Балтық-фин тілдері: Фин-угор тілдер отбасының Балтық теңізі маңындағы тармағы. 7 млн сөйлеуші, негізінен Финляндия мен Эстонияда. Фин және эстон тілдері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-шығыс Еуропа тілдері тобындағы балтық фин тілдері
Language family of Northeastern Europe
the Baltic Finnic languages
Фин тілдері немесе балтық фин тілдері – Балтық теңізі маңындағы балтық фин халықтарының сөйлейтін урал тілдері отбасының бір тармағын құрайды. Шамамен 7 миллион адам бұл тілдерде сөйлейді, олардың көп бөлігі Финляндия мен Эстонияда тұрады. Дәстүрлі түрде сегіз фин тілі мойындалған. Отбасының негізгі қазіргі өкілдері – фин және эстон тілдері, олар тиісінше ұлттық мемлекеттерінің ресми тілдері болып табылады. Балтық теңізі аймағындағы басқа фин тілдері – Финляндия шығанағындағы Ингрияда сөйленетін ингрия және вотик тілдері, ал Рига шығанағы маңында бұрын сөйленген ливон тілі. Одан солтүстік-шығысқа қарай Онега және Ладога көлдері аймағында карел, луд және вепс тілдері таралған. Сонымен қатар, 1990 жылдардан бері бірнеше фин тілінде сөйлейтін азшылық топтары өз тілдерін бұрынғыдай диалект емес, жеке тіл ретінде тануға ұмтылып келеді. Олардың кейбіреулері өздерінің орфографиялық жүйесін және стандартталған тілдерін жасады, ал басқа лингвистер оларды жеке тілдер деп санайды. Меэнкieli және квен тілдері тиісінше солтүстік Швеция мен Норвегияда сөйленеді және фин тілінен бөлек, тәуелсіз азшылық тілдерінің құқықтық мәртебесіне ие. Бұрын олар фин тілінің диалектілері саналған және онымен өзара түсінісе алады. Карел тілі тілдік жаңсақтықтар болмағанмен, 2009 жылға дейін Финляндияда жеке тіл ретінде ресми түрде мойындалмады. Кіші тілдердің көпшілігі жоғалу қаупінде. Ливон тілінің соңғы ана тілдісі 2013 жылы қайтыс болды, ал вотик тілінде бүгінде онға жуық ана тілдісі ғана қалған. Дегенмен, тіпті осы тілдер үшін де стандартты тілді қалыптастыру және оқыту жұмыстары жалғасуда. Тілдер арасындағы ең үлкен айырмашылықтың географиялық орталығы Санкт-Петербург маңындағы Фин шығанағының шығысында орналасқан. Глоттохронологиялық зерттеулер қазіргі тілдердің ортақ ата-бабасының жасы 1000 жылдан сәл артық екенін көрсетеді. Алайда, Микко Хейкилла қарыз сөздеріне сүйене отырып, диверсификацияның басталуын (алғашқы бөлініс Оңтүстік эстон тілінде) шамамен 150 жылға дейін соққан (алдыңғы бағалаулар тіпті көне, мысалы, Пекка Саммаллахтидің б.з.д. 1000–600 жылдары). Қазіргі таңда протофин тілінің Фин шығанағының жағалауында сөйленгендігіне кеңінен келісім бар.
