Кіріспе
Қалыңдықты ұрлау, яки тұтқынға алу арқылы некеге тұру – ер адамның өзіне әйел алу ниетімен оны күштеп алып қашуы. Қалыңдықты ұрлау (сондықтан «құда түсіру» деген мағынадағы портманто) бүкіл әлемде және тарих бойы, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы хмонгтар, Мексикадағы цельталдар және Еуропадағы ромдар сияқты түрлі халықтар арасында кездескен. Қалыңдықты ұрлау әлі де әлемнің әртүрлі аймақтарында орын алады, бірақ ең көп кездесетін жерлер – Кавказ, Орталық Азия және Африканың кейбір бөліктері. Көптеген елдерде қалыңдықты ұрлау некеге жарамды форма емес, зорлаудың салдарынан туындаған жыныстық қылмыс ретінде қарастырылады. Кейбір түрлері мәжбүрлі неке мен шартты неке арасындағы жағдайға жатуы мүмкін. Бұл практика кейде қашып кетіп, кейін ата-анасының келісімін алуға тырысатын жандардың қарым-қатынасымен шатастырылады. Кей жағдайларда әйел ұрлауға өз еркімен келіседі немесе оған ықтияр етеді, көбінесе өзін және отбасын ұяттан сақтау үшін. Көптеген заңнамаларда бұрын «зорлаушымен некелесуге» рұқсат беретін заңдар болған. Егер сот жүйесі нашар жұмыс істейтін болса, тіпті бұл практикаға тыйым салынған елдерде де, дәстүрлі құқық («дәстүрлі әдет-ғұрыптар») үстемдік таба алады. Қалыңдықты ұрлау көбінесе (бірақ әрқашан емес) балалардың некесіне алып келеді. Бұл, күйеу жігіт пен оның отбасының қалың мал төлеуге қабілетсіздігімен немесе одан бас тартуымен байланысты болуы мүмкін. Қалыңдықты ұрлау raptio-дан өзгеше, себебі біріншісі бір ер адамның (оның достары мен туыстарының) бір әйелді алып қашуын білдіреді және бұл әлі де кең таралған құбылыс, ал екіншісі – соғыс кезінде ерлер тобының әйелдерді жаппай ұрлауын білдіреді. Raptio тарихи құбылыс деп есептеліп, латын тіліндегі атауы бар, бірақ 21-ғасырда соғыс зорлауының жаңа толқыны пайда болды, оның кейбіреулері қалыңдықты ұрлау элементтерін қамтиды. Мысалы, Нигериядағы Боко Харам, Угандадағы Тәңірдің қарсылық әскері және Таяу Шығыстағы Ислам мемлекеті ұрлаған әйелдер мен қыздарды әйелдері ретінде алды. Кейбір мәдениеттерде (мысалы, черкестерде) неке тойымен байланысты рәсімдердің бір бөлігі ретінде әйелді алып қашудың символдық түрі әлі де сақталған. Кейбір деректерге сәйкес, бал айы – күйеудің әйелімен жасырынып, оның туыстарынан кек алудан сақтану үшін жасаған әрекетінен туындаған, тұтқынға алу арқылы некеге тұрудың қалдығы, соның салдарынан әйелдің ай соңына дейін жүкті болуы күтілген.
Bride kidnapping, also known as marriage by abduction or marriage by capture, is a practice in which a man abducts and rapes the woman he wishes to marry. Bride kidnapping (hence the portmanteau bridenapping) has been practiced around the world and throughout prehistory and history, among peoples as diverse as the Hmong in Southeast Asia, the Tzeltal in Mexico, and the Romani in Europe. Bride kidnapping still occurs in various parts of the world, but it is most common in the Caucasus, Central Asia and some parts of Africa. In most nations, bride kidnapping is considered a sex crime because of the implied element of rape, rather than a valid form of marriage. Some types of it may also be seen as falling along the continuum between forced marriage and arranged marriage. The term is sometimes confused with elopements, in which a couple runs away together and seeks the consent of their parents later. In some cases, the woman cooperates with or accedes to the kidnapping, typically in an effort to save face for herself or her parents. In many jurisdictions, this used to be encouraged by so called marry your rapist laws. Even in countries where the practice is against the law, if judicial enforcement is weak, customary law ("traditional practices") may prevail. Bride kidnapping is often (but not always) a form of child marriage. It may be connected to the practice of bride price, wealth paid by the groom and his family to the bride's parents, and the inability or unwillingness to pay it. Bride kidnapping is distinguished from raptio in that the former refers to the abduction of one woman by one man (and his friends and relatives), and is still a widespread practice, whereas the latter refers to the large scale abduction of women by groups of men, possibly in a time of war. Raptio was assumed to be a historical practice, hence the Latin term, but the 21st century has seen a resurgence of war rape, some of which has elements of bride kidnapping; for example, women and girls abducted by Boko Haram in Nigeria, the Lord's Resistance Army in Uganda and ISIS in the Middle East have been taken as wives by their abductors. Rituals indicating a symbolic bride kidnapping still exist in some cultures (such as Circassians), as part of traditions surrounding a wedding. According to some sources, the honeymoon is a relic of marriage by capture, based on the practice of the husband going into hiding with his wife to avoid reprisals from her relatives, with the intention that the woman would be pregnant by the end of the month.
Негізгі мәліметтер мен негіздеме
Қалыңдықты ұрлаудың себептері аймақтан аймаққа өзгеше болғанымен, ұрлау арқылы некеге тұру дәстүрі бар мәдениеттер көбінесе патриархалды болып келеді, сондай-ақ некеден тыс жыныстық қатынас немесе жүктілік, сондай-ақ заңды емес туған балаға қатысты қоғамдық айып тарту кең таралған. Кейбір жағдайларда, заманауи жастар қалыңдықты ұрлап әкету сылтавымен қашып өтеді, нәтижесінде ата-аналары алдында факт жасалғандай жағдай тудырады. Алайда, әйелді ұрлауға баратын ер адамдар көбінесе төмен әлеуметтік статусымен, кедейлікпен, аурумен, жаман мінез-құлқымен немесе қылмыстық іс-әрекеттерімен байланысты болады. Кейде олар әйелдің отбасы күтетін төлем – қалыңдық (қалыңдықтан айырмашылығы, оны әйелдің отбасы төлейді) себепті заңды түрде әйел іздеуден жаңылған. Ауыл шаруашылығымен айналысатын және патриархалды қоғамдарда, қалыңдықты ұрлау жиі кездеседі, сондықтан балалар отбасының игілігі үшін еңбек етеді. Әйел үйленген кезде туған отбасынан географиялық және экономикалық тұрғыдан бөлініп, күйеуінің отбасының мүшесіне айналады. (Бұл құбылыстың антропологиялық түсіндірмесі үшін патрилокальность терминін қараңыз.) Еңбек күшін жоғалту салдарынан әйелдердің отбасылары қыздарының ерте үйленуін қаламайды және олар кеткен кезде экономикалық өтемақы (аталған қалыңдық) талап етеді. Бұл ер адамдардың мүдделеріне қайшы келеді, олар ерте үйленгісі келеді, себебі неке – әлеуметтік мәртебенің артуын білдіреді, сондай-ақ күйеу жігіттің отбасының мүддесіне де қарсы, олар отбасылық шаруашылыққа, бизнеске немесе үй шаруашылығына бір жұмысшы қосады. Әйелдің келісімі некенің заңдылығын анықтауда маңызды рөл атпауы мүмкін, бұл қолданыстағы заң жүйесіне байланысты. Қатаң некеге мәжбүрлеу мәселесінен басқа, қалыңдықты ұрлау жас әйелдер мен олардың қоғамына басқа да жағымсыз әсерлер тигізуі мүмкін. Мысалы, қыздарды ұрлап кетуден қорқу, қыздардың білім беру жүйесіне қатысу деңгейінің төмендеуіне себеп болады. Ұрлау арқылы некеге тұру механизмі орналасқан жерге қарай өзгеше. Бұл мақалада осы құбылысты аймақтар бойынша қарастырады, ортақ мәдени факторларға сүйене отырып, үлгілерді анықтайды, бірақ елдер арасындағы айырмашылықтарды да ескереді.
