Маркс экономикасында өндіріс бағаларының теориясы

Маркстік экономика: өндіріс бағасы – капиталға орташа пайданы ескере отырып, өнім құны мен нарық бағасын анықтайтын маңызды ұғым. Баға құрылымын түсіндіреді.

35 мин оқу

100%

Дереккөз: Prices of production — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Өндірістік бағалар (немесе "өндірістік бағалар"; неміс тілінде Produktionspreise) – Карл Маркстың саяси экономиканы сынауындағы ұғым, ол "өндіріс бағасы + орташа пайда" деп анықталады. Өндірістік бағаны өнімнің бір түрі ретіндегі баға деп қарастыруға болады; ол өнім өндірушілердің жаңадан өндірілген тауарлар мен қызметтерді, өнімді өндіруге салған капиталдан қалыпты, орташа пайда алу үшін (айналымнан алынған пайда емес) сатуға тиіс баға деңгейлерін көрсетеді. Осы баға деңгейлерінің маңыздылығы – көптеген басқа бағалар оларға негізделген немесе олардан туындайды: Маркс теориясында олар капиталистік өндірістің құн құрылымын анықтайды. Өнімдердің нарықтық бағалары әдетте олардың өндірістік бағаларының төңірегінде құбылады, ал өндірістік бағалар өнімнің құны төңірегінде құбылады (әр түрлі өнімді жасауға қажетті еңбек уақытындағы орташа ағымдағы алмастыру құны). Бұл түсінік классикалық саяси экономикада да болған (базар бағаларының "табиғи бағаларға" немесе "табиғи баға деңгейлеріне" ұмтылуы туралы идея), бірақ Марксқа сәйкес, саяси экономистер өндірістік бағалардың қалай қалыптасатынын немесе тауарлар саудасын қалай реттейтінін толыққанды түсіндіре алмады. Сонымен қатар, саяси экономистер өздерінің еңбек құндылық теориясын құн/баға айырмашылықтарымен, пайда/жалақы арақатынастарының теңсіздігімен және капиталдың әртүрлі құрамымен теориялық тұрғыдан үйлестіре алмады. Сондықтан, Марксқа дейінгі саяси экономистердің еңбек құндылық теориясы ғылыми тұжырымдама емес, метафизикалық сенім сипатында болды.

Ақпарат көздері мен контекст

Өндірістік бағалар туралы ұғым 9-шы тараудан бастап үшінші томның «Капитал» кітабында жүйелі түрде енгізіліп, жан-жақты түсіндіріледі. Маркс бұрынғы мәтіндерінде де осы тақырыпқа сілтеме жасайды. Бірінші маңызды талқылау 1857-1858 жылдарғы «Grundrisse» еңбегінде жүзеге асты, содан кейін «Артық құн теориялары» (1862-1863), Маркс Энгельске 1862 жылдың 2 тамызы мен 1868 жылдың 30 сәуірінде жазған хаттарында, оның теориясын, 1863-1866 жылдарғы «Нәтижелер» қолжазбасында, «Капитал» I том (1867) және «Капитал» II том (1865-1877) кітаптарында көптеген сілтемелер кездеседі. «Капитал» III томында Маркс капиталистік өндірістің жұмыс істеуін тауарлар, ақша және капиталдың айналымы мен өндіріс процесінің бірлігі ретінде қарастырады. Капиталистік өндіріс нарықтық сатусыз өміршең бола алмайды, сондықтан ол нарықтық саудаға толық тәуелді өндіріс түрі. «Капитал» I томның негізгі тақырыбы болып табылатын капиталистік өндірістің тікелей процесін талдау мақсатында сәтті нарықтық мәмілелер болған деп есептеледі және нарықтық құбылулар бастапқыда көбінесе ескерілмейді, бірақ бұл оқиғаның тек жартысын ғана көрсетеді. Өнімдер нарықтық сауда және капитал айналымы арқылы пайдамен сатылуы және бәсекеге қабілетті бағамен сатып алынуы керек. «Капитал» III томында (Маркс одан да көп томдарды жариялауды жоспарлаған, бірақ оны іске асыра алмады) капиталистік өндіріс тәсілімен жаңадан өндірілген тауарлардың сатылуы олардың өндіріс бағасымен реттеледі деген тұжырым келтіріледі. Өнімнің қандай бағаға сатылуы, оны өндірудің қалыпты құнымен және өндіруші кәсіпорынға капиталдан түсетін қалыпты орташа кірісті қамтамасыз ететін пайданың үстемесімен байланысты. Тиімді өндірушілер үшін шығындары мен сатудан түскен кірістері арасындағы айырма көбірек болады (көбірек пайда), ал тиімділігі төмен өндірушілер үшін бұл айырма кішірек болады (азырақ пайда). Маркс жасаған ең маңызды талас – өнімнің өндіріс бағасының мөлшері соңғы кезекте орташа еңбек уақытындағы олардың қазіргі қайта құру құнымен, яғни өнімнің құнымен анықталады. Маркс өндіріс бағасы туралы тұжырымдамасы төңірегіндегі академиялық пікірталас көптеген себептердің бірі – Маркс «Капитал» үшінші томының мәтінін жариялауға дайын түрінде аяқтамаған, бірақ бірінші томды жарияламас бұрын оны дайындаған. Бұл кітапты Фридрих Энгельс Маркс қалдырған қолжазбалардың жобаларынан жинақтап, біріктіріп, сымбатты түріне келтіруге тырысты. Маркс күрделі мәселелерді кейде екіұшты, толық емес және қысқаша сипаттап, барлық салдарларын толық ашып көрсетпейді. Немец марксистік ғалымы Майкл Генрихтің айтуынша, «Маркс барлық тұжырымдық мәселелерді шешуге жақын болған жоқ». Алайда, Маркс тұжырымдамасы басқа экономикалық теориялардағы ұқсас ұғымдармен жиі шатастырылады. Көптеген экономистер үшін өндіріс бағасы ұғымы Адам Смиттің «табиғи баға» ұғымымен және тұрақты масштабтағы қайтару жағдайындағы ұзақ мерзімді бәсекелестік тепе-теңдік бағасы туралы қазіргі заманғы неоклассикалық ұғыммен шамамен сәйкес келеді. Дегенмен, Маркс теориясындағы өндіріс бағаларының функциясы классикалық саяси экономикадан да, неоклассикалық экономикадан да ерекшеленеді.

The concept of production prices is introduced and elaborated systematically in chapter 9 et seq. of the third volume of Das Kapital, although it is already referred to in earlier texts by Marx. The first significant discussion occurs in the Grundrisse (1857 1858), followed by numerous references in Theories of Surplus Value (1862 1863), letters by Marx to Engels of 2 August 1862 and 30 April 1868 outlining his theory, the Resultate manuscript (1863 1866), Capital, Volume I (1867) and Capital, Volume II (1865 1877). In Capital, Volume III, Marx considers the operation of capitalist production as the unity of a production process and a circulation process involving commodities, money, and capital. Capitalist production cannot exist without market sales, and therefore it is a type of production that fully depends on market trade. For the purpose of the analysis of the immediate process of capitalist production, which is the main subject of Capital, Volume I, successful market transactions are assumed and market fluctuations are initially mostly disregarded but that gives only one half of the story. The products have to be sold at a profit, and purchased at a competitive price, through market trade and the circulation of capital. The argument in Capital, Volume III (Marx intended to publish still more volumes, but did not manage to do so) is that the sales of newly produced commodities in the capitalist mode of production are regulated by their production prices. What products will sell for, has to do with what it normally costs to make them, plus the profit mark up that will secure a normal average return on capital for the producing enterprise. For efficient producers, there will normally be a larger margin between their costs and their sales revenue (more profit), and for less efficient producers, there will be a smaller margin between their costs and revenue (less profit). Marx's controversial claim is that the magnitude of the production prices for products is determined ultimately by their current replacement costs in average labour time, i. e. by the value of products. A lot of the academic debate about Marx's concept of production prices is probably caused by the fact that Marx never finalized the text of the third volume of Capital for publication, although he drafted it before publishing the first volume. The book was edited together posthumously by Friedrich Engels, who tried to make a polished story out of a mass of draft manuscripts Marx left behind. Marx sketched complicated issues in a shorthand way which is sometimes ambiguous and incomplete, and does not make all the implications explicit. According to the German Marxian scholar Michael Heinrich, "Marx was nowhere near solving all of the conceptual problems". However, Marx's concept is also frequently confused with similar concepts in other economic theories. For most economists, the concept of production prices corresponds roughly to Adam Smith's concept of "natural prices" and the modern neoclassical concept of long term competitive equilibrium prices under constant returns to scale. Nevertheless, the function of prices of production within Marx's theory differs from both classical political economy and neoclassical economics.