The Finnic or Baltic Finnic languages constitute a branch of the Uralic language family spoken around the Baltic Sea by the Baltic Finnic peoples. There are around 7 million speakers, who live mainly in Finland and Estonia. Traditionally, eight Finnic languages have been recognized. The major modern representatives of the family are Finnish and Estonian, the official languages of their respective nation states. The other Finnic languages in the Baltic Sea region are Ingrian and Votic, spoken in Ingria by the Gulf of Finland, and Livonian, once spoken around the Gulf of Riga. Spoken farther northeast are Karelian, Ludic, and Veps, in the region of Lakes Onega and Ladoga. In addition, since the 1990s, several Finnic speaking minority groups have emerged to seek recognition for their languages as distinct from the ones they have been considered dialects of in the past. Some of these groups have established their own orthographies and standardised languages. while other linguists consider them separate languages. Meänkieli and Kven are spoken in northern Sweden and Norway respectively and have the legal status of independent minority languages separate from Finnish. They were earlier considered dialects of Finnish and are mutually intelligible with it. Additionally, the Karelian language was not officially recognised as its own language in Finland until 2009, despite there being no linguistic confusion about its status. The smaller languages are endangered. The last native speaker of Livonian died in 2013, and only about a dozen native speakers of Votic remain. Regardless, even for these languages, the shaping of a standard language and education in it continues. The geographic centre of the maximum divergence between the languages is located east of the Gulf of Finland around Saint Petersburg. A glottochronological study estimates the age of the common ancestor of existing languages to a little more than 1000 years. However, Mikko Heikkilä dates the beginning of the diversification (with South Estonian as the first split) rather precisely to about 150 AD, based on loanword evidence (and previous estimates tend to be even older, like Pekka Sammallahti's of 1000–600 BC). There is now wide agreement that Proto Finnic was probably spoken at the coasts of the Gulf of Finland.
Жіктеу
Фин тілдері – урал тілдері отбасының батыс жағында орналасқан. Олардың солтүстік көршілері – саам тілдерімен тығыз байланысы бұрыннан болжанып келген, алайда көптеген ұқсастықтар (әсіресе лексикалық) герман тілдерінің және шамалы дәрежеде балтық тілдерінің ортақ ықпалынан туындағаны дәлелденген. Фин және мордвин тілдері арасында да жаңалықтар ортақ, соңғы кезде фин, саам және мокша тілдері кейде бір топқа біріктіріледі.
The Finnic languages are located at the western end of the Uralic language family. A close affinity to their northern neighbors, the Sámi languages, has long been assumed, though many of the similarities (particularly lexical ones) can be shown to result from common influence from Germanic languages and, to a lesser extent, Baltic languages. Innovations are also shared between Finnic and the Mordvinic languages, and in recent times Finnic, Sámi and Moksha are sometimes grouped together.
Жалпы сипаттамалары
Финн тілдерінің ешқайсысында грамматикалық жыныстар жоқ, сондай-ақ артикльдер мен анықталған немесе анықталмаған формалар да жоқ. Морфофонология (морфеманың грамматикалық функциясы оның айтылуына қалай әсер ететіні) күрделі. Финн тілдерінде кездесетін морфологиялық элементтер: грамматикалық жағдай жұрнақтары, етістіктің уақыты, модальдық түрлері және тұлға белгілері (жекеше және көпше, финн тілдерінде екілік жоқ), сондай-ақ қатысушылар мен бірнеше инфинитивтік формалар, иелік жұрнақтары, клитикалар және тағы да басқалары бар. Грамматикалық жағдайлардың саны көбінесе көп, ал етістіктің инфинитивтік формаларының саны тілдерге қарай әртүрлі болады. Ең маңызды процестердің бірі – дауыс өзгерісінің ерекшелігі. Дауыс өзгерісінің екі түрі бар: түбірлік дауыс өзгерісі және жұрнақтық дауыс өзгерісі. Олардың екеуі де жарық дауыстарға әсер етеді, бірақ көптеген диалекттер оны қайтадан пайдаланды. Жұмсақ дауыс ету эстон әдеби тілінің бір бөлігі болып табылады және Воро, Вепс, Карел және басқа да шығыс финн тілдерінде маңызды ерекшелік болып табылады. Ол сондай-ақ шығыс финн диалектілерінде де кездеседі, бірақ батыс финн диалектілері мен стандартты финн тілінде жоқ.
