Кіріспе

Жойылған бауырымен жорғалаушылар тобы Choristodera (грекше χωριστός chōristos + δέρη dérē, 'ажыраған мойын') – жартылай сулық диапсидті бауырымен жорғалаушылардың жойылған тобы, Орта юрадан, немесе мүмкін Триас кезеңінен Миоценге дейін (168-20, немесе мүмкін 11,6 миллион жыл бұрын) өмір сүрген. Хорстодерлер морфологиялық тұрғыдан алуан түрлі, ең жақсы зерттелген өкілдері крокодилдерге ұқсас неохористодерлер, мысалы, Champsosaurus. Басқа хористодерлердің кейбіреулері кеді сияқты немесе ұзын мойынды морфологияға ие болған. Хорстодерлер Солтүстік жарты шармен шектелген болуы мүмкін, олар Солтүстік Америка, Азия және Еуропа, сондай-ақ Солтүстік Африкада табылған. Хорстодерлер, әдетте, Саурияға жақын туыстар немесе оның мүшелері болып саналатын неодиапсидтерден шыққан деп есептеледі.

Ашу тарихы

Choristodera 1876 жылы Эдвард Дринкер Коуп Rhynchocephalia субордері ретінде Champsosaurus-ты қамту үшін құрылған, ол Коуптың сол еңбегінде Монтана штатының соңғы кредалық қабаттарынан сипатталған. Бір жыл өткен соң, 1877 жылы Пол Гервейс Симоедозаврды Францияның Реймс қаласына жақын Чернайдағы Жоғарғы палеоцен шөгінділерінен сипаттады. 20 ғасырдың соңына дейін жаңа таксондар сипатталғанға дейін бұл хористодерлердің жалғыз танылған түрлері болып қала берді. 1970-ші жылдардың аяғынан бастап, кеңес-моңғол экспедициялары Моңғолиядағы Төменгі кредалық шөгінділерден қосымша таксондарды сипаттады. 1989-1991 жылдар аралығындағы зерттеулерде Сьюзан Э. Эванс Ұлыбританияның Ортаңғы юра кезеңінен Cteniogenys-тің жаңа материалдарын сипаттады. Бұл туыс алғаш рет 1928 жылы Чарльз У. Гилмор АҚШ-тың батысындағы Соңғы юра кезеңінен сипаттаған, және бұрынғыда түсініксіз болып келген. Зерттеулер оның бұрын белгілі крокодил тәрізді формалардан өзгеше, кескел тәрізді кішкентай хористодер екенін көрсетті.

Сипаттама

Хорстодерлер мөлшері жағынан айтарлықтай ерекшеленеді, ең кішкентай туыстар, мысалы Cteniogenys және Lazarussuchus шамамен 1,25 метр ғана ұзындықта болған, ал ең үлкен белгілі хористодер, Kosmodraco dakotensis-тің жалпы ұзындығы шамамен 2,25 метр деп есептеледі. Барлық белгілі хористодерлерде басқа жорғалаушыларда кездеспейтін жаңа бас сүйегі бар немесе болған деп саналады, бұл сүйек "неоморфтық сүйек" немесе неоморф деп аталады және ол дерматокраниумның құрамдас бөлігі болып табылады. Хорстодерлердің алғашқы бас сүйектерінде жоғарғы және төменгі уақ терезелер (көз ұясының артындағы бас сүйегінің ашылулары) болған, бұл терезелер неохористодерлерде, әсіресе Champsosaurus-та кеңейген, жоғарыдан қарағанда бас сүйегіне жүрек пішінді көрініс береді. Көптеген "неохористодер емес" хористодерлерде төменгі уақ терезелер қайтадан жабылады.