Негізгі түсіндірме

Маркс мағынасындағы өнімнің өндірістік бағасының әрқашан екі негізгі құралы болады: өнімді өндірудің өзіндік құны (материалдар, жабдықтар, операциялық шығыстар және жалақыны қоса алғанда) және жалпы пайда маржасы (тауарлар сатылған кезде өзіндік құннан артық түсетін қосымша құн, Маркс бұл артық құн деп атаған). Маркс пікірінше, өнімдердің баға деңгейі кіріс өндірісінің өзіндік құнымен, айналымымен және өнім бойынша орташа пайда ставкаларымен анықталады, ал бұл өз кезегінде негізінен жиынтық еңбек шығындарымен, артық құн мөлшерімен және соңғы сұраныстың өсу қарқынымен анықталады. Осы баға деңгейлері кәсіпорындардың жалпы пайда ретінде өзіндік құнынан артық жаңа өнім құнының қанша бөлігін нақты іске асыра алатынын анықтайды. Айырмашылықтар, көптеген өндірушілердің салған капиталға түскен пайда ставкалары бойынша, бизнес бәсекелестігі нәтижесінде "тегістеледі", сондықтан өнеркәсіптердің табыстылығы үшін жалпы стандарт пайда болады деген ұсыныс бар.

Пайдаға салынатын салық

Капиталистік өндірісте тауарлар мен қызметтерді ұсынудың негізгі алғы шарты – негізгі пайда салымы. Өнім нарықтарындағы бәсекелестік күшейгенде, өндірушілердің өндіріс бағасы мен сату бағасы арасындағы айырмашылық, яғни олардың нақты кірісі таяздайды. Ондай жағдайда өндірушілер пайдасын сақтау үшін шығындарын азайтып, өнімділігін арттыруға, немесе нарықтағы үлесін кеңейтіп, қысқа мерзімде көбірек өнім сатуға, немесе екеуін бірге жасауға мәжбүр (басқа мүмкіндік ретінде олар өнімді дифференциациялауға тырыса алады). Дегенмен, толық қалыптасқан өнім нарығында сұраныс пен ұсыныстың ауытқулары көбінесе айтарлықтай болмайды. Осы негізгі нарық заңдылықтары 15 ғасырда, қазіргі заманның басталуынан бұрын-ақ ортағасырлық сауда капиталистеріне жақсы белгілі болған. Ортағасырлық сауда үйлері өздерінің артық құн деңгейін және пайда деңгейін (белгілі бір қаржылық нәтижеге немесе құнға айналдыруға қажетті (артық) еңбектің мөлшері) есептей білген, бірақ олар әдетте әлеуметтік орташа пайда деңгейлері туралы көп білмейтін; тиісті деректер мен статистика жеткіліксіз болды және өнімдер мен капиталдың біртұтас ұлттық нарығының болмауы және индустриализацияның шектеулі көлеміне байланысты «жалпы пайда деңгейі» болуы мүмкін емес еді.

Бағаларды реттеу

Белгілі бір өнім түрінің реттеуші бағасы – бұл орташа баға деңгейінің бір түрі, одан жоғары немесе төмен сауда жасау ықтималдығы айтарлықтай төмендейді. Егер баға тым жоғары болса, сатып алушылар оны сатып алуға шамасы келмейді немесе арзан баламаларды іздейді. Егер баға тым төмен болса, сатушылар шығындарын өте алмай, пайда таба алмайды. Сондықтан, әдетте, өнімнің сауда-саттыққа түсуі мүмкін бағаның шектеулі диапазоны болады, оның жоғарғы және төменгі шектері бар. Өндіріс бағасы негізінен белгілі бір өнім түрі үшін ұзақ уақыт бойы сақталатын «қалыпты немесе басым баға деңгейіне» сілтеме жасайды. Ол өндірістің кіріс және шығыстары бағаланған тауарлар мен қызметтер болып табылады, яғни өндіріс оған салынған капитал сомасын одан да үлкен капиталға айналдыруға мүмкіндік беретін жетілген нарық қатынастарының толыққанды жүйесіне енгірілген. Капитализмге дейінгі экономикаларда мұндай жағдай болған жоқ; өндірістің көптеген кіріс және шығыстары бағаланбаған. Маркс өнімнің өндіріс бағасы негізінен сол өнімге қажетті еңбектің салыстырмалы мөлшерімен анықталады және сондықтан құн заңымен шектеледі деп мәлімдейді. Алайда, барлық тауарлар өндірілетін немесе қайта өндірілетін тауарлар болмағандықтан, барлық тауарлардың өндіріс бағасы болмайды. Маркс мағынасындағы өндіріс бағасы тек өндіріс капиталына «нормалды» пайда ставкаларының өндірушілер тобы үшін орташа мәнге айналуы үшін жеткілікті дамыған нарықтарда ғана болуы мүмкін.

Динамикасы

Маркс жаңа өнімдердің бағасы, ашық нарықта еркін бәсекелестік болғанда, оларды өндіруге салынған капиталдан кем дегенде "қалыпты" пайда мөлшерін алуға мүмкіндік беретін орташа деңгейде орналасады деп тұжырымдайды. Егер мұндай әлеуметтік орташа пайда мөлшеріне қол жеткізу мүмкін болмаса, өнімдердің өндірілуі одан да аз ғана мүмкін болады (салыстырмалы түрде нашар рентабельділік жағдайларына байланысты). Маркс "жалпы пайда мөлшерлемесін" өндірістің әртүрлі салаларындағы барлық орташа пайда мөлшерлемелерінің (салмақталған) орташасы ретінде анықтайды – бұл өндірістік капиталға арналған "жалпы орташа" пайда мөлшерлемесі. Бұл мөлшерлеменің ең қарапайым көрсеткіші жалпы артық құнды жалпы өндіріс капиталына бөлу арқылы есептеледі. Маркс теориясына сәйкес, инвестициялық капитал төмен пайдалы өндіріс салаларынан жоғары пайдалы салаларға ықпалданады; өнеркәсіптің "бастапқы" секторлары – жоғары рентабельділікке ие секторлар (қазіргі таңда бұл компьютерлік техника және жоғары технологиялар, денсаулық сақтау, мұнай өнімдері және әлемдік халықтың ең бай топтарына қызмет көрсететін қаржы салалары). Бұл үшін капитал мен еңбек күшінің еркін қозғалысы қажет, сондықтан инвесторлардың жоғары пайда алатын секторларға инвестиция салуына кедергі келтіретін барлық кедергілерді жоюға бағытталған жүйелі тенденция бар. Егер капиталдың еркін қозғалысы кез келген себеппен тоқтатылса немесе шектелсе, кәсіпорындардың пайда мөлшерлемелерінде айқын айырмашылықтар туындауы мүмкін. Жалпы алғанда, капиталистік дамудың бағыты ең жақсы пайда әкелетін салалармен анықталады, себебі олардың өнімдеріне сұраныс жоғары, арнайы өндірістік немесе нарықтық артықшылықтары бар және т.б. Маркс пікірінше, әртүрлі өндірістік бағалардың бір-біріне қатысты өзгеруі бәсекелесетін капиталистік кәсіпорындар арасында пайда ретінде бөлінген жаңа артық құнның жалпы "үлесіне" маңызды әсер етеді. Олар өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігінің негізін құрайды, себебі олар шығыстарға шаққандағы пайданы анықтайды.

Substantively, Marx argues that the prices of new products sold will, assuming free competition for an open market, tend to settle at an average level that enables at least a "normal" rate of profit on the capital invested to produce them, and, as a corollary, that if such a socially average rate of profit cannot be reached, it is much less likely that the products will be produced at all (because of comparatively unfavourable profitability conditions). Marx defines the "general rate of profit" as the (weighted) average of all the average profit rates in different branches of production it is a "grand average" profit rate on production capital. The simplest indicator of this rate is obtained by dividing total surplus value by total production capital employed. According to Marx's theory, investment capital is likely to shift out of production activities where the rate of profit is low and toward activities where profitability is higher; the "leading" sectors of industry are those where profitability is highest (today, these are in the production of computer facilities & hi tech, healthcare, oil products and finance which serve the richer strata of the world population). The precondition is the free mobility of capital and labour, and thus there is a systemic tendency to remove all obstacles preventing investors from investing in sectors where profits are higher. If, for any reason, the free movement of capital is blocked or restricted, large differences in the profit rates of enterprises are likely to occur. In general, the trajectory of capitalist development is determined by the industries where the profits are the best, because their products are in high demand, because of special production or market advantages, etc. According to Marx, the movements of different production prices relative to one another importantly affect how the total "cake" of new surplus value produced is distributed as profit among competing capitalist enterprises. They are the basis of the competitive position of the producers, since they fundamentally determine profit yields relative to costs.