Мысыр
Копт христиан әйелдері мен қыздарының қашқындалып, күштеп ислам дініне өтуге және мұсылман ерлерге күйеуге берілу жағдайлары болған.
Эфиопия
Ефиопияның көптеген аймақтарында қалыңдықты ұрлау жиі кездеседі. Эфиопияның дәстүрлі әдет-ғұрыптар жөніндегі ұлттық комитеті 2003 жылы жүргізген сараптамаларға сәйкес, осы әдет-ғұрыптың таралу деңгейі жалпы ел бойынша 69 пайызды құрайды, ал Оңтүстік Ұлттар, Ұлыстар және Халықтар аймағында – 92 пайызды көрсеткен. Достарымен бірлесіп жұмыс істейтін ер адам қызды немесе әйелді ұрлап алып, кейде қашу үшін ат пайдаланады. Ұрлаушы ұрланған әйелді жасырып қояды немесе отбасына алып келіп, кейде олардың көз алдында зорлап, жүкті болғанша ұстап алады. Әйелдің баласы болған соң, ол оны әйелі ретінде талап ете алады. Содан кейін ұрлаушы ауыл ақсақалдарымен келісіп, неке бағасын төлеуге тырысады, осылайша некені заңдастыруға шамасы келгендей болады. Эфиопия 2004 жылы мұндай ұрлауды қылмыстық құқық бұзушылық деп танып, некеге тұру жасын 18-ге көтерді, бірақ бұл заң тиісінше орындалмады. ЮНИСЕФ-тің 2016 жылғы сараптамасы (2010 және 2013 жылдардағы деректерге негізделген) ең жоғары тәуекел бар аймақтардағы некелердің 10-13 пайызының ұрлау арқылы жасалғанын көрсетті, ал елдің қауіпсіз аймақтарында бұл көрсеткіш 1,4-тен 2,4 пайызға дейін жетеді. Мәжбүрлі некеге тұрған әйелдер күшпен жасалған жыныстық қатынастың психологиялық және физикалық салдарынан, ерте жүктіліктен және білімін алу мүмкіндігінен айырылудан зардап шегуі мүмкін. Ұрланған әйелдер мен қыздар сондай-ақ ЖҚЖС/АИТС сияқты жұқпалы ауруларға шалдығуы мүмкін. Қалыңдықты ұрлау арқылы неке қию Кисии этносы үшін дәстүрлі әдет болған және белгілі бір деңгейде әлі де сақталған. Олардың практикасында ұрлаушы әйелді күшпен ұрлап, оны жүкті ету үшін зорлайды. "Келін" жүктілік пен зорлаудың артықшылығына байланысты ұрлаған адаммен некеге тұруға мәжбүр болады. Көбінесе 19 ғасырдың соңы мен 1960 жылдар аралығында кездескенімен, мұндай неке ұрлаулар кейде әлі де орын алады. Түркана тайпасы да қалыңдықты ұрлау арқылы неке қиюды қабылдаған. Бұл мәдениетте қалыңдықты ұрлау (акомари) келіннің отбасымен некеге тұруды ұйымдастыруға тырысқанға дейін жүзеге асырылған. Бір ғалымның пікірінше, сәтті қалыңдықты ұрлау ұрлаушының қоғамдағы беделін арттырып, әйелінің отбасымен төмен бағамен келісуге мүмкіндік берген. Егер ұрлауға тырысқан адам келінін ұрлап алмаса, ол әйелдің отбасына қалыңдық төлеуге, отбасына қосымша сыйлықтар мен төлемдер беруге және үйлену рәсіміне (акота) қатысуға міндетті болған.
Руанда
Руанданың кейбір аймақтарында қалыңдықты ұрлау жиі кездеседі. Көбінесе ұрлаушы әйелді үйінен алып кетеді немесе оны сыртта күтіп алып, ұрлап кетеді. Ол және оның серіктері әйелді зорлап, оның некеге келісімін алуға тырысады. Әйелдің отбасы осы одаққа келісуге мәжбүр болады немесе ұрлаушы оны жүкті қылған жағдайда, жүкті әйелдер некеге лайық деп есептелмейтіндіктен, келісуге мәжбүрленіп, үйленуге келіседі. Неке ұрланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң тойлану арқылы ресми тіркеледі. Мұндай шараларда ұрлаушы келіннің ата-анасынан қызын ұрлағаны үшін кешірім сұрайды. Руандада қалыңдықты ұрлау нәтижесінде болатын некелер көбінесе жаман аяқталады. Адам құқықтарын қорғайтын мамандар, әйелдерін ұрлаған ер адамдардың үштен бірі оларды тастап кетеді дейді, бұл әйелді күтіп алушысызда қалдырып, болашақта басқа үйлену мүмкіндігінен айырады. Бірақ, "ауылдық аймақтардағы қалтқысыз қалған әйелдерді құрбан ету және еркек туыстардың байыуы үшін" твала зорлыққа ұшыратылады. Бұл әдет Қазақстан, Түрікменстан және Өзбекстанның автономиялық аймағы – Қарақалпақстанда да кездеседі. Аймақта осы дәстүрдің пайда болуы туралы пікірлер әртүрлі болғамен, саяси және экономикалық жағдайдың өзгеруіне байланысты Орталық Азияның бірнеше елінде ерікті келісімсіз қалыңдықты ұрлау көрсеткіштері артып бара жатыр.