Ішкі бас сүйектің анатомиясы

Хорстодерлердің ішкі бас сүйегінің анатомиясы тек Шампсозавр үшін ғана белгілі. Шампсозаврдың ми қабығы бас сүйектің алдыңғы бөлігінде (алдыңғы жағында) нашар сүйектелген, бірақ артқы бөлігінде (артқы жағында) басқа диапсидтерге ұқсас жақсы сүйектелген. Бас сүйегінің эндокасты (бас сүйегі қуысында мидың орны) бүйірлік және дорсовентральді осьтері бойынша пропорционалды түрде тар, сондай-ақ үлкейген эпифиз денесі және иіс сезу бұршақтары байқалады. Көз бұлжақтары мен ұяшықтарының кіші болуы, ең жақсы жағдайда орташа көру қабілетін көрсетеді. Мұрын жолдарының иіс камералары мен ми қабығының иіс сабалары жеткілікті үлкен, бұл Шампсозаврдың иіс сезу қабілетінің жақсы болғанын көрсетеді. Мұрын жолдарында сүйекті турбиналар жоқ. Ішкі құлақтың жартылай дөңгелек каналдары басқа су жорғалаушыларының каналдарымен ең көп ұқсас. Сакулустың кеңеюі Шампсозаврдың төмен жиілікті дыбыстар мен дірілдерге жоғары сезімтал болғанын көрсетеді.

Тіс тістеу

Көптеген хористодерлердің салыстырмалы түрде қарапайым, ерекшеленбеген (гомодонт) тістері болады, тіс тәжімен сызықты эмальмен жабылған, бірақ негізі жалаңаш. Неохористодерлердің тістері толық сызықты эмальмен қапталған, тіс тамырының түбінде эмаль бүктеліп, лабиолингвальды бағытта қысылған және ілмек тәрізді болады, бірақ Икехозаврдың тістері әлі де қарапайым, тек эмаль бүктелуінің бастамасы байқалады. Тіс имплантациясы субтекодонтты болып келеді, тістер тіс тамырының лингвальды (тілге қарайтын жағы) бетіндегі ойықтың эрозиясы арқылы алмастырылады. Неохористодерлер арасында тістердің кейбір айырмашылықтары бар, алдыңғы тістер артқы тістерге қарағанда өткір және жіңішке болады. Хористодерлер ауыз қуысының сүйектерінде тістерін (лақ тістері) сақтайды. Көптеген диапсидтер тобында лақ тістері азайып немесе толығымен жоғалып кететін болса, хористодерлердегі лақ тістері кеңінен дамыған, бұл ауызда тамақты өңдеуге, мүмкін тілмен бірге қатысады. Көптеген хористодерлерде тіс қатарлары птеригоид, палатин және вомерде, сондай-ақ птеригоид флангасында бойлық бағытта орналасқан. Кейбір неохористодерлерде лақ тіс қатарлары көтеріңкі платформалардағы тіс батареяларына айналады. Лақ тістерінің морфологиясы неохористодерлер емес, маргиналды тістерге ұқсас, ал лақ тістерінің алмасуы маргиналды тістердің алмасуымен шамалас.