"Табиғи" бағалар

Кейбір жазушылар Маркстің өндіріс бағасы, мысалы, Адам Смит пен Дэвид Рикардоның еңбектерінде кездесетін классикалық саяси экономиканың «табиғи бағалары» сияқты, ұқсас немесе бірдей теориялық функция атқарады деп санайды (табиғи бағалар туралы түсінік одан да ертерек пайда болған). Бұл – Маркстің өндіріс бағасы туралы түсінігі классикалық табиғи бағалар идеясын еске салады деген тұжырымға негізделген ортодоксалды марксистік көзқарас. Осы тұрғыдан алғанда, Маркстің өндіріс бағасы бәсекелестік нарықтағы өнімдер бағасының ұзақ мерзімде ауытқуы болатын «тартылыс орталығы» сияқты болар еді (Фред Мозлидің пікірінше). Бұл тепе-теңдік экономикасының аясында қарастырылады, яғни өндіріс бағалары – белгілі бір «тепе-теңдік бағалары». Мұндай пікірді кейбір мәтіндік дәлелдермен де қолдауға болады, себебі Маркс кейде өндіріс бағасын өнімдерге сұраныс пен ұсыныс теңгерілгенде қолданылатын баға деп анықтайды. Ал кейде ол «ұзақ мерзімді орташа баға» немесе «реттеуші баға» деп атайды. Ол осы үш түсінік арасындағы байланысты нақты көрсетпейді. Өндіріс бағасын табиғи бағамен теңестіруге қарсы негізгі аргумент – Маркстің өндіріс бағасы туралы түсінігінің өзі «табиғи бағаларды» сынау болып табылатыны. Бұл пікірді «Капитал» I томнан да қолдау табуға болады, онда Маркс «еңбектің табиғи бағасы» деген ұғымды сынап, оны күлкіге айналдырады. Оның пікірінше, бұл ұғым бірнеше экономикалық санаттардың шатасуына негізделген. Сонымен қатар, «Капитал» III томда Маркс «табиғи» пайыздық мөлшерлеме туралы түсінікті жоққа шығарып, оның еркін бәсекелестік нәтижесінде туындайтын пайыздық мөлшерлемеге ғана қатысты екенін көрсетеді. Осы аргумент бойынша, «табиғи» бағалар деп аталатын бағаларда ештеңе «табиғи» жоқ – олар капиталистік өндіріс пен сауданың әлеуметтік жағдайда анықталатын салдары. Ең маңыздысы, өндіріс бағасының болуы логикалық тұрғыдан тепе-теңдік күйіне тәуелді емес және оны алдын ала болжай алмайды. Егер классикалық экономистер баға деңгейінің «табиғилігі» туралы айтса, бұл, көбінесе, теориялық ақталу болып табылды; олар еңбек құнының теориясын капиталдың таралуының теориясымен үйлестіре алмады. Олар нарықтағы тепе-теңдікке қол жеткізеді деп болжады, бірақ оның қалай мүмкін болатынын дәлелдемеді. Табиғи бағалар тұжырымдамасының негізгі теориясы – нарықтың еркін әрекеті сауда процесіндегі қадамдық түзетулер арқылы «табиғи түрде» баға деңгейіне жақындасады, онда сатушылар өзінің шығындарын өтеуге және қалыпты пайда табуға мүмкіндік алады, ал сатып алушылар өнімдерді сатып алуға шамасы жетеді; нәтижесінде, салыстырмалы еңбек шығындары салыстырмалы бағаларға пропорционалды болады. Бірақ классикалық саяси экономика мұндай процестің қалай жүзеге асатыны туралы сенімді теория ұсынбады. Ол еңбек күшінің құнын еңбектің бағасымен, тауар құндылықтарын олардың өндіріс бағасымен, артық құнды пайдамен шатастырды, яғни құндылықтар мен бағаларды араластырды. Сондықтан ол тауарлардың қалыпты баға деңгейін тек «табиғи» құбылыс ретінде ғана түсіндіре алды.

Some writers argue that Marx's production price is similar, or performs the same theoretical function, as the "natural prices" of classical political economy found, for example, in the writings of Adam Smith and David Ricardo (though the concept of natural prices is much older). This is the orthodox Marxist view, based on quotations where Marx says that his concept of production prices recalls the classical idea of natural prices. In this case, Marx's production price would be essentially a "centre of gravity" around which prices for outputs in a competitive market will fluctuate in the long run (cf. Fred Moseley's view). This is an interpretation within the framework of equilibrium economics, which suggests that production prices are really a kind of "equilibrium prices". It can be supported with some textual evidence, insofar as Marx sometimes defines the production price as the price that would apply if the supply and demand for products were balanced. At other times, he refers to a "long term average price" or a "regulating price". He does not say precisely how these three different concepts are related. The main objection against equating production prices with natural prices is that Marx's concept of production prices is precisely a critique of the "natural prices". Support for this interpretation can be found in Capital, Volume I, where Marx criticizes and ridicules the concept of a "natural price of labour" this concept, he argues, rests on confusions of several different economic categories. Similarly, in Capital, Volume III, Marx rejects the concept of a "natural" interest rate, arguing that what this really refers to is just the interest rate that results out of free competition. According to this argument, there is actually nothing "natural" about the allegedly "natural" prices they are socially determined effects of capitalist production and trade. More importantly, the existence of production prices does not logically depend on, or presuppose, an equilibrium state. If the classical economists talked about the "naturalness" of price levels, this was ultimately a theoretical apologism; they could not reconcile their labour theory of value with the theory of the distribution of capital. They assumed a market balance, without proving how it could exist. The general theory behind the concept of natural prices was that the free play of markets would, through successive adjustments in the trading process, "naturally" converge on price levels at which sellers could cover their costs and make a normal profit, while buyers could afford to buy products; with the effect, that relative labour requirements would be genuinely proportional to relative prices. Yet classical political economy provided no credible theory of how this process could actually occur. Since it confused and conflated the value of labour power with the price of labour, commodity values with their production prices, and surplus value with profit, i. e. because it mixed up values and prices, it could in the end explain the normal price levels of commodities only as "natural" phenomena.

Байқалатын және байқалмайтын заттар

Маркс капиталистік өндіріс саласында тауар құндылықтары тек өнімнің өндіріс бағалары түрінде ғана тікелей байқалады дейді, олар орташа еңбек шығындары және сатылатын өнімге қатысты қолданылатын үлкен пайда маржасы арқылы бірлесіп белгіленеді. Бұл – қалыпты, дамыған нарықтық сауданың нәтижесі. Өндіріс бағаларының орташа көрсеткіштері өндірістің тауар айналымына толық интеграцияланғанын көрсетеді, онда капиталдың жинақталуы басты қозғаушы күшке айналады. Маркс айтуынша, өндіріс бағалары бір мезгілде құндылық құру процесінің әлеуметтік сипатын жасырады, яғни капитал құнының өндіріс арқылы қалай өскенін. Еңбек уақыты мен құндылық арасындағы тікелей байланыс, қарапайым тауар өндірісінде көріне бергенімен, көбінесе жойылады; тек өндіріс бағасы мен сату бағасы ғана қалды, соның салдарынан өндіріс факторларының кез келгені (Маркс капитализмнің «Киелі Үштігі» деп атаған) өнімге жаңа құндылық қоса алады, бұл өндіріс функциясы тұжырымдамасына негіз салады.

