Кіріспе
Deilephila elpenor, піл соколы немесе үлкен піл соколы – Sphingidae тұқымдасына жататын көбелек. Оның жалпы атауы құрттың пілдің мүңкісіне ұқсағандығынан шыққан. Ол Орталық Еуропада ең көп кездеседі және Палеарктика аймағында тараған. Сондай-ақ, Британдық Колумбияға (Канада) әкелінген. Оның ерекше зәйтүн және қызғылт түсі оны өзінің ареалындағы ең танымал көбелектердің біріне айналдырады. Дегенмен, піл соколын оған жақын, сондай-ақ ортақ түстерге ие кіші піл соколымен шатастыру оңай. Көбелек гүлдердің нектарымен қоректенгенде пайдаланатын, қалықтап ұшу қабілетімен де белгілі.
Deilephila elpenor, the elephant hawk moth or large elephant hawk moth, is a moth in the family Sphingidae. Its common name is derived from the caterpillar's resemblance to an elephant's trunk. It is most common in central Europe and is distributed throughout the Palearctic region. It has also been introduced in British Columbia, Canada. Its distinct olive and pink colouring makes it one of the most recognisable moths in its range. However, it is quite easy to confuse the elephant hawk moth with the small elephant hawk moth, a closely related species that also shares the characteristic colours. The moth is also known for its hovering capability, which it utilises when feeding on nectar from flowers.
Сипаттама
D. elpenor көбелегінің алғы қанаттары зәйтүн қоңыр түсті, қызғылт сызықпен шеттелген. Қанаттарында екі қызғылт сызық жүреді. Бірінші сызық әдетте қалыңдау болып, қанаттың ортасында, ақ даққа жақын аяқталады. Екінші сызық, бірінші сызықтың астында орналасқан, ақ ішкі жиегінен басталып қанаттың ұшына дейін созылады. Артқы қанаттарының ішкі жартысы қара, ал ортасынан сыртына қарай бірте-бірте қызғылт түске өтеді. Олар ақ жіпшелермен шеттелген. Бас, кеуде және дене де зәйтүн қоңыр түсті, олардың барлығында қызғылт белгілер бар.
Кіші түрлер
Бұрын Deilephila elpenor elpenor және Deilephila elpenor lewisii деген екі бөлек түршесі танылған, бірақ қазір олар айқын түрде ерекшеленбейді деп саналады. Сол сияқты, Deilephila elpenor szechuana түршесі енді Deilephila elpenor elpenor-дің синонимі деп есептеледі. Оңтүстік Қытайда, Солтүстік Үндістанда, Бутанда және Мьянмада таралған Deilephila elpenor macromera түршесі әлі де ерекше деп саналады.
Ұқсас түрлер
Піл көбелегі көбінесе кішкентай піл көбелегімен (Deilephila porcellus) шатастырылады. Екі түрді ажыратуға көмектесетін мөлшері мен түсінің айқын айырмашылықтары бар. Аты айтқандай, кішкентай піл көбелегі әлдеқайда кішірек. Оның денесі сарғыш түсті болады. Ең айқын ерекшелігі – піл көбелегінің қарынынан төмен қарай өтетін қалың қызғылт жолақ, кішкентай піл көбелегінің қарынында мұндай жолақ жоқ. Бұл екі түрді бақшадағы тұзақтарда бірге көру сирек, себебі кішкентай піл көбелегі көбінесе кең жайлы жерлерді ұнатады.
Ауқым
D. elpenor Орталық Еуропада өте көп кездеседі және палеарктикалық аймақ бойынша кеңінен тараған. Бұл көбелектер бақтарға тартылады, ал жұмыртқалары жиі бақта өсетін фуксия, далия және лавандра гүлдерінде табылады. Жұмыртқалары ақшыл-жасыл түсті және жылтыр қабыққа ие. Табиғатта түстің әртүрлілігі байқалады. Атап айтқанда, толық бойға жеткен личинканың жасыл түрі осы түрдің ішінде кездеседі. Алдыңғы зерттеулер көрсеткендей, түстің өзгеруі қарапайым мұрагерлік үлгісіне байланысты емес, ал нақты түсіндірмелер әлі де анықталған жоқ.
Құс
D. elpenor дернәсілден қуыршаққа дейін дамуға шамамен 27 күн уақыт кетеді.
Ересектер
Еуропада жиналған D. elpenor қанатының ені шамамен 60–70 мм-ге жетеді. Қауіп сезген кезде, гусеница денесінің алдыңғы бөлігін кеңейтеді. Бұл қорғаныс позасы көзшешектерін күшейтіп, оны көзге көрінеурек етеді. Кейбір зерттеулер бұл гусеницаның көзшешектерінің тыныш күйдегіден гөрі жыланға ұқсас болуына мүмкіндік беретінін көрсетеді. Көптеген омыртқалы жануарлар, мысалы адамдар, жарық аз болғанда көздегі үш түрлі фоторецепторды пайдалану қабілетін жоғалтады. Дегенмен, D. elpenor үшін үш түрлі фоторецептор да әртүрлі жарық жағдайында толыққанды жұмыс істейді, оған скотоптық түс көру қабілетін сыйлайды. Бұл жануарлар арасында түнгі түс көру алғаш рет осы түрде анықталды. Алайда, көзінің жоғары сезімталдығына қарамастан, көбелектің кеңістіктік ажыратымдылығы да жеткілікті деңгейде. Бұл түнгі түс көру көбелектің тамақтану әдеттеріне байланысты қажет. D. elpenor түннің ең қараңғы сағаттарында тамақтанады және гүлге қонбай, оның үстінде қалықтап, нектарын сорып алады. Дұрыс гүлді табу және оның үстінде қалықтау – бұл екі қиын, көру қабілетін талап ететін тапсырма.
Көрнекі белгілер
Түнде белсенді болғандықтан, көбелектер көбінесе сумерекке немесе түнгі уақытта гүл ашатын немесе нектар шығаратын гүлдермен қоректенеді. Мұндай гүлдерді әдетте "көбелектің гүлдері" деп атайды. D. elpenor ерекше түрде ауада қалықтауға бейім, бұл нектар алу үшін қажетті дағды. Ол өзін тұрақтандыру үшін кеңістіктік белгілер мен қозғалысты анықтайтын нейрондарды пайдаланады.
Жыртқыш жануарлар
Кейбір табиғи жыртқыштар D. elpenor-ды қоса, өз жемірін тарту үшін жарқын түс қолданады. Мысалы, қоңыр аңшы жәндіктің ақ маңдай жолақтары сияқты, кейбір түнгі омыртқасыз жануарлардың көзге түсетін дене түсі, ұшатын көбелекті жыртқышқа тартып алады. Жарғақтар да көбелекпен қоректенеді.