Қырғызстан
Заңсыз болғанына қарамастан, 2013 жылы күшейтілген шаралар қабылданған, оның салдарынан 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылу жазасы қарастырылса да, көптеген, негізінен ауылдық аймақтарда, қалыңдықты ұрлау, ала качуу (алып кетіп қашу) деп аталады, бұл әйел алудың қабылданған және кең таралған тәсілі болып табылады. Мәселенің күрделілігі сол жергілікті жерде "қалыңдықты ұрлау" терминінің мағынасы кең, зорлау және зорлауға дейін (содан кейін, амалсыз некеге тұру), екі жастың өзара келісіммен қашуына дейін, мұнда екі тараптың ата-аналары да оқиғадан кейін келісуі керек. Зорлаумен жасалған қалыңдықты ұрлаудың мақсаты, болашақ күйеуінің және оның отбасының қысымын қабылдауға болашақ әйелді психологиялық түрде мәжбүрлеу болып табылады, себебі ол бас тартса, енді үйленуге лайық деп есептелмейді. Жыл сайын 12 000 қалыңдық ұрланып, шамамен 2 000 әйел күйеуінің зорлағанын хабарлайды. Алайда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы қалыңдықты ұрлауды елдің мәдениеті мен дәстүрінің бөлігі деп санамайды және оны адам құқықтарын бұзушылық деп есептейді. Қалыңдықты ұрлаудың таралу деңгейі туралы бағалаулар әртүрлі, кейде үлкен айырмашылықтар байқалады. 2015 жылы жасалған қылмыстық құрбандықтар туралы сауалнамада жас әйелдерді некеге алу мақсатымен ұрлау да қарастырылды. Сауалнамаға қатысқан үйленген әйелдердің 14 пайызы ұрланғанын айтты, олардың үштен екісі бұл оқиғаға келісім берген, яғни әйел күйеуімен таныс болған және алдын ала келісім берген. Бұл шамамен бес пайыз неке ала качуу арқылы жасалғанын білдіреді. 2007 жылы Орталық Азия туралы зерттеуде жарияланған зерттеуге сәйкес, Қырғызстандағы некелердің шамамен жартысы қалыңдықты ұрлаумен байланысты, ал осы ұрлаулардың үштен екісі келісімсіз жасалған. Үкіметтік емес ұйымдардың зерттеулері көрсеткішті 40%-дан 68-75%-ға дейін бағалайды. Бұл тәсіл заңсыз болғанына қарамастан, қалыңдықты ұрлағандар сирек жазаланады. Мұндай жазалаудан тартынғанның себебі – көпшілік құқықтық жүйе, онда көптеген ауылдар әдет-ғұрыптық құқыққа сүйенетін ақсақалдар кеңесі және ақсақал соттарымен де-факто басқарылады, бұл мемлекеттік құқықтық жүйеден тыс қалған жағдай. Отбасылық құқық, мүлік және зиянды өтеу мәселелерін қарауға міндетті ақсақал соттары көбінесе қалыңдықты ұрлауды жеңілдетеді. Көп жағдайда ақсақалдар кеңесінің мүшелері ұрланған қалыңдықтың тойына шақырылып, қалыңдықтың отбасын некеге келісуге ынталандырады.
Қазақстан
Қазақстанда қалыңдықты ұрлау (алп қашу) келісімсіз және келісіммен ұрлау, kelisimsiz alyp qashu ("келісімсіз алып қашу") және kelissimmen alyp qashu ("келісім бойынша алып қашу") болып бөлінеді. Кейбір ұрлаушылар қалың мал төлеуден немесе үйден шыққан қызға той жасау шығындарынан қырынуы мүмкін, ал басқалары әйелдің бас тартуынан немесе тағы бір күйеуге тартылып кетуінен қорқады. Әдетте, келісімсіз ұрлау кезінде ұрлаушы әйелді өзімен бірге келуге мәжбүрлеу үшін алдау (мысалы, үйіне жеткізуді ұсыну) немесе күш (мысалы, әйелді ұстап алу немесе оны бағындыру үшін қап қолдану) қолданады. Еркектің үйіне жеткен соң, оның әйел туысы әйелге орамал береді, бұл орамал некеге келісімін білдіреді. Келісіммен ұрланған жағдайда әйел орамалды киюге тез келісе алады, ал келісімсіз ұрланғанда бірнеше күн бойы қарсылық көрсетуі мүмкін. Содан кейін, ұрлаушының отбасы әдетте "келіншектен" өзінің отбасына, оның өз еркімен әкетілгенін түсіндіретін хат жазуды сұрайды. Орамал сияқты, әйел бұл қадамға да қатал қарсылық танытуы мүмкін. Кейін "күйеу жігіт" және оның отбасы қалыңдықтың отбасына ресми түрде кешірім сұрайды, соның ішінде хат және күйеу жігіттің үйінен өкілдер жіберіледі. Осы кезде күйеу жігіттің отбасы қалың малдың орнына шамалы сома ақша ұсынуы мүмкін. Кейбір кешірім сұраушы делегациялар жылы қарсы алатын болса, енді біреулері ашу-ызамен немесе зорлық-зомбылықпен қарсы алады. Кешірім сұрағаннан кейін, қалыңдықтың отбасы "қуғыншылар" (qughysnshy) делегациясын қалыңдықты қайтару немесе оның жағдайын тексеру және некеге құрмет көрсету үшін жіберуі мүмкін. Қазақстанда жақында өткізілген (2018 жылғы) құрбандықтар туралы сауалнамада жас әйелдерді некеге алу мақсатымен ұрлау қылмысы қарастырылды. Сауалнамаға қатысқан үйленген әйелдердің 4%-ы олардың сол кезде ұрланғанын, ал осы жағдайлардың үштен екісі келісіммен болғанын, әйел ер адамды білгенін және алдын ала келіскенін айтты. Бұл Қазақстандағы қазіргі некелердің шамамен 1,5%-ы келісімсіз ұрлаудың нәтижесінде жасалғанын білдіреді.
Өзбекстан
Өзбекстанның автономиялық аймағы – Қарақалпақстандағы некелердің шамамен бесіден бірі күйдік ұрлау арқылы жасалады. Аймақтағы белсенді топтар ұрлаудың көбеюін экономикалық тұрақсыздықпен байланыстырады. Тойлардың өткізілуі тым қымбатқа түсетін жағдайда, ұрлау рәсімі мен қалың мал төлеуден де қашынылады. Басқа ғалымдардың мәліметінше, білімі төмен, нашақорлыққа немесе алкоголизмге ұшыраған ер адамдардың күйдік ұрлауға бейімділігі жоғары. Күйдік ұрлау кейде танысу қарым-қатынасынан туындайды, ал кейде бірнеше адамның қатысуымен ұрлық болып өтеді.