Өндіріс бағасының әртүрлі түрлері

Бірінші түсіндіру қиындығы әр түрлі өндіріс бағаларының болуына байланысты. Бір ғасырдан астам уақыт бойы дерлік барлық марксистер, Сраффиандар және Посткейнсиандар Маркстің өндіріс бағасы тұжырымын Смит пен Рикардоның «табиғи баға» идеясымен (оқулықтарда осылай оқытылып, ұсынылған) шамамен бірдей деп қарастырды және осы тұжырымды егжей-тегжейлі зерттемеді. Олар өндіріс бағасы туралы идеяның қарапайым, айқын және даусыз екеніне сенді. Сондықтан олар Маркстің «Капитал» III томында кем дегенде алты түрлі өндіріс бағасын анықтағанын (көбінесе анық емес) мүлдем байқамады:

Бірінші тарауда талдаудың бастапқы нүктесін құрайтын жеке немесе кәсіпорын өндіріс бағасы. Бұл баға өндіріс капиталдарына салынған нормативтік пайдамен бірге өнімнің өндіріс шығындарына тең, және кәсіпорын өнімді сатқанда (жеке өндіріс бағасы) қолданылады. Осы өндіріс бағасымен байланыстырылған пайда мөлшері секторлық немесе ұлттық орташа пайда мөлшерімен салыстырылуы мүмкін. салалық өндіріс бағасы. Бұл баға белгілі бір өнімді өндіретін саланың өндіріс шығындарына және салынған өндіріс капиталдарынан алынған орташа пайда мөлшеріне тең («өндіруші бағасы бойынша»). Бұл өнімнің белгілі бір түрі немесе класы үшін қолданылатын өндіріс бағасы, бұл секторде өндірушілер күтетін орташа кірісті көрсетеді. Маркс жер рентасын талқылауда өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндіріс бағалары арасындағы айырмашылықтарды ерекше атап өтті. Бұл өндірістің әртүрлі салаларына қолданылатын орташа пайда мөлшері арасында құрылымдық айырмашылық бар екенін көрсетеді. салааралық өндіріс бағасы. Бұл баға деңгейі әртүрлі салалардағы капиталға салынған орташа пайда мөлшерін көрсететін өндіруші бағасымен өнімді сатуды білдіреді. Бұл Маркс пайда мөлшерін теңестіру процесін теориялық тұрғыдан талқылағанда көбінесе еске алатын толыққанды өнеркәсіптік өндіріс бағасы; ол бүкіл экономикалық қауымдастықта өндіріс капиталдарынан алынған орташа пайда мөлшерін қамтамасыз ететін өндірушінің өнім бағасын көрсетеді (мысалы, 10% таза кіріс). Маркс өзі анықтаған нақты өндіріс бағасы, бұл өндіріспен өндірілген және сатылған тауардың өндіріс бағасы, сондай-ақ тауарды қайта сатудан түскен коммерциялық пайда (сақтау, тарату және бөлшек сауда және т.б.). нарықтық өндіріс бағасы. «Бұл өндіріс бағасы жеке өндірісшінің өзіндік құн бағасымен емес, сондай-ақ осы өндіріс саласындағы капиталдың орташа жағдайлары бойынша тауардың орташа бағасымен анықталады. Бұл, шын мәнінде, өндірістің нарықтық бағасы; оның құбылуларынан өзгеше орташа нарықтық баға». Бұл қазіргі кездегі өнімнің «орташа бірлік құны» деп аталатын бағаға шамамен сәйкес келеді. экономикалық өндіріс бағасы. Бұл баға, жалпы шығын бағасы (яғни ауыстыру құны) өнімнің соңғы тұтынушыға сатылатын жеріндегі орташа шығын бағасы мен орташа пайда мөлшеріне тең, соның ішінде оның өндірісіне қатысқан барлық кәсіпорындардың (фабрика, сақтау, тасымалдау, қаптама және т.б.) жұмсаған барлық шығындары, сондай-ақ салықтар, сақтандыру төлемдері, қосымша шығындар және т.б. Қазіргі уақытта өндірістің «құнын» анықтау үшін оған салынған капиталдан күтілетін кірісті анықтау үшін өнімнің соңғы тұтынушыға сатылатын баға деңгейіне қатысты бүкіл құн тізбегін бағалауды қамтиды. Сұрақ мынада: өнімнің өндірісін фабрика қақпасынан бастап соңғы тұтынушыға дейін қалай ұйымдастыруға болады, осылайша ол нарық көтере алатын бағамен сатылып, жақсы пайда табуға мүмкіндік береді? Маркс кейде, мысал үшін, фабрика қақпасы мен тауардың соңғы тұтынушысы арасында болатын барлық нәрсені ескермей, «экономикалық өндіріс бағасын» білдіреді. Бұл әртүрлі бағалар өнімнің өндірісі мен ұсынысының әртүрлі кезеңдеріндегі шығын құрылымының құрамын зерттегенде анықталады. Түсіндіру қиындықтарының бірі – Маркс өзінің қысқаша жазбаларында осы бағалардың алты түрінің барлығы бір нәрсені білдіреді деп есептейді. Бірақ бұл тек бір кәсіпорын тікелей соңғы тұтынушыға сататын ерекше жағдай ғана. Бұл үйлесімділіктің себебі Маркстің нақты талдау мәселесі баға белгілеу процестерімен емес, сату кезінде жаңа өндірілген артық құнды іске асыру мен бөлуге әсер ететін негізгі факторлармен байланысты. Оның пікірінше, капитализмдегі бәсекелестік өндірістен алынған максималды артық құнды табуға, жалпы пайда түрінде (пайда, пайыз, рента) қатысты. Сұрақ: өндіріске салынған капитал сомасы қалай үлкенірек капиталға айналады? Бұл процестің динамикасы мен жалпы нәтижелері қандай? Бұл экономикалық өндіріс процесіне қандай әсер етеді? Әртүрлі өндіріс бағаларының болуы Маркс пайда мөлшерін баға бәсекелестігі арқылы теңестіру туралы талқылауында бастапқыда ұсынғаннан гөрі күрделі картинаны көрсетеді. Мысалы, жер рентасын талқылауда Маркс шаруашылық өнімдерінің өндіріс бағасынан жоғары, бірақ құнынан төмен сатылуы мүмкін екенін айтады, ал көптеген өнеркәсіптік өнімдер өндіріс бағасын олардың құнынан жоғары сату арқасында ғана алады. Маркстің тауар айналымы туралы дамыған теориясында өнімдердің құны, олардың өндіріс бағалары және нарықтық бағалары – бәрі де өзара байланысты айнымалылар, олар тұрақты нарықтық құбылулар арқылы өзгеруі және жақындасуы мүмкін, кәсіпорындардың кірістілігіне әсер етеді. Дегенмен, Маркс олардың ұзақ мерзімді перспективада жақындасатынын айтады.

the private or enterprise production price which forms the starting point of the analysis in the first chapter. This price equals the cost price and normal profit on production capital invested which applies to the new output of a specific enterprise when this output is sold by the enterprise (the "individual production price"). The rate of profit involved in this production price can be compared to the average rate of profit that obtains for a sector or nationally. the sectoral production price. This price equals the cost price and average profit rate on production capital invested which applies to the output of a commodity produced by a specific industry, sector or branch of production (at "producer's prices"). This is the production price which applies for a particular type or class of product, reflecting the average return the producers can normally expect to obtain in the given sector. In his discussion of ground rent, Marx notes especially the differences between industrial and agricultural production prices. The suggestion is that there is a structural difference between the average profit rates applying to different sectors of production. the inter sectoral production price. This price level refers to the sale of output at producers' prices which reflect an average profit rate on a quantity of capital invested that applies to various sectors of industry. This is the fully formed industrial production price which Marx most often has in mind in his theoretical discussions of the equalisation process of profit rates; it reflects the producer's product price at which the average rate of profit on production capital applying to a whole economic community is obtained (for example, a net return of 10%). the so called real price of production, which Marx himself defines as the price of production for the commodity produced and sold by an industry plus commercial profit on re selling the commodity (warehousing, distribution and retailing etc.). the so called market production price. "This production price is determined not by the individual cost price of any one industrialist producing by himself, but rather by the price that the commodity costs on average under the average conditions for capital in that whole sphere of production. It is in fact the market price of production; the average market price as distinct from its oscillations." This is roughly the same as what we would nowadays call the "average unit cost" of a product. the economic production price. This price, a total cost price (i. e. a replacement cost) equals the average cost price and average profit rate of an output at the point of sale to the final consumer, including all costs incurred by all the different enterprises participating in its production (factory, storage, transport, packaging etc. ), plus tax imposts, insurance levies, incidental costs etc. In modern times, "costing" production in order to establish the expected yield on capital invested in it often involves assessing the whole value chain relative to the price level at which products can be sold to the final consumer. The question then is, how can the whole production of a product from the factory gate to the final consumer be organized so that it can sell to the final consumer at a price that the market will bear and still make a good profit? Marx sometimes implies an "economic production price" when, for the sake of argument, he simply abstracts from everything that happens between the factory gate and the final consumer of a commodity. These different prices are revealed when we study the composition of the cost structure of a product at different stages of its production and supply. One source of interpretive difficulty is that Marx often assumes in his shorthand drafts that these six kinds of prices all refer to the same thing. But that is true only in the special case where one enterprise sells directly to the final consumer. The reason for this conflation is probably that Marx's real analytical concern was not really with the pricing processes as such, but with the main factors influencing the realisation and distribution of new surplus value produced, when sales occur. After all, his argument was that competition in capitalism revolves around the quest of obtaining maximum surplus value from production in the form of generic profit income (profit, interest, rent). The question was: how does a sum of capital invested in production get transformed into a larger sum of capital? What are the dynamics and overall results of that process? What are the implications for the process of economic reproduction? The existence of different types of production prices implies a much more complex picture than Marx initially provides in his discussion of the leveling out of profit rates through price competition. Thus, for example, in his discussion of ground rent, Marx claims that farm products can be persistently sold for more than their price of production, but below their value, while many manufactured products obtain their price of production only because they are sold for more than their value. In Marx's more developed theory of the circulation of commodities, the values of products, their prices of production and their market prices are all semi autonomous variables which can both diverge and converge, through constant market fluctuations, affecting the profitability of enterprises. Nevertheless, Marx claims they will mostly tend to converge in the long term.