Тері

Монжуросуктың ерекше сақталған нұсқасы бүктемелі терісін сақтайды, бұл оның тірі кезінде жұқа және жұмсақ болғандығын көрсетеді. Сақталған қабықшалары кішкентай және бір-бірін жабатын, ал дененің құрсақ жағындағы қабықшалары арқалық бетіне қарағанда кішірек. Денесінің жоғарғы орта сызығы бойымен екі қатар үлкен, жұмыртқа тәрізді қабықшалар орналасқан. Бұл қазбада қанатқа ұқсас аяқтар да сақталған. Гифалозавр денесіндегі орналасуына қарай пішіні әртүрлі қабықшалармен жабылған, кем дегенде бір және мүмкін бірнеше қатар ірі, жұмыртқа тәрізді қабықшалары ішек және құйрықтың бүйірінде орналасқан. Аяқтарында қабықшалардың арасында қосылыс бар, ал құйрығының жоғарғы және төменгі жағында қосымша тіндер болған, бұл Гифалозаврды су арқылы жылға беру үшін қанат ретінде пайдалануға мүмкіндік берген. Шампзозаврдың тері іздері де хабарланған, олар кішкентай (0,6-0,1 мм) дөңгелек және ромбоидты қабықшалардан тұрады, ең үлкен қабықшалары дененің бүйір жақтарында орналасқан, арқалыққа қарай мөлшері кішірейеді, остеодермалар жоқ. Лазарсукстың Менат нұсқасы жұмсақ тіндердің қалдықтарын сақтайды, бірақ қабықшалары жоқ, бұл артқы аяғының (пестің) қабықшаланбағанын көрсетеді, ал құйрықтың омыртқаларының үстінде қараңғы боялған аймақ бар, бұл туатара, кесірткелер және крокодилдер сияқты кейбір тірі жорғалаушыларда кездесетінге ұқсас қырқаны білдіреді. Ктениогенис пен Лазарусук омыртқасыз жануарлармен қоректенген деген болжам бар. Алайда, бұл ұсынысты басқа авторлар сынға алды, олардың соңғы сатыдағы эмбриондарды білдіретіні мүмкін деп санайды. Гифалозаврдың бір нұсқасы іш қуысында кішкентай қабырға сүйектерімен табылған, бұл оның кем дегенде кейде омыртқалы жануарларды жегенін көрсетеді. Бірақ басқа бір нұсқада Hyphalosaurus baitaigouensis лепидозаврлардың жұмыртқаларына ұқсас жұмсақ қабықшалы жұмыртқалары да болғаны көрсетілген. Мұның мүмкін түсіндірмесі - Гифалозаврдың ововивипариялық, жұқа қабықшалы жұмыртқалары олар салынғаннан кейін, мүмкін құрлықта, бірден жарылған, бірақ бұл түрдің вивипариялық және ововипариялық репродуктивтік тәсілдерді қолданғаны да айтылған. Филидрозаврдың қаңқасы ұрықтанғаннан кейінгі жасөспірімдермен бірге табылған, бұл олардың ұрықтанғаннан кейінгі ата-аналық күтімге қатысқанын көрсетеді. Neochoristoderans-қа жатқызылған Champsosaurichnus parfeti деп аталатын іздер де хабарланған, АҚШ-тың Ларами формациясының соңғы кредалық кезеңінен, бірақ тек екі із бар және манусты (алдыңғы аяқ) немесе песті (артқы аяқ) ажырату мүмкін емес.

