Сахи мен оның әріптестері сұлтанның әскері заговоршыларды ашық жерде өлтіретініне қарсы шықты. Оның орнына олар хазарлар сарайында сұлтанды өлтіріп, сарайдағы барлық ақсүйектерді тұтқындауды ұсынды. Хусрау хан сол кезде сұлтанға өз адамдарына сарайға кіруге рұқсат беруді сұрады, сонда олар онымен кездесу үшін сұлтанның жанынан кетуді қажет етпейді. Сұлтан келісіп, содан кейін әр түнде 300-400 адам сарайға кіре бастады. Олар сарайдың бірінші қабатындағы Мәлік Қафурдың бұрынғы бөлмелерінде жиналды, ол Хусрау ханға берілген еді. 1320 жылы 7 мамырда Сұлтанның ұстазы Қази Зияуддин Барадулардың жиналуын тексеруді ұсынды. Алайда сұлтан бұл ұсынысты ашуланып қабылдамады, ал бірде-бір ақсүйек мұндай ұсынысты жасауға батыл болмады. Баранидің айтуынша, сұлтан Хусрау ханға Қази Зияуддиннің ұсынысы туралы айтқанда, Хусрау хан оның сенімін жеңіп алды. 1320 жылы 9 шілдеде қазасы Зияуддин сарайдың төменгі қабатына сарай күзетшілерін бақылау үшін барды. Хусрау ханның аналық ағасы Рандхол сарайға көптеген бараттармен бірге кірді. Зияуддин Рандхолдан паан (бетел жапырағы дайындамасы) қабылдауға келгенде, Бараду көшбасшысы Джахария оны пышақпен өлтірді. Жоғарғы қабатта Хусрау ханның жанында болған сұлтан Зияуддиннің өлтірілуіне байланысты болған дауды естіді. Алайда Хусрау хан оған патшалық аттар босатқандығын және шудың себебі күзетшілердің жануарларды ұстауға тырысқандығын айтты. Осы арада Джахария мен басқа Барадулар жоғарғы қабатқа кірді және сұлтанның арнайы күзетшілері Ибрагим мен Исхақты өлтірді. Сұлтан өзіне қарсы көтеріліс жасалып жатқанын түсініп, бір қабат жоғары орналасқан хареміне қашуға тырысты. Алайда Хусрау хан оның шашын ұстап тоқтатты. Сұлтан Хусрау ханды жерге жығып, көкірегіне отырды, бірақ Хусрау хан оның шашын тастамады. Осы арада Джахария келді, сұлтанның көкірегіне балта соғып, шашынан ұстап көтеріп, жерге лақтырып тастады. Содан кейін ол сұлтанның басын шауып тастады, ал кейіннен оның басын жертөледегі аулаға лақтырып тастады. Патша сақшылары өз өмірлерін құтқару үшін қашып кетті, өйткені көптеген бараттар сарай тұрғындарын өлтіре бастады. Аңыз бойынша, Мұбарак шаһ атақты суфи дінінің әулиесі Низамуддин Әулияны ұнатпаған, өйткені Мұбарак шаһ өлтірген ағасы Хизер хан оның шәкірті болған. Мұбарак шаһ өзінің қарсыласы Шейхзада Жамға қамқорлық жасай бастады, бірақ Шейхзада Жам Низамуддин Әулия сияқты танымал бола алмады. Мұбарак шаһ Мұтан шейхінің Рөкнұддинін өз алдына қарсыласы етіп, ол арқылы өзіне жіберілген барлық өтініштерді жеке қарастыратынын мәлімдеді. Алайда Рұқнутдин де Низамуддиннің қарсыласы бола алмады. Низамуддин шейх Зияуддин Румидің өлімінен кейін Құран оқу рәсімінде (сийюм) Мұбарак шахпен кездесіп, сәлем берді, бірақ Мұбарак шах сәлемді мойындамады. Кейін ол Низамуддиннің басын әкелген адамға 1000 танка (монета) сыйлық беретінін жариялады. Мұбарак Шаһ "Мәсжид и Мири" деп аталатын жама мешіт салып, барлық мұсылман ғалымдары мен мистикасын жұма намазына жиналуға шақырғанда, Низамуддин бұл тапсырманы орындаудан бас тартып, оның орнына үйіне жақын мешітке баратынын мәлімдеді. 1320 жылы маусым мен шілдеде Делидің көрнекті адамдары жаңа айдың (Жамади) басталуымен Сұлтанға сәлемдесу үшін келген кезде, Низамуддин Сұлтанға жеке барудың орнына өзінің қызметшісі шәкіртін жіберді. Мұбарак егер Низаметдин келесі айдың басында өзімен жеке кездеспесе, ол әулиені атқарушы бұйрық арқылы онымен кездесуге мәжбүр ететінін мәлімдеді. Низаметдин жауап бермей, анасының қабірінде дұға оқыды. Келесі айдың басында (1-ші Джамади) Мубарак Шаһты өлтірді. Барадулар халидің таққа деген талабын жою үшін Алаудиннің қалған ұлдарын өлтірді және Мұбарак Шаһтың анасы Жатъяпалиді де өлтірді.