Үлгідегі тым қарапайымдылық

Екінші түсіндіру қиындығының себебі – Маркс өзінің қолжазба жобасында көбінесе (1) аванс капиталын (өндіріске қажетті құралдарды алу үшін), (2) қолданыстағы капиталмен және (3) тұтынылған капиталмен (жаңа өнім өндірісінде пайдаланылған құралдар құнының сол бөлігі) шатастырады. Оның оңайлатылған сандық мысалдарында ол өте абстрактілі түрде, дәлел үшін, мынаны қабылдайды:
шығарылған өнімнің құны, аванс капиталының сомасына және артық құнға тең. Өнімді өндіруге кеткен шығындардың (баға) сомасы аванс өндіріс капиталына тең. Аванс берілген негізгі капитал жұмсалған негізгі капиталға тең, яғни негізгі капиталдың тозуы жоқ. Барлық өнім бірден сатылады, сатуда ешқандай қиындық туындамайды. Капитал айналымында ешқандай өзгеріс болмайды. Артық құн мөлшерлемесі барлық салаларда бірдей. Өндірістік капиталдан түсетін пайда мөлшерлемесі барлық салаларда бірдей. Еңбек пен капиталдың еркін қозғалысына ешқандай кедергі келтірілмейді. Бұл себептің бастысы, оның нағыз қызығушылығы капиталдың жинақталуының, бәсекелестіктің және өндірілген артық құнды іске асырудың жалпы динамикасында болды, егер өнім сатылатын болса. Ол жалпы орташа көрсеткіштер мен жалпы нәтижелер туралы ойлады. Бұл оңайлатылған сурет шындықта қолданылмайды, себебі Маркс өзі атап өткендей, капиталистік бәсекелестік тауарларды олардың құнынан төмен бағамен сатып алуға және оларды олардың құнынан жоғары бағамен сатуға (немесе, идеалды бәсекелестік жағдайында, оларды олардың құнынан төмен бағамен, бірақ жоғары айналыммен жақсы пайдаға сатуға) негізделген. Маркс теориясы жиі кіріс-шығыс экономикасымен және капиталдың маржиналистік теориясымен шатастырылады, онда жалпы кіріс пен жалпы шығыс әрқашан дәл тең болады, бұл теңдік факторлық табысты кіріс ретінде қарастыру арқылы қамтамасыз етіледі, яғни пайда бір уақытта шығын да, кіріс те болады. Маркс кіріс пен шығысты осы екі жақты есеп жүргізу мағынасында қарастырмады, онда қаражаттың көзі қаражатты пайдалануға тепе-теңдік құрады; керісінше, ол капиталдың сомасы өндірістегі жұмысшылардың жаңа құн жасауы арқылы қалай үлкен капитал сомасына айналатынымен айналысты. Ол нақты кіріс тауарларының және шығыс тауарларының мөлшері туралы емес, тауар өндірісі үшін қажетті капиталдың мөлшері және тауар өндірісі арқылы құрылған капиталдың мөлшері туралы айтты. Егер сатып алынған тауарлардың құны сатылатын тауарлардың құнына дәл тең болса, капиталистер өндіріске инвестиция жасамас еді, себебі олар одан пайда таппайтын болар еді. Олардың табысы шығындарымен толығымен өтелген болар еді, нәтижесінде таза пайда нөлге тең болар еді. Маркс тұрғысынан алғанда, кіріс-шығыс экономикасы "капитал қатынасын" мистификациялап, буржуазияның өндіріс құралдарына меншік құқығы арқасында жұмыс күшінің артық еңбегін пайдалану қабілетін жасырады (Капиталдың III томының 48-тарауында ол өндіріс факторлары теориясын саяси экономиканың "қасиетті үштігі" деп сатиралық түрде атайды).

A second source of interpretive difficulty is that in his draft manuscript Marx often conflates (1) capital advanced (to acquire inputs necessary for production) with (2) capital in use and with (3) capital consumed (that fraction of the value of inputs used up in the production of new output). In his simplified quantitative examples, he just assumes very abstractly, for the sake of argument, that:
the value of output created, equals the sum of capital advanced plus surplus value. the sum of input costs incurred in producing output (the cost price) is equal to the production capital advanced. fixed capital advanced is equal to fixed capital consumed, i. e. there is no depreciation of fixed capital. All output is sold at once, there is no problem with selling anything. There are no variations in the turnover of capital. The rate of surplus value is always uniform across all sectors. The rate of profit on production capital is uniform across all sectors. There are no obstructions to the free movement of labor and capital. Most probably the reason was that his real interest was in the overall dynamics of capital accumulation, competition, and the realisation of surplus value produced, assuming output would sell. He was thinking of grand averages and overall results. The simplified picture does not obtain in reality, among other things because, as Marx himself notes, capitalist competition turns on buying commodities below their value and selling them above their value (or, in the ideal competitive situation, to sell them below their value at a good profit, with a high turnover). Marx's theory is frequently confused with input output economics and the marginalist theory of capital, in which total inputs and total outputs are always exactly equal in value, an equality accomplished by treating the factor income which is gross profit as an input, so that profit is both a cost and a revenue at the same time. Marx did not talk about inputs and outputs in this double entry bookkeeping sense, where the source of funds balances against the use of funds; instead, he was concerned with how a sum of capital was transformed into a larger sum of capital through a net addition of new value created by workers in production. He was not really talking about quantities of input commodities and quantities of output commodities, but about quantities of capital required for commodity production and quantities of capital created by commodity production. If indeed the value of commodities bought was exactly equal to the value of commodities sold, capitalists would not even invest in production, because they would get no profit out of it. Their income would be offset exactly by their costs, yielding a zero net gain. So from Marx's point of view, input output economics really mystified the "capital relationship", i. e. the ability of the bourgeoisie to capitalize on the surplus labour of the workforce in virtue of its ownership of the means of production (in chapter 48 of Capital, Volume III, he refers satirically to the factors of production theory as the "holy trinity" of political economy).