Ішкі жүйелік

Тарихи тұрғыдан алғанда, Choristodera ішкі филогенетикасы нақты емес еді, неохористодерлер жақсы қолдау тапқан клада ретінде анықталды, бірақ "неохористодерлер емес" топтарының қарым-қатынастары толыққанды шешілмеді. Ұзын мойынды "неохористодерлер емес" топтарына жататын Shokawa және Hyphalosaurus көбінесе бір клада ретінде қарастырылды, ал 2005 жылы Gao мен Fox оларды Hyphalosauridae деп атады. Бұрын фрагменттер түрінде табылған Khurendukhosaurus-тың толық материалдарының табылуы оның да мойны ұзын екенін көрсетті және ол да осы кладаның құрамына енді. Dong және әріптестерінің (2020) талдауынан алынған филогенез: Бастапқыда Rhynchocephalia-ға жатқызылған Choristodera, кейін Коуп оның мойын омыртқаларының пішініне байланысты Lacertilla-ға жатқызуды ұсынды. Луи Долло 1891 жылы Choristodera-ны Rhynchocephalia-ға қайтарумен бірге, 1893 жылы Pareiasaurus-пен тығыз байланысты екенін айтты. Альфред Ромер 1956 және 1968 жылдарғы басылымдарында Choristodera-ны "Eosuchia" тобының парафилетикалық немесе полифилетикалық құрамына жатқызып, оларды "негізгі эосухиялық қордың тармағы" деп сипаттады, бұл жіктеме кеңінен қабылданды. Алайда, 1980 жылдары компьютерлік кладистиканы қолдану "Eosuchia" монофилия емес екенін көрсетті, бұл Choristodera-ның жіктелуін қайтадан күмәнді етті. Кейінгі зерттеулер оларды archosauromorphs, lepidosauromorphs немесе Diapsida incertae sedis мүшелері ретінде қарастырды. 2016 жылы Martín Ezcurra жасаған неодиапсидтер арасындағы қарым-қатынастарды талдау нәтижесінде олар Lepidosauromorpha және Archosauromorpha-мен политомиядағы Sauria-ның озық неодиапсид тобының мүшелері болып табылды, сонымен қатар екі топтың да ең ертедегі өкілдері болуы мүмкін. Ұлыбританияның Триас дәуірінің соңғы кезеңіне (Rhaetian) жататын Pachystropheus Choristodera болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ оның бас сүйегінің материалдарының жетіспеуіне байланысты оны сеніммен осы топқа жатқызуға болмайды, өйткені Choristodera-ның диагностикалық белгілері бас сүйегінде негізделген. Батыс Сібірдің Батониялық Итат формациясы, және мүмкін, Солтүстік Африкадағы Марокконың Батониялық Anoual формациясы. Choristodera-лар ерте креда дәуірінде Азияда кең таралды, бұл Choristodera-ның әртүрлілігінің ең жоғары деңгейін білдіреді, оның ішінде gharial-ға ұқсас Neochoristodera-ның алғашқы жазбалары бар, олар аймақтық жағдайда суда тіршілік ететін неосухиан крокодиллиформдардың болмауы кезінде пайда болған сияқты. Олар Берриазиялық Пурбек тобының (Ұлыбритания) және Барремиялық La Huérguina формациясының (Испания) жақсы зерттелген еуропалық жерлерінде кездеспейді. Соңғы креда дәуірінің екінші жартысында (Campanian-Maastrichtian) неохористодер Champsosaurus Юта, Вайоминг, Монтана, Солтүстік Дакота, Альберта және Саскачеваннан табылды, бұл аймақтар Ларамидия аралындағы Батыс ішкі теңіз жолының батыс жағалауында орналасқан. Сондай-ақ, Нью-Джерсидегі Navesink формациясынан соңғы креда дәуірінде (Maastrichtian) табылған, ол Апалачия аралының бөлігі болған. Германияның Cenomanian және Австрияның Campanian дәуіріндегі Grünbach формациясынан табылған омыртқалар осы кезеңде Choristodera-ның Еуропада болғанын көрсетеді. Соңғы креда дәуірінде Азиядағы Choristodera-ның жалғыз жазбасы – Жапонияның Туроний қабатынан алынған бір омыртқа. Канаданың Альберта штатындағы Campanian дәуіріне жататын Oldman және Dinosaur Park формацияларында табылған фрагментарлы қалдықтар Солтүстік Америкада кішкентай денелі "неохористодерлер емес" Choristodera-ның болуын көрсетеді. Champsosaurus K-Pg жойылуынан аман қалды және Paleocene кезінде Simoedosaurus-пен бірге Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада кездесті, бірақ олар ерте эоцен кезінде жойылып кетті. Олардың жойылуы жоғары температурамен байланысты фауналық өзгерістермен сәйкес келеді. Еуропалық эндемик Lazarussuchus – соңғы белгілі Choristodera, ол эоценнің басында неохористодерлердің жойылуынан аман қалды, ең жас қалдықтары Чехияның ерте миоценінен алынған L. dvoraki, сондай-ақ Оңтүстік Германияның соңғы миоценінен (шамамен 11,6 миллион жыл бұрын) табылған Lazarussuchus-тың белгісіз қалдықтары.