There is no grammatical gender in any of the Finnic languages, nor are there articles or definite or indefinite forms. The morphophonology (the way the grammatical function of a morpheme affects its production) is complex. Morphological elements found in the Finnic languages include grammatical case suffixes, verb tempus, mood and person markers (singular and plural, the Finnic languages do not have dual) as well as participles and several infinitive forms, possessive suffixes, clitics and more. The number of grammatical cases tends to be high while the number of verb infinitive forms varies more by language. One of the more important processes is the characteristic consonant gradation. Two kinds of gradation occur: radical gradation and suffix gradation. They both affect the plosives , and , but most of the diverging dialects reacquired it. Palatalization is a part of the Estonian literary language and is an essential feature in Võro, as well as Veps, Karelian, and other eastern Finnic languages. It is also found in East Finnish dialects, and is only missing from West Finnish dialects and Standard Finnish.
Грамматикалық өзгерістер
Атрибуттардың зат есіммен келісуі, мысалы, фин тілінде vanhoille miehille "қарияларға" көпше i және жағдай lle қосымшасы да қосылады. Копулалық етістіктің қолданылуы, мысалы, mies on vanha "адам қария" мысалында. Қазіргі, өткен, толық және толық өткен шақтармен құрылған уақыт жүйесі. Прото-уральдық локатив *nA және аблятив *tA-ның жаңа, тілдік тұрғыдан ерекше функцияларға өзгеруі: біріншісі эссив жағдайына, екіншісі – бөліс жағдайына айналады. Бұл объектінің теликативті қарама-қарсылығының пайда болуына әкелді, ол айыптау немесе бөліс жағдайында болуы тиіс. Локатив жағдайларының екі жаңа қатарының пайда болуы, *s элементімен белгіленген "ішкі локатив" қатары және *l элементімен белгіленген "сыртқы локатив" қатары. Инессив *ssA және адэссив *llA түпнұсқа уральдық локатив *nA негізінде құрылған, мұнда *n алдыңғы дауыссызға ассимиляцияланған. Элатив *stA және аблятив *ltA бастапқы уральдық аблятив *tA-ны жалғастырады. Иллатив *sen және аллатив *len-нің шығу тегі нақты емес. Бірінші қатардағы *s элементі басқа батыс уральдық тілдерде де кездеседі, кейде формальды түрде бірдей жаққа аяқталады (мысалы, саам тілдерінде *stē ← *s tA, мордвин тілдерінде *stə ← *s tA элатив жақтары кездеседі), бірақ оның бастапқы функциясы белгісіз. Екінші қатардағы *l, *ülä "жоғары, үстіңгі" түбірінің қосылуы және грамматикалық қалыптасуы арқылы пайда болған болуы мүмкін (мысалы, *üllä ← *ül nä "жоғарыдан", *ültä "жоғарыдан").
Agreement of the attributes with the noun, e. g. in Finnish vanho·i·lle mieh·i·lle "to old men" the plural i and the case lle is added also to the adjective. Use of a copula verb like on, e. g. mies on vanha "the man is old". A tense system with present, preterite, perfect and pluperfect tenses. The shift of the proto Uralic locative * nA and the ablative * tA into new, cross linguistically uncommon functions: the former becoming the essive case, the latter the partitive case. This resulted in the rise of the telicity contrast of the object, which must be in the accusative case or partitive case. The rise of two new series of locative cases, the "inner locative" series marked by an element * s , and the "outer locative" marked by an element * l The inessive * ssA and the adessive * llA were based on the original Uralic locative * nA, with the *n assimilated to the preceding consonant. The elative * stA and the ablative * ltA similarly continue the original Uralic ablative * tA. The origin of the illative * sen and the allative * len is less clear. The element * s in the first series has parallels across the other more western Uralic languages, sometimes resulting in formally identical case endings (e. g. an elative ending * stē ← * s tA is found in the Sámi languages, and * stə ← *s tA in the Mordvinic languages), though its original function is unclear. The * l in the 2nd series likely originates by way of affixation and grammaticalization of the root *ülä "above, upper" (cf. the prepositions *üllä ← *ül nä "above", *ültä "from above").