Өндіріс бағаларының теориялық жағдайы

Интерпретациялық қиындықтардың үшінші көзі өндіріс бағаларының қандай түрлері екеніне қатысты мәселеге байланысты. Бұл бағалар шынымен бар ма, егер бар болса, қандай жолмен? Әлде олар тек теориялық немесе идеалдық бағалар ма? "Орташа" дегеніміз не? "Құн бағасы" дегеніміз не және процестің қай кезеңінде (сатып алынған материалдар, сатудан бұрын өндірілген өнім, сатылған өнім)? Маркс өндіріс бағалары туралы әртүрлі айтады: егер сұраныс пен ұсыныс тең немесе теңдестірілген болса, қолданылатын теориялық өнім бағалары – тепе-теңдік бағалары (бұл тепе-теңдікті қарапайым нарықтық тепе-теңдік ретінде немесе нарықтық бағалар негізгі құнға немесе табиғи бағаға қарай қозғалатын немесе тербелетін жүйелік немесе динамикалық тепе-теңдік ретінде қарастыруға болады). сауда үшін норма ретінде қызмет ететін өнімдердің нарықтық бағаларының деңгейін реттеу, олардың ұсынысы үшін қазіргі еңбек шығындарына сәйкес нарықтық бағалардың ауытқуларының жоғарғы және төменгі шектерін белгілеу. ұзақ уақыт аралығында сатылатын өнімдердің эмпирикалық баға орташалары, бірнеше есептік кезеңдердегі нақты өнім бағасының орташасын алу арқылы алынады. Сондықтан мұндай бағалардың нақтыда қалай болатыны әлі де түсініксіз. Модельдеудегі концептуалдық қиындық – осы үш айнымалының өзара байланысын көрсету. Принцип бойынша, өндіріс бағаларының кейбір түрлері эмпирикалық баға орташалары болса, ал басқалары тек теориялық баға деңгейлерін көрсетеді деп айтуға болады. Әрине, егер өндіріс бағаларын тек "теориялық" ұғымдар ретінде қарастырсақ, онда олардың нақты бағаларды реттейді деп айту мүмкін емес. Тек теорияда ғана бар, бірақ іс жүзінде жоқ баға деңгейі нақты баға деңгейін анықтай алмайды (базардың күтуіне әсер ететін, жалпыға қолжетімді баға туралы ақпараттан басқа). Эконофизикада қолданылатын өндіріс бағаларының "сезімталдық орталығы" ретіндегі танымал Ньютон метафорасының немесе нарықтық бағалардың "тарту орталығы" ретіндегі өндіріс бағаларының стохастикалық метафорасының мәселесі – олар "сезімталдық" немесе "тарту" процесінің нақты әлемде, әлеуметтік процесс ретінде қалай жүзеге асырылатыны туралы себептік түсіндірме бермейді. Метафоралардың мағынасы эмпирикалық баға деңгейлері, теориялық баға деңгейлері және баға деңгейлерін реттеу арасында ауысады. "Тарту" нақты физикалық процесс, эмпирикалық стохастикалық нәтиже немесе таза теориялық сипаттама ретінде түсіндірілуі мүмкін. Қай жағдайда болса да, тарту процесінің қалай жүзеге асырылатынын түсіндіру қажет. "Бағалық көрсеткіштер" ақыр соңында бағалардың нақты онтологиясын және баға құрылымының нақты түсіндірмесін алмастыра алмайды. Осы мәселелерді қарастырғанда, Маркс өмір сүрген кезде теориялық гипотезаларды сынап, салыстыруға мүмкіндік беретін макроэкономикалық статистикалық деректердің аз болғандығын естен шығармау керек. Маркс капиталдың қозғалысын негізінен өзі оқыған экономикалық әдебиеттерден, сондай-ақ қолжетімді коммерциялық және мемлекеттік статистикадан шығарған. Өмірінің соңында ол экономикалық құбылыстарды эконометриялық тұрғыдан зерттеу туралы ойланғанда, Сэмюэл Мур оны мұның мүмкін емес екеніне көндірді, өйткені тиісті экономикалық деректер мен математикалық құралдар әлі болмаған. Толыққанды макроэкономикалық деректер тек жарты ғасырдан кейін қолжетімді болды. Маркс классикалық саяси экономистер көтерген мәселелерді шешу жолын көрсетті, бірақ толық жауап бермеді. Ол "кәсіпорындағы пайданың жалпы мөлшерлемесі" барлық салаларға кеңінен қолданылатын экономикада қалыптасады деп сенді (кем дегенде орташа кәсіпорның төменгі шегі болып табылатын ең төменгі қолайлы пайда мөлшерлемесі мағынасында), бірақ оны дәлелдейтін деректер болмады. Ол бөлінген және бөлінбеген пайданың айырмашылығын немесе салық талаптарын және олардың пайда есептеріне қалай әсер етуі мүмкін екенін егжей-тегжейлі талқыламады. Оның талқылауы физикалық капитал мен жұмыс күшін пайдаланумен шектелді, кәсіпорындар әдетте өндіріске тікелей байланысты емес қосымша шығындар мен кірістерден (салықтар мен субсидияларды қоса алғанда), активтермен операциялардан және нарықтық бағалардың өзгеруінен абстракция жасады.

A third source of interpretive difficulty concerns the question of what kinds of prices production prices really are. Do these prices really exist, and if so, in what way? Or are they only theoretical or ideal prices? What exactly is the "average" an "average" of? What does the "cost price" really refer to, and at what point in the process (inputs purchased, output produced before sales, output sold)? Marx talks about production prices variously as:
theoretical output prices which are equilibrium prices that would apply, if supply and demand are equal or balanced (this equilibrium could be thought of as a simple market balance, or as some kind of system equilibrium or dynamic equilibrium where market prices gravitate towards or oscillate around some underlying value or natural price). regulating price levels of market prices for products which function as norms for trade, setting upper and lower bounds for market price fluctuations around an axis or level according to current labour requirements for their supply. empirical price averages for products sold across a longer time interval, obtained by averaging out actual output prices for several accounting intervals. Consequently, it remains somewhat ambiguous in what way such prices exist in reality. The conceptual challenge in modelling is to show how these three variables are related. It could, in principle, also be argued that some types of production prices are empirical price averages, while other ones only express theoretical price levels. Obviously, if production prices are regarded only as purely "theoretical" entities, then it is not possible to claim also that they really regulate actual prices. A price level which exists only in theory, and not in reality, cannot be said to determine real price levels (other than in the sense of publicly available price information influencing market expectations). The problem with the popular Newtonian metaphor of production prices as "centres of gravity", or alternatively the stochastic metaphor of production prices as "attractors" of market prices (both used in econophysics), is that they do not provide any causal explanation of how the "gravitation" or "attraction" process actually occurs in the real world, as a social process. The meaning of the metaphors keeps slip sliding between empirical price levels, theoretical price levels and regulating price levels. The "gravitation" could be interpreted as an actual physical process, an empirical stochastic result, or a purely theoretical description. Whatever the case, it must be explained how the gravitation process actually occurs. "Price numbers" ultimately cannot substitute for a realistic ontology of prices and a realistic explanation of price structures. In grappling with these issues, it must also be remembered that when Marx lived there was little macro economic statistical data available that would enable theoretical hypotheses to be tested and relativised. Marx had deduced the motions of capital essentially from an enormous amount of economic literature he read, plus available commercial and government statistics. When, towards the end of his life, he toyed with the idea of investigating economic fluctuations econometrically, Samuel Moore convinced him this was not possible, because relevant economic data and mathematical tools did not exist yet. Comprehensive macro economic data became available only half a century later. Marx had pointed the way to solving the problems raised by the classical political economists, without however providing a complete answer. He really believed though that a "general rate of industrial profit", applying economy wide to all industries, would be formed (at least in the sense of the minimally acceptable profit rate that is the bottom line for the average business operation) but in truth he lacked the data to prove it. He did not discuss in any detail the difference between distributed and undistributed profit, or tax requirements, and how this might affect profit statements. His discussion was limited to physical capital and labour employed, abstracting from ancillary costs and incomes unrelated to production which enterprises usually have (including tax imposts and subsidies), asset transactions, and changes in market prices.

Өндіріс бағалары мен қайта өңдеу мәселесі

Өндірістік бағалар ұғымы Маркс теориясындағы "Дэвид Рикардо шешілмеген теориялық мәселені шешуді мақсат еткен" "өндірістік капиталдың пайда мөлшерлемелері арасындағы айырмашылықтардың бәсекелестік арқылы теңестірілуі" туралы бір "құрылыс блогы". Бұл мәселе өндіріс капиталына салынған инвестициялардың орташа немесе "әдеттегі" қайтарымын (мысалы, 8-16%) қалай орнату керектігін түсіндіру мәселесіне қатысты, сондықтан бірдей мөлшердегі капиталдар бірдей пайдаға ие болды, тіпті кәсіпорындар капиталдың құрамы мен атқарылған еңбектің мөлшері бойынша әртүрлі болса да (еңбек құнының теориясын қараңыз) және осылайша жаңа құнның әртүрлі мөлшерін өндірді. Егер еңбек құнының теориясы дұрыс болса, онда өнімді өндіру үшін көп еңбек күшін пайдаланатын фирмалар да көп құн жасайды және үлкен пайда алады. Шын мәнінде, керісінше: өнімді өндіру үшін аз еңбек күшін жұмсайтын тиімді кәсіпорындар үлкен пайдаға ие болады. Маркс бойынша, бұл тек логикалық проблема емес, әлеуметтік есеп беру проблемасы немесе теориялық проблема емес, бірақ капиталистік өндіріс тәсіліне тән құрылымдық қарама-қайшылық, оны үнемі реттеу қажет еді. Оның пікірінше, жұмысшылардың еңбек күшінен инвесторлардың аз не көп құн ала алатыны, сондықтан әртүрлі еңбек күштері тең емес сыйақыға ие болуы, еңбек күшінің нормалары үнемі табыстылық нормаларымен соғысып тұратын бәсекелестік процесінің басты бөлігі болды. Бір қарағанда, жеке бақылаушыға капиталдан түскен пайда еңбекке жұмсалған шығындарды анықтайтын сияқты көрінеді, бірақ жалпы алғанда, Маркс бойынша бұл керісінше, өйткені жұмыс істеген еңбек уақытының көлемі өндіріс капиталистерінің арасында қанша пайданы бөлуді анықтайды, олардың өнімдерін сату арқылы. Өндіріс саласында атқарылған артық еңбек массасы айналым саласында пайда ретінде таратылатын артық құн массасының шегін белгілейді.