Хмонг мәдениеті
Ұшып алу арқылы некеге тұру Хмонг халқының дәстүрлі мәдениетінде де кездеседі, онда ол zij poj niam деп аталады. Басқа кейбір мәдениеттердегідей, қалыңдықты ұрлау әдетте болашақ күйеу жігіт пен оның достары мен туыстарының бірлескен күш-жігерімен жасалады. Әдетте, ұрлаушы әйелді жалғыз болған кезде алып кетеді. Содан кейін ол ұрланған әйелдің отбасына хабар жіберіп, оқиғаны және оның қызына үйлену ниетін хабарлайды. Егер ұрланған әйелдің отбасы оны тауып, қайтарып беруді талап етсе, онда олар оны осы еркекке үйлену міндетінен босата алады. Бірақ, егер олар әйелді таба алмаса, ұрланған әйел осы еркекке күйеуге шығуға мәжбүр болады. Ұрлаушы әйел үшін күйеу сыйлығын төлеуі керек, әдетте, ұрлауға байланысты бұл сома көбірек болады. Осының құны жоғары болуынан (және ұрлаудың жалпы жағымсыздығынан) ұрлау көбінесе қылмыстық істерге байланысты, ауру немесе кедейлік салдарынан қалыңдықты алуға мүмкіндігі шектеулі ерлерге ғана арналған тәжірибе болып табылады. Кейде Хмонг этносының өкілдері АҚШ-та қалыңдықты ұрлауға қатысады. Кейбір жағдайларда, айыпталушыға ұрлауды ақтау үшін мәдени қорғаныс пайдалануға рұқсат берілді. Бұл қорғаныс кейде сәтті аяқталады. 1985 жылы Хмонг халқынан шыққан Конг Муа Калифорниядағы колледж студентін ұрлап зорлаған. Кейін ол бұл әрекетті zij poj niam деп түсіндірді және оны ұрлау және зорлау емес, жалған тұтқынға алуға кінәлі деп тануға рұқсат етілді. Бұл істе судья адамның қылмысын түсіндіру үшін мәдени куәліктерді қарастырды.
Қытай
1940 жылдарға дейін Қытайдың ауылдық аймақтарында қиянкьин деп аталатын, келін-қыздарды ұрлап алу арқылы неке қию оқиғалары болған. Императорлық Қытайда заңсыз болғанымен, ауылдық жерлерде ол көбінесе жергілікті "дәстүрге" айналды. Бір ғалымның сөзінше, кейде күйеу жігіт келінқымдық төлеуден жалтарғандықтан, осы әдіске жүгінетін. Ал басқа жағдайларда, ғалым ата-анасы мен күйеу жігіт арасындағы келісім бойынша, келіннің келісімінсіз неке қию үшін жасалған амал екенін айтады. Қытай ғалымдары осы келін-қыз ұрлау тәжірибесі әйелдер үшін институционалдық жариялылықтың бір түріне – келіннің жоқтауын айтуға шабыт бергенін болжайды. Императорлық Қытайда жаңа үйленген келін екі-үш күн бойы ән салып, жылап, өкініштерін және шағымдарын білдіретін публиктік жоқтау айтатын. Осы рәсімге оның отбасы мүшелері мен жергілікті қоғам өкілдері куә болар еді. Соңғы жылдары Қытайдың кейбір аймақтарында келін-қыз ұрлау қайтадан көбейді. Көп жағдайларда әйелдер Қытайдың кедей аймақтарында немесе Монғолия сияқты алыс елдерде ұсталып, ерлерге сатылады. Хабарларға сүйенсек, ұрланған келін сатып алудың құны дәстүрлі той өткізуге жұмсалатын қаражаттың оннан бір бөлігіне жуық. АҚШ Мемлекеттік департаменті осы келін-қыз ұрлау тенденциясын Қытайдың бір бала саясатымен және нәтижесінде туған гендерлік теңсіздікпен байланыстырады, себебі қыз балаға қарағанда ұл бала көбірек дүниеге келеді. Қытайда келін-қыз саудасы өзекті мәселеге айналды, себебі елде бір бала саясаты қалыптасқан және ұл балаларды басымдыққа қою дәстүрі сақталған, бұл гендерлік теңсіздікке алып келді. Осының салдарынан көптеген қытайлық еркектер лайықты серіктес табуда қиындықтарға тап болады. Өкінішке орай, Қытайдың кейбір аймақтарындағы тұрақсыздық салдарынан көрші елдерден әйелдер мен қыздарды сатудың алаңдататын жағдайлары пайда болды. Бірнеше жыл бойы Қытай үкіметі осы қылмыстарға биліктің қатысы бар деген айыптауларға немқұрайлы қараған сияқты көрінді.
Тибет
Құда түсіру Тибет тарихында да болған, кейде оны рәсімдік көрінеу ұрлау немесе келіссөздер жүргізу тәсілі ретінде қолданған.
Америка
Көршілес тайпалардан балаларды, жасөспірімдерді және әйелдерді ұрлап алып, жаңа тайпаға асырап алу Американың жергілікті халықтары арасында кең таралған әдет еді. Мұндай ұрлықтар – топқа жаңа қан енгізудің бір жолы саналды. Тұтқынға түскен еуропалық әйелдер кейде тайпаның асырап алған мүшелері ретінде өмірге бейімделді, тіпті кем дегенде бір әйел, Мэри Джемисон, құтқаруға ұсыныс жасалғанда одан бас тартқан.
Америка Құрама Штаттары
Юта мен Аризона шекарасындағы кейбір Мормон фундаменталистік қауымдарында мұндай жағдайлар кездеседі; алайда, осы жабық қауымдардан нақты ақпарат алу қиын. Көбінесе бұл жағдайлар күштеп үйлену деп аталады, бірақ олар әлемнің басқа жерлеріндегі қалыңдықтарын ұрлау оқиғаларымен ұқсас.
Мексика
Мексиканың Чиапас штатындағы майя тайпасы – Целтал қауымының арасында келіндерді ұрлау әйел алудың қайта-қайта болатын әдісі болып табылады. Целтал халқы – патриархалдық құрылымда ұйымдасқан, егіншілікпен айналысатын ежелгі тайпа. Некеге дейінгі қарым-қатынастарға тыйым салынады; үйленбеген әйелдер өз отбасынан тыс ер адамдармен сөйлесуден аулақ болуы керек. Басқа қоғамдардағыдай, келіндерді ұрлайтын күйеу жігіттер көбінесе әлеуметтік тұрғыдан аз сұранысқа ие болып келген. Целтал дәстүрінде қызды күйеу жігіт, мүмкін, достарының көмегімен ұрлап әкетеді. Оны көбінесе тауларға алып барып, зортайды. Ұрлаушы және оның болашақ әйелі көбінесе туысының үйінде қонақтап, келіннің әкесінің ашуы басылғанша күтеді. Содан кейін ұрлаушы келіннің үйіне келіп, келін бағасын келіседі, өзімен бірге келін мен дәстүрлі сыйлықтар, мысалы, ром әкеледі. Мексикаға Команч тайпасының ең ірі шабуылдары 1840 жылдан 1850 жылдардың ортасына дейін болды, одан кейін олардың масштабы мен қарқындылығы азайды. Ұсталған мексикалық қыздар көбінесе Команч еркектерінің бірнеше әйелінің біріне айналды.
Чили
Чилидің мапуче халқы арасында бұл практика испан тілінде casamiento por capto, ал мапудунгун тілінде ngapitun деп аталды. Заманауи тарихшы Алонсо Гонсалес де Нахера Чилидің оңтүстігіндегі жеті қаланы жаулау кезінде мапучелер 500-ден астам испан әйелін тұтқынға алғанын жазды. Гонсалес де Нахераның айтуынша, әйелдерді "пайдалану" мақсатында ұстаған. Бұл оқиға 17 ғасырда мапучелердің испан әйелдерін ұрлап әкету дәстүрін қалыптастырды. Осыған ұқсас әрекеттер Дағстан, Чечня және Солтүстік Ингушетияда да болған. Кавказдық нұсқаларда, әйелді ұрлағаннан кейін оның отбасы, некеге тұрған жағдайдағы ұяттан сақтау үшін, оны ұрлаушымен бірге қалуға көндіруге тырысады.
Дагестан, Чечня және Ингушетия
Ресейдің Солтүстік Кавказдағы Дагестан, Чечня және Ингушетия аймақтарында да Кеңес Одағы құлағаннан бері қалыңдықтарды ұрлау жағдайлары көбейген. Басқа елдерде де болғандай, кейде ұрлаушылар таныстарын қалыңдыққа алуға тырысады, ал кейде жат адамдарды ұрлайды. Ер адамның үйінде түн өткізудің әлеуметтік айыбы жас әйелді өзінің құпиялы тұтқынына үйленуге мәжбүрлеу үшін жеткілікті себеп болуы мүмкін. Ресей заңнамасына сәйкес, қалыңдықты босатудан бас тартқан ұрлаушы сегізден он жылға дейін сотталуы мүмкін, бірақ ол құрбанын босатып жіберсе немесе оның келісімімен үйленсе, қудаланбайды. Чечняда қалыңдықтарды ұрлағандарға, теориялық тұрғыдан алғанда, 1 миллион рубльге дейін айыппұл салынуы мүмкін. Чечняда полицияның қалыңдықтарды ұрлауға жауап бермеуі аймақтағы осы құбылыстың кең таралғандығымен күшейеді. Мұндай бірнеше ұрлау оқиғасы бейнежазбаға түсірілген. Зерттеушілер мен коммерциялық емес ұйымдар 20-шы ғасырдың екінші жартысында Солтүстік Кавказда қалыңдықтарды ұрлаудың өркендегенін көрсетеді. Әзірбайжандықтардың қалыңдықтарды ұрлау салтында жас қыз алдау немесе күш қолдану арқылы ұрлаушының ата-анасының үйіне жеткізіледі. Зорлау болған-болмағанына қарамастан, қыздың туыстары оны «напақы» деп санайды және осы себепті оны ұрлаған адаммен некеге тұруға мәжбүрлейді. 2005 жылы Әзірбайжанда қалыңдықтарды ұрлауды қылмыстық құқық бұзушылық деп жариялаған заңға қарамастан, бұл практика әйелдерді өте осал әлеуметтік жағдайға түсіреді, себебі елде отбасылық зорлық-зомбылық кең таралған және үй ішіндегі мәселелер бойынша құқық қорғау органдарына жүгіну мүмкін емес. Әзірбайжанда қалыңдықтарды ұрлап әкелген әйелдер кейде оларды ұрлаған отбасының құлына айналады.
Грузия
Грузияда қалыңдықты ұрлау елдің оңтүстігінде, көбінесе Ахалкалаки қаласы мен оның төңірегіндегі этникалық азшылықтар шоғырланған аймақтарда болады. Мәселенің ауқымы толық белгілі болмаса да, қоғамдық белсенділер жыл сайын жүздеген әйелдер ұрланып, күштеп үйленуге мәжбүр етіледі деп есептейді. Грузиядағы қалыңдықты ұрлаудың типік схемасы бойынша, ұрлаушы, көбінесе достарымен бірге, болашақ келінге жол кесіп, алдау немесе күш қолданып, оны көлікке мінгізеді. Көлікке отырғаннан кейін, құрбанды шалғай жерге немесе ұрлаушының үйіне алып кетеді. Кейде осы ұрлаулар зорлауға дейін барады және әйел құрбанның ұрлаушымен жыныстық қатынасқа түскеніне сену арқасында үлкен қорлауға ұшырауы мүмкін. Қалыңдығы ұрланған әйелдер көбінесе ұятқа қалады; егер әйел ұрланғаннан кейін үйіне қайтса, оның туыстары бұл оқиғаны ар-ұятсыздық деп қарауы мүмкін. Дегенмен, кей жағдайларда ұрлау – ерікті түрде қашып кету болып табылады. Human Rights Watch хабарлағандай, прокурорлар көбінесе ұрлаушыларға қарсы қозғалыс қозғамай, құрбанды зорлаушымен келісуге шақырады. Бұл жағдайда тиісті заңдарды сақтау да қиындыққа соғады, себебі құрбандар мен олардың отбасыларын қорқытып, ұрлау оқиғалары туралы хабарланбай қалуы мүмкін.
Рома қауымдастықтары
Кейбір рома қауымдастықтарының дәстүрлерінде қалыңдықты ұрлау некелік практика ретінде құжатталған. Рома мәдениетінде он екі жасқа толмаған қыздар тіпті жасөспірім ұлдарға үйлену үшін ұрланып әкелінеді. Рома халқы Еуропаның барлық жерінде таралғандықтан, бұл әдет Ирландия, Англия, Чехия, Нидерланды, Болгария және Словакияда бірнеше рет кездескен. Бұл ұрлаудың себебі қалыңмалдан қашу немесе экзогамияны қамтамасыз ету деп саналады. Бұл дәстүрдің қалыпты деуі жас әйелдерді адам саудасының құрбаны болу қаупіне ұшыратады.
Жерорта теңізі
Ежелгі мәдениеттерде Жерорта теңізі аймағында тұтқынға алу арқылы некелесу кең таралған. Бұл мифология мен тарихта Бенжамин тайпасының Киелі кітаптағы оқиғасымен, грек батыры Паристің әдемі Елена Трояны күйеуі Менелайдан ұрлап алып, Троя соғысын бастауымен, сондай-ақ Римді құрған Ромулдың сабин әйелдерін зорлап алуымен бейнеленген. 326 жылы император Константин тұтқынға алу арқылы некелесуге тыйым салатын жарлық шығарды. Заң бойынша, тұтқынға алу – қоғамдық қылмыс саналды, тіпті кейіннен ұрланған қыз ұрлаушымен некеге тұруға келіссе де жазаланатын болды. Күйеуге ие болмаған жігіттер өз абыройларын қайтару үшін сүйіктілерін ұрлап әкететін жағдайлар да болды. Әдетте, жігіт достарымен бірге қызды үйден шығып, күнделікті жұмыстарын істеп жүргенде ұрлап алып, қаладан немесе ауылдан жасырып кететін. Ұрланған әйел кейде зорталған болса да, некеге тұрғаннан кейін оның абыройына түскен дақ оның болашақ некеге тұру мүмкіндігін түгелдей жоқ қылатын. Кейде, ұрлау – жасырын қашудың бір түрі болатын.
Италия
Фуитина әдет-ғұрыптары Сицилия мен Италияның континенттік оңтүстігінде кеңінен таралған. 1965 жылы бұл әдет Франка Виоланың ісі арқылы ұлттық назарға түсті, ол жергілікті ұсақ қылмыскерлердің бірінен зорлықпен ұрланып, зорталған, оған оннан астам достары көмектескен. Бір аптадан кейін отбасына қайтарылғанда, ол жергілікті үміттерге қарамастан, өзін зорлаған адамға тұрмысқа шығудан бас тартты. Оның отбасы оны қолдады және олардың бұл әрекеттері үшін қатты қысымға ұшырады. Ұрлаушылар қамауға алынып, басты кінәлі 11 жылға бас бостандығынан айырылды. Бұл "архаикалық және өзгермейтін құндылықтар мен мінез-құлық ережелері" туралы ашылу үлкен ұлттық пікірталас тудырды. 1968 жылы Франка бала кезінен таныс жанымен үйленді, одан кейін үш балалары болды. Италияның сол кездегі президенті Джузеппе Сарагат оларға үйленген күні бірлік туралы айқын хабарламамен сыйлық жіберді, ал жақын арада Папа Павел VI оларды жеке аудиенцияға қабылдады. 1970 жылы Дамиано Дамианидің "La moglie più bella" ("Ең әдемі әйел") фильмі, Орнелла Мутидің басты рөлде ойнауымен, осы оқиғаға негізделген. Виола өзінің атақ-даңқы мен феминистік белгі ретінде пайдаланған жоқ, ол отбасымен бірге Алькамода тыныш өмір сүруді қалаған.
Ирландия
12 ғасырдағы Ирландияға нормандықтардың шапқыны бір әйелді қашқазу оқиғасынан туындады: 1167 жылы Лейнстер патшасы Диармит Мак Мурчада 1152 жылы басқа патшаның әйелін қашқазуы үшін жаза ретінде Ирландияның Жоғары патшасы Руаидри Уа Кончобайрдың бұйрығымен жерінен және патшалық құқығынан айырылды. Осыдан кейін Диармит өз патшалығын қайтарып алу үшін Англия королі Генрих II-ден көмек сұрады. Мұрагер қыздарды қашқазу Ирландияда 1800 жылға дейін кездейсоқ болатын, бұл туралы «Қашқазу клубы» фильмінде көрсетілген.
Мальта
2015 жылы "Equality Now" ұйымы Мальтаны, белгілі бір жағдайларда әйелді зорлықпен алып қашқан ер адамға, егер олар қашқаннан кейін үйленсе, жазадан босатуға мүмкіндік беретін заңды сынап бақты. (Мальтаның Қылмыстық кодексінің 199- және 200-баптары) Аталған бап 2018 жылғы XIII заңның 24-бабымен толығымен жойылды.
Славян тайпалары
Шығыс славян тайпалары, Рус мемлекетінің алдыңғы тайпалары, XI ғасырда қалыңдықты ұрлауды жүзеге асырды. Бұл дәстүрлерді орыс монахы Нестор жазып қалдырған. Оның Хроникасына сәйкес, Древль тайпасы әйелдерді келісімсіз тұтқынға алса, Радимич, Виатич және Севериан тайпалары әйелдерімен неке туралы келісімге келгеннен кейін «ұстап әкететін». Дін қызметкерлерінің ықпалының артуы бұл дәстүрдің тоқтауына себеп болуы мүмкін. Күштеп ұстап алу арқылы неке жасау Оңтүстік славяндар арасында Югославияда 1800 жылдарға дейін сақталды. Сербия, Черногория, Хорватия және Босния мен Герцеговинада кең таралған бұл әдет отмица деп аталды. Бұл практика 1605 жылғы Хорватия заң кодексі – Полицада да көрсетілген. Сербиялық халық шежірешісі Вук Караджичтің сөзіне қарағанда, ер адам әйелді ұстамас бұрын «соғысқа» дайындалғандай киінетін. Мұндай ұрлауларда физикалық күш жиі қолданылатын. Қалыңдықты ұрлау Болгарияда да кең таралған. Ата-анасының келісімімен және достарының көмегімен, ұрлаушы қалыңдығын ұстап, үйден алыс орналасқан қораға алып кететін, себебі сенім бойынша некеге дейінгі қарым-қатынас үйге бақытсыздық әкелуі мүмкін. Ер адам қалыңдығын зорласа да, зорламаса да, ұрлау оны ұятқа қалдырып, атын сақтау үшін ұрлаушымен бірге болуға мәжбүр ететін. Басқа мәдениеттердегідей, кейде жұбайлар ата-аналарының келісімін алу үшін жалған ұрлауды ұйымдастырып қашып кетуге тырысатын.
Діндер
Католиктік канондық құқықта рапттустың кедергісі әйелді күйеуге мәжбүрлеу мақсатымен ұрланған әйел мен оның ұрлаушысының арасындағы некеге тыйым салады, әйел ұрлаушының билігінде болған кезде. Заңның екінші ережесіне сәйкес, егер әйел қауіпсіздігіне қол жеткізгеннен кейін ұрлаушыны күйеу ретінде қабылдауға шешім қабылдаса, оған үйленуге рұқсат етіледі. Канон раптусты физикалық зорлық-зомбылық, қауіп-қорқыту, алдамшылық немесе алаяқтықпен бірге жасалған "күшпен" ұрлау деп анықтайды. Тренттік собор раптустағы ұрлаудың некеге тұру мақсатында болуын талап етеді, әйтпесе ол некеге кедергі ретінде есептелмейді. Ол осы мақсат үшін дайындалған "той қабын" әкеледі, бұл оның Қазақстанды пародизациялаудағы осындай ұрлау дәстүрінің бір бөлігі екенін көрсетеді. Ал, тағы бір маңызды жайт, 1970 жылғы итальяндық фильм, Дамиано Дамианидің "La moglie più bella" ("Ең әдемі әйел") фильмі, Орнелла Мутидің басты рөлде ойнауымен, жоғарыда сипатталған Франка Виоланың оқиғасына негізделген. Алайда, Виола ісінен туындаған ұлттық пікірталасқа дейін, Пьетро Гермидің 1964 жылғы "Сатқан және тастап кеткен" (Sedotta e abbandonata) сатирасы сицилиялық әдет-ғұрыпты қара көңілді комедия ретінде бейнелейді. 2009 жылғы "Baarìa la porta del vento" фильмі 20 ғасырдағы Сицилиядағы келісіммен жасалған "фьютинаны" көрсетеді (әдетте жұп қыздың үйіне жабылады), бұл жандардың қыздың бай адамға үйленуінен қашудың жалғыз жолы болып табылады. Кейбір ресейлік фильмдер мен әдебиеттерде Кавказда қалыңдықты ұрлау оқиғалары бейнеленген. "Кавказдық тұтқын, немесе Шуриктың жаңа оқиғалары" (Кавказская пленница, или Новые приключения Шурика) деп аталатын советтік комедия бар, онда белгісіз Кавказ елінде қалыңдықты ұрлау орын алады. 2007 жылғы қырғыз фильмі "Таза салқындық" қалыңдықты ұрлау дәстүрі, жаңылысқандық, қазіргі қалалық талаптар мен дәстүрлі ауылдың арасындағы қақтығыстарды орталыққа қояды.
Құжаттамалық фильмдер
2005 жылы Петр Лом түсірген "Қырғызстанда қалыңдықтарын ұрлау" деген деректі фильм Біріккен Ұлттар Ұйымының кинофестивалінде көрсетілді, содан кейін АҚШ-та PBS және Investigation Discovery (ID) телеарналарында таратылды. Фильм Қырғызстанда нақты қалыңдықтарын ұрлау эпизодтарын түсірудің этикалық жақтарына байланысты пікір қақтығыстарына себеп болды. 2011 жылдың желтоқсан айында Vice телеарнасы Қырғызстанда қалыңдықтарын ұрлау туралы деректі фильм жариялады.
Әдебиетте
Мыңжылдықтарға созылған Шримад Бхавата Пуранада "риксаса" – қалыңдықты ұрлау рәсімі туралы айтылған: "Көрікті көздері" және "көркем белдері" бар жас Рукмини Седи патшасы Сисупаламен некеге тұруды қаламады, сондықтан Кришнаның өзіне ұрлануын ұйымдастырды. Кришна Рукминиді алып кеткеннен кейін, Дварака тұрғындарының зор қуанышымен "тиісті рәсімдерге сәйкес" үйленді. Франсис Бернидің "Камилла" (1796) романында кейіпкердің әпкесі Евгенияны Альфонсо Беллами атты авантюрист ұрлап кетеді. Евгения күйеуімен бірге қалуды шешеді, себебі ол берген сөзін қасиетті серт деп санайды. Евгения он бес жаста, яғни кәмелетке толмаған, және оны күшке салу арқылы үйлендірді – екеуі де некені заңсыз деп тануға негіз болды. Шерлок Холмс әңгімесінде қалыңдықты ұрлау оқиғасы кездеседі. "Жалғыз велосипедшінің оқиғасы" (1903) романында әйелді жақын арада зор байлық мұраға алғанын білетін ер адам гувернант ретінде жұмысқа қабылдайды, оның мақсаты – оның серігінің оны үйлендіруі. Салтанатты рәсім ақырында өткізіледі, бірақ ол жарамсыз болып табылады. "Отоёмегатари" немесе "Күйеу қыздың хикаясы" мангасы Орталық Азияда өтеді. Басты кейіпкер сыртқы клан жігітіне тұрмысқа шығады, бірақ оның туған кланы мұрагерлерді табуда қиындыққа тап болғанда, бұл шешіміне өкіне бастайды. Оның туыстары оны басқа біреуге үйлендіру үшін алып келеді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталады. Жаңа отбасы басқыншыларға қыз жүкті екенін айтады, бұл некенің толыққанды болуын қамтамасыз ететін соңғы белгі болар еді. Олар күйеу жігітінің тым жас екеніне күмәнданып, үмітсіздікке ұшырап, оны ұрлауға тырысады, бірақ тағы да сәтсіздікке ұшырайды. Джордж Р.Р. Мартиннің 2000 жылғы фантастикалық романы "Қилыштардың қақтығысы", Мартиннің "Мұз бен от әні" сериясының үшінші кітабы, қабырғаның солтүстігіндегі дәстүрлі неке түрі ретінде тұтқындау (немесе "әйелді ұрлау") көрсетеді. Еріксіз халық еркектің әйелін "ұрлауын" және оның өміріне қастандық жасау әрекеттерінен аман қалуын ердің күшіне сынақ деп санайды, содан кейін ол оны құрметтеуі және жақсы көруі керек. Дегенмен, көбінесе тұтқындау арқылы жасалатын некелер сүйіскен жұптар арасында жүзеге асырылады, бұл кісі өлтіруге талпынудың қосымша элементісіз қашып кету болып табылады. Джон Сноу мен Йгриттің некесі де осы сипатта, бірақ сол кезде Джон бұл әдет-ғұрыпты білмеген және ол оны тұтқынға алғанын ойлаған. Темір аралдықтар да осы әдетті қолданады, құрлыққа шабуыл жасағанда екінші әйелдерін алады, оларды "тұз әйелдері" деп атайды. Тамора Пирстің "Императрицаның еркі" атты фантастикалық романында қалыңдықты ұрлау маңызды сюжеттік желі болып табылады және қалыңдықты ұрлаудың моральдық жағын кеңінен талқылайды. Роман барысында бірнеше кейіпкерлер некеге тұру мақсатымен ұрланады, бұл оған қарсы ескерту ретінде пайдаланылады (оның сериясының әйелдер құқығын қорғауға бағытталған), әсіресе кедей әйелдер немесе әлеуметтік қолдауға ие емес әйелдер үшін.
Теледидарда
BBC радио және теледидар комедиялық сериясы "The League of Gentlemen"-де Папа Лазару кейіпкері ойдан шығарылған Ройстон Вази қаласына ағаш қада сатушы болып келеді. Ол әйелдерді құрлыққа алып кетуге тырысады, олардың үйлеріне кіріп, түсініксіз сөздер айтады (Gippog) және оларды үйлену сақиналарын беруге көндіреді. Ол олардың бәрін "Дэйв" деп атайды және сақиналарын алғаннан кейін: "Енді сен менің әйелімсің" деп жариялайды. "Criminal Minds" сериалының 4 маусымы, 13-ші бөлімі "Bloodline" атауымен келін тонауды көрсетеді.
Журнал мақалалары
Айрес, Барбара "Күйеу ұрлық және әйелдерді қолға алу: мәдени көзқарас", Антропологиялық тоқсандық, 47-том, 3-сан, Ұрлау және қашып кету некеге отырудың баламалы жүйелері (Арнайы шығарылым) (1974 ж., шілде), 245-бет. Барнс, Р. Х. "Тұтқынға алу арқылы неке." Корольдік антропологиялық институт журналы, 5-том, 1-сан. (1999 ж., наурыз), 57–73 бб. Бейтс, Дэниел Г. "Түркияның оңтүстік-шығысындағы Йүрүктер арасындағы некеге қатысты нормативтік және баламалы жүйелер." Антропологиялық тоқсандық, 47:3 (1974 ж., шілде), 270–287 бб. Эванс Граббс, Джудит. "Ежелгі кездегі ұрлау неке: Константиннің заңы (CTh IX. 24. I) және оның әлеуметтік контексті." The Journal of Roman Studies, 79-том, 1989, 59–83 бб. Хэндрахан, Лори. 2004 ж. "Әйелдерді іздеу: Қырғызстанда қалыңдықты ұрлау." Халықаралық феминистік саясат журналы, 6:2 (маусым), 207–233. Герцфельд, Майкл "Гендерлік прагматика: агенттік, сөйлеу және Крит таулық ауылында қалыңдық ұрлау." Антропология, 1985, IX-том: 25–44. Клейнбах, Расс және Салимжанова, Лилли (2007). "Kyz ala kachuu және adat: Қырғызстандағы келісімсіз қалыңдық ұрлау және дәстүр." Central Asian Survey, 26:2, 217–233. Клейнбах, Расселл. "Қырғыз Республикасында келісімсіз қалыңдық ұрлаудың жиілігі." Орталық Азия зерттеулерінің халықаралық журналы, 8-том, 1-сан, 2003, 108–128 бб. Клейнбах, Рассел, Мехригуль Аблезова және Медина Айтиева. "Кырғыз ауылында некеге тұру үшін ұрлау (ала качу)." Central Asian Survey, (2005 ж., маусым) 24(2), 191–202. Ковалевский, М. "Тұңғыш славяндар арасындағы неке." Folklore, 1-том, 4-сан (1890 ж., желтоқсан), 463–480 бб. Лайт, Натан және Дамира Иманалиева. "Ала качуды орындау: Қырғыз Республикасындағы некеге қатысты стратегиялар." Макларен, Энн Э. "ХХ ғасырдағы Қытайда тұтқынға алу арқылы неке." Modern Asian Studies, 35(4) (2001 ж., қазан), 953–984 бб. Пампоров, Алексей "Есек сияқты сатылған? Болгариялық ромалардың арасында қалыңдық бағасы." Journal of the Royal Anthropological Institute (N. S.) 13, 471–476 (2007). Римонте, Нильда "Мәдениет мәселесі: Тынық мұхиты Азия қауымдастығында әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты мәдени мақұлдау және мәдени қорғаныс." Stanford Law Review, 43-том, 6-сан (1991 ж., шілде), 1311–1326 бб. Стросс, Брайан. "Тзельталдықтар тұтқынға алу арқылы некелеседі." Антропологиялық тоқсандық, 47:3 (1974 ж., шілде), 328–346 бб. Вернер, Синтия "Әйелдер, неке және ұлттық мемлекет: посткеңестік Қазақстанда келіндерді еріксіз ұрлаудың өсуі." Орталық Азияның трансформациясы. Ред. Паулин Джонс Луонг. Итака, Нью-Йорк: Cornell University Press, 2004, 59–89 бб. Янг, Дженнифер Энн. "Хмонг мәдениетінде тұтқынға алу арқылы неке: мәдени құқықтар мен әйелдер құқықтарының құқықтық мәселесі." Law and Society Review at UCSB, 3-том, 38–49 бб. (2004).
Barnes, R. H. "Marriage by Capture." The Journal of the Royal Anthropological Institute, Vol. 5, No. 1. (March 1999), pp. 57–73. Bates, Daniel G. "Normative and Alternative Systems of Marriage among the Yörük of Southeastern Turkey." Anthropological Quarterly, 47:3 (July 1974), pp. 270–287. Evans Grubbs, Judith. "Abduction Marriage in Antiquity: A Law of Constantine (CTh IX. 24. I) and Its Social Context" The Journal of Roman Studies, Vol. 79, 1989, pp. 59–83. Handrahan, Lori. 2004. "Hunting for Women: Bride Kidnapping in Kyrgyzstan." International Feminist Journal of Politics, 6:2 (June), 207–233. Herzfeld, Michael "Gender Pragmatics: Agency, Speech, and Bride Theft in a Cretan Mountain Village." Anthropology 1985, Vol. IX: 25–44. Kleinbach, Russ and Salimjanova, Lilly (2007). "Kyz ala kachuu and adat: non consensual bride kidnapping and tradition in Kyrgyzstan", Central Asian Survey, 26:2, 217–233. Kleinbach, Russell. "Frequency of non consensual bride kidnapping in the Kyrgyz Republic." International Journal of Central Asian Studies. Vol 8, No 1, 2003, pp. 108–128. Kleinbach, Russell, Mehrigiul Ablezova and Medina Aitieva. "Kidnapping for marriage (ala kachuu) in a Kyrgyz village." Central Asian Survey. (June 2005) 24(2), 191–202. available in Kowalewsky, M. "Marriage among the Early Slavs", Folklore, Vol. 1, No. 4 (December 1890), pp. 463–480. Light, Nathan and Damira Imanalieva. "Performing Ala Kachuu: Marriage Strategies in the Kyrgyz Republic". McLaren, Anne E., "Marriage by Abduction in Twentieth Century China", Modern Asian Studies 35(4) (October 2001), pp. 953–984. Pamporov, Alexey "Sold like a donkey? Bride price among the Bulgarian Roma" Journal of the Royal Anthropological Institute (N. S.) 13, 471–476 (2007)
Rimonte, Nilda "A Question of Culture: Cultural Approval of Violence against Women in the Pacific Asian Community and the Cultural Defense'", Stanford Law Review, Vol. 43, No. 6 (July 1991), pp. 1311–1326. Stross, Brian. "Tzeltal Marriage by Capture." Anthropological Quarterly. 47:3 (July 1974), pp. 328–346. Werner, Cynthia, "Women, marriage, and the nation state: the rise of nonconsensual bride kidnapping in post Soviet Kazakhstan", in The Transformation of Central Asia. Pauline Jones Luong, ed. Ithaca, New York: Cornell University Press, 2004, pp. 59–89. Yang, Jennifer Ann. "Marriage By Capture in the Hmong Culture: The Legal Issue of Cultural Rights Versus Women's Rights", Law and Society Review at UCSB, Vol. 3, pp. 38–49 (2004).
Адам құқықтары жөніндегі есептер
Amnesty International, Georgia – Мыңдаған адам үнсіз күй кешіп жатыр: Отбасыда әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық, AI Index: EUR 56/009/2006, 2006 жылғы қыркүйек (соңғы рет 2011 жылғы 18 тамызда ашылған). Грузияның жас заңгерлер қауымдастығы және OMCT, Грузияда әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық: БҰҰ Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою комитетінің 36-шы сессиясы үшін ұсынылған есеп, 2006 жылғы тамыз (соңғы рет 2011 жылғы 18 тамызда қол жетімді). Human Rights Watch, Зорлық-зомбылыққа бейімделу: Қырғызстанда әйелдерді зорлау және ұрлауды тоқтатудағы мемлекеттік сәтсіздік, Том 8, № 9, 2006 жылғы қыркүйек (соңғы рет 2009 жылғы 28 қаңтарда қол жетімді). Ирландия: Босқындарды құжаттау орталығы, "Грузия: Грузияда қалыңдықтарын ұрлау", 8 маусым 2009 жыл (соңғы рет 2011 жылғы 18 тамызда қол жетімді). Пусурманкулова, Бурулай, "Қалыңдықтарды ұрлау. Жақсы әдет пе, әлде қатал дәстүр ме?", Freedom House, 14 маусым 2004 жыл (соңғы рет 2011 жылғы 18 тамызда қол жетімді). АҚШ Мемлекеттік департаменті, Руанда: Адам құқықтары жөніндегі есептер – 2007, 11 наурыз 2008 жыл (соңғы рет 2009 жылғы 28 қаңтарда қол жетімді). ЕҚЫҰ, Адам саудасының алдын алу үшін Рома қауымдастықтарының мүмкіндіктерін арттыру, 12 маусым 2007 жыл (соңғы рет 2012 жылғы 9 наурызда қол жетімді).