The concept of production prices is one "building block" in Marx's theory of "the tendency of differences between rates of profit on production capital to level out through competition" which aimed to tackle a theoretical problem left unsolved by David Ricardo. This problem concerned the question of explaining how an average or "normal" return on production capital invested (e. g. 8 16%) could become established, so that capitals of equal size reaped equal profits, even although the enterprises differed in capital compositions and amounts of labour performed (see labor theory of value) and consequently generated different amounts of new value. Intuitively, if the labour theory of value is true, then firms which use more labour to produce products would also create more value, and receive bigger profits. In reality, it is just the other way round: more efficient firms which use less labour to produce products receive bigger profits. According to Marx, this was not simply a logical problem, a social accounting problem or theoretical problem, but a structural contradiction intrinsic to the capitalist mode of production, which had to be continually mediated. The fact that more or less value could be appropriated by investors from the labour efforts of the workers employed, and thus that different labour efforts were unequally rewarded, was in his eyes central to the competitive process in which the norms of labour effort continually clashed with the norms of profitability. On the surface, it looked to the individual observer as if profit yields on capital determine expenditures on labour, but in aggregate, it is according to Marx just the other way around, since the volume of labour time worked determined how much profit could be distributed among producing capitalists, via the sales of their products. The mass of surplus labour performed in the sphere of production set a limit for the mass of surplus value that could be distributed as profit in the sphere of circulation.

Бухгалтерлік есепті түсіндіру

Маркстің трансформация проблемасының кейбір түсіндірмелерінде жалпы "(өндіріс) бағалары" жалпы "құндыларға" тең болуы керек, ал жалпы пайда жалпы артық құнға тең болуы керек деп есептеледі. Алайда, Маркс өзі "Капиталдың" үшінші томының 49-тарауында мұндай нақты математикалық теңдіктің іс жүзінде қолданылмайтынын нақты айтқан. Егер еңбек өнімділігінің синхрондық және диахрондық өзгеруі мойындалса, онда екі белгілі теңдік тіпті теорияда да дұрыс бола алмайды. Кейіннен Фредерик Энгельс осыған қатысты, 1895 жылғы 12 наурызда Конрад Шмидтқа жолдаған хатында, шындықтың идеалдануының өзінің шындық емес екенін атап өтті. Ең жақсысы, бұл модельдеуде қолданылатын болжам, егер Маркс сенгендей, жалпы құндылар мен жалпы өндіріс бағалары арасындағы айырмашылық сандық тұрғыдан тым үлкен болмаса, себебі нақты еңбек жұмсалымдары мен нарықтық бәсекелестік олардың айырмашылығын шектейді. Бірақ бұл нәрселер Пол Сэмюэлсон сияқты неоклассикалық ғалымдарды Маркс не істеуге тырысқанын түсіндіруде ешқашан мазаламады. Логикалық тұрғыдан алғанда, Маркс жиынтық өнім бағасы мен жиынтық өнім құнының теңдігін білдірудің жалғыз жолы – екі жиынтық та дәл бірдей абстрактілі еңбек уақытына немесе алтынға тең деу болып табылады. Бірақ бұл теңдік тек "анықтама бойынша" айтылады. Нақты әлемде мұндай нақты сәйкестікті кепілдендіретін себептік күштер жоқ. Сонымен қатар, теңдікті тікелей эмпирикалық жолмен дәлелдеу мүмкін емес, өйткені еңбек уақыты мен құн арасындағы сандық қатынасты табу үшін еңбек уақыты мен ақша арасындағы қатынас алдын ала болжауы керек. Экономистердің өндіріс бағаларын "есептеу" (макродеңгейдегі құн/баға теңдігі) тұрғысынан қарағанда, бағалар мен құнның үлестірілуін бір-бірінен шығаруға болады, бұл өндіріс бағасы тәжірибелік тұрғыдан жиынтық өндіріс бағалары мен пайданың қарапайым статистикалық орташасынан алынуы мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай жағдайда өндіріс бағасы – теориялық орта нүкте, ал ауытқитын нақты бағалар тек ерекше жағдайларда ғана оған дәл сәйкес келеді.

In some interpretations of the Marxian transformation problem, total "(production) prices" for output must equal total "values" by definition, and total profits must by definition equal total surplus value. However, Marx himself explicitly denied in chapter 49 of the third volume of Das Kapital that such an exact mathematical identity actually applies. As soon as synchronic and diachronic variability in labour productivity is admitted, then the two famous identities cannot be true even in theory. Subsequently, Frederick Engels emphasized in this regard that an idealization of reality is not the same thing as reality itself, in a letter to Conrad Schmidt dated March 12, 1895. At best, it is an assumption used in modelling, which is justified if as Marx believed the divergence between total values and total production prices is quantitatively not very great, because actual labour expenditures and market competition constrain their divergence. But all this has never bothered neo classical scholars such as Paul Samuelson in their interpretation of what Marx tried to do. Logically, the only way Marx has to express an identity of aggregated output prices and aggregated output values, is to say that both of the totals are equal to exactly the same quantity of abstract labour time, or a quantity of gold. But this equivalence is only asserted "by definition." In the real world, there exist no causal forces that could guarantee such an exact match. Moreover, the identity cannot be empirically proved in any direct way, since to find the quantitative relationship between labour time and value, a relationship between labour time and money must already be assumed. The "accounting" interpretation of production prices (value/price identity at the macro level) by economists, according to which price distributions and value distributions can be inferred from each other, would suggest that the production price is empirically obtained from a straightforward statistical averaging of aggregated cost prices and profits. In that case, the production price is a theoretical midpoint which fluctuating actual prices would match exactly only by exception.

Өндірістік бағалар басым баға деңгейлері ретінде

Дегенмен, басқаша түсіндіргенде, өндіріс бағасы тек қана нарықта басымдық құратын осы өнімнің эмпирикалық баға деңгейін көрсетеді ("норма", өндіріс саласына немесе экономикалық секторға қатысты, одан өндірушілер қаша алмайды). Яғни, баға қатынастары мен қажетті еңбек шығындары өнім бағаларының қозғалыс шегін немесе диапазонын анықтайды. Іс жүзінде, бұл тауарды тиімді және пайдалы өндіруге болатын ең төменгі сату бағасы бар екенін білдіреді; егер өнімді осы бағамен сату мүмкін болмаса, оның өндірілуі күмәнді.

Шейх

Мичио Морисимадан идея алған Анвар Шейх өндірістік бағалардың қалыптасуы мен өзгеруін математикалық тұрғыда модельдеу үшін итерациялық әдістерді пайдаланды, соның нәтижесінде бағалар мен құндылықтардың жақындасуын көрсетті. Итерациялық әдіс алғаш рет 1910 жылы Джордж Чарасовпен қолданылған, ал кейіннен Кеи Шибата және Нобуо Окисио сияқты жапон экономистері оны дамытты. Содан кейін Анвар Шейх өнім түрінің нарығында басымдық танытатын "реттеуші баға" ретінде өндіріс бағасының ұғымын "реттеуші капиталдар" түсінігін қолдана отырып, нақтылады.

Мачовер

Эммануэль Фарджун мен Моше Маховер (1984) «пайданың бірыңғай мөлшерлемесі» деген идеяның шындықта болуы мүмкін емес екенін толығымен жоққа шығарады, бұл Маркстің бәсекелестіктің кем дегенде ең төменгі «қабылданатын» орташа пайда мөлшерлемесін белгілеуге бағытталғандығы туралы пікіріне қайшы келеді. Бұл мөлшерлеме өнім шығару үшін салған өндірістік капиталға қатысты есептеліп, капитал көлеміне пропорционалды табыс әкелер еді. Осы себепті Маховер өндіріс бағаларын қажетсіз концепция деп есептейді. Ол былай деп аргументтейді:

Климан

Уақытша бірыңғай жүйелік түсіндіруді қолдаушылар, мысалы Эндрю Климан, Маховердің теңсіздігінің шынайы пайда болмайды деп есептейді, себебі Маркс дұрыс түсіндірілсе, жалпы кіріс құнының жалпы шығыс құнына тең болуының қажеттілігі де, кіріс пен шығыстың бір уақытта бағалануының қажеттілігі де жоқ. Әрине, мәмілелер «бір уақытта» болуы мүмкін: сатып алушы мен сатушы ақшаны немесе тауарды бірдей сәтте алуы мүмкін. Бірақ өндіріс үшін мұндай жағдай орын алмайды. Сіз кіріс алмас бұрын өнімді өндіре алмайсыз, ал кіріс алғаннан кейін өнімді жасауға уақыт керек, ол келесі өндіріс циклының кірісіне айналады. Жаңа өнім кірістердің қосындысына дейін тоғытылмайды, себебі ол тірі еңбек арқылы қосылған жаңа құнға ие жаңа пайдалы құн болып табылады. Өнім өндіріліп, сатылғаннан кейін өндіріс бағасы (немесе бірлік өндіріс бағасы) «кейіннен» белгілене алады, бірақ бұл баға өнім өндірілгеннен кейін бекітілген бұрынғы капитал шығындарына және үстеме пайдаға негізделген, әдетте кейіннен өзгере алмайды (кем дегенде, қалыпты жағдайда маңызды өзгеріс болмайды). Бұдан бөлек, практикада Маховер ұсынғандай, әрбір тауардың бірегей өндіріс бағасы бар деген пікір шындыққа сай келмейді. Көбінесе, белгілі бір тауар түрі (мысалы, сапалы вакуум тартқышы) қалыпты, орташа өндіріс бағасын көрсетеді деуге болады. Өндіріс бағасы әдетте сатылатын жаңа өнімнің барлық капиталдық құнына қолданылады, оның негізінде пайда деңгейі есептеледі. Жеке тауардың пайда немесе артық құн үлесі, әдетте, сол тауар түрінің жалпы айналымынан алынған жалпы пайдаға пропорционал болмайды. Мысалы, егер тұтынушыға сатылатын майдың бірлік құны құрылымындағы жалпы үстеме пайда 45% болса, бұл май өндірушінің өндіріс капиталынан алынған пайда деңгейі 45% дегенді білдірмейді. Май өндіруші өнімінен мұндай жоғары пайда алу үшін өте қысқа мерзімде үлкен көлемде май өндіріп, сатуы керек. McKinsey талдаушыларының мәліметінше, 2008 жылы АҚШ-та сатылған тұтыну тауарларының әрбір 1 долларлық операциялық пайдаға бөлшек саудагерлер шамамен 0,31 доллар пайда алды (1999 жылы 0,60 доллардан төмен), ал бөлшек сауда тізбегінің артындағы жеткізушілер, қаптаушылар және басқалары 0,69 доллар алды. Бұрынғыдай пайда табу үшін азырақ сауда орындары қысқа мерзімде көп өнім сатуға мәжбүр. Бұл, басқа факторлармен қатар, азық-түлік дағдарысы сияқты құбылыстарға әкелуі мүмкін.

Supporters of the Temporal Single System Interpretation, such as Andrew Kliman, believe that Machover's inequality does not really arise, since, if Marx is read correctly, there is no necessity for the value of total inputs to be equal to the value of total outputs, or for inputs and outputs to be valued simultaneously. It is certainly true that transactions can be "simultaneous": buyer and seller can get their money or goods at the same time. But the same is not true for production. You cannot produce an output before you have got an input, and once you have bought an input, it takes time to produce an output, which becomes an input to the next cycle of production. The new output is not reducible to the sum of inputs, because it is a new use value to which new value has been added by living labor. Once the output has been produced and sold, a production price (or a unit cost price) can be fixed "after the fact", but that price is based on the preceding capital outlays which are fixed once the output has been produced, plus a profit mark up, and usually cannot change later (at least not very significantly, in the ordinary situation). That aside, in practice it is not really true that every commodity has a uniquely formed production price, as Machover suggests. At best one could say that a particular type of commodity (for example, a good quality vacuum cleaner) exhibits a normal, average production price. The production price usually applies to the capital value of the whole new output being sold, on which a profit rate is calculated. The profit or surplus value component of an individual commodity is rarely in equal proportion to the total profit on the total turnover of that type of commodity. If, for example, the total gross profit mark up in the unit cost structure of a packet of butter at the point of sale to the consumer is (say) 45%, that does not mean that the profit rate on the total production capital of the butter producer equals 45%. The butter producer would need to produce and sell a gigantic amount of butter in a very short time, to obtain such a high profit rate on his output. McKinsey analysts found that for every $1.00 of operating profit on consumer goods sold in the US in 2008, retailers collected a profit of about $0.31 (down from $0.60 in 1999) while the suppliers, packagers, and others along the value chain behind retail received $0.69. To obtain the same profit as before, fewer retail outlets have to sell many more products, in a shorter time span. This can lead among other things to the phenomenon of food deserts.

Статика және динамика

"Капиталдың" ІІІ томының басында Маркс "өзгерту мәселесінің" нақты өмірде қалай шешілетініне қатысты бір ой айтады. Ол оны тек капитал мен пайда таралуын статикалық емес, динамикалық процесс ретінде қарастыру арқылы ғана шешуге болатынын көрсетеді. Оның пікірінше, өнеркәсіптік бәсекелестіктің мәні жаңа өндірілген тауарлардың құны мен олардың өндіріс бағасы арасындағы айырмашылықта, яғни олардан іске асырылатын мүмкін болатын артық құн (сауда табысы) болып табылады. Еңбек жұмсалымдары мен капиталдан алынатын табыс арасында уақыт және кеңістік бойынша үнемі айырмашылықтар болады, бірақ сондай-ақ оларды жеңуге немесе осы айырмашылықтарды пайдалануға жасалатын тұрақты әрекеттер де бар. Сөйтіп, еркін экономикалық бәсекелестік жаңа өндірілген тауарлар саудасын құн заңымен реттейді: тауарлардың саудаға түсуінің соңғы шегі, яғни олардың бағасы, еңбек уақытындағы салыстырмалы шығындармен анықталады.

Бәсекелестік динамикасы

Маркс пайданы бөлудің қарапайым, абстракт модельін жасағанда, ол ең алдымен екі белгілі теңдіктің (жалпы пайда = жалпы артық құн және жалпы өнім құны = жалпы өндіріс бағасы) баға мен құн арасындағы айырмашылықтармен және жұмсалған капиталға пропорционалды пайда бөлумен сәйкес келетінін дәлелдеуге тырыспады (керісінше: талдау үшін Маркс олардың сәйкес екенін қабылдайды). Оның орнына, ол жұмысшы табының өнімдерінен жаңа артық құнның үлесі үшін кәсіпкерлік бәсекелестігінің негізгі параметрлерін модельдеуге ұмтылды. Кәсіпкерлік бәсекелестігінің мәнін анықтау арқылы Маркс кәсіп иелерін не нәрсе ынталандыратынын және жеке адамның көретін кәсіп процесінің сыртқы түрі, шын мәнінде, қоғамдағы нақты экономикалық процеске керісінше екенін түсіндіре алды.

Құны мен бағасы

Маркс тұжырымдамасына қатысты көптеген сын бұрын айтылған беймәлімдіктерден туындайды. Сәйкесінше, кейбір марксистердің пікірінше, көптеген сынды қолданылған құн, өнім және кіріс жиынтықтарының дәл анықтамасымен, сондай-ақ операциялардың уақытының ескерілуі арқылы таратуға болады (мысалы, уақытша бірыңғай жүйе түсіндірмесі).

Айқындық

Дегенмен, Маркстің қолжазба жобасында терминология мен түсініктерді дұрыс қолдану жиі кемшіліктері бар екенін және Маркстің ниеті көбінесе толыққанды айқын болмағанын мойындау керек. Абстракцияның жоғары деңгейінде ол құндылықтардан бағаларға және керісінше өте оңай және бейсалы жүреді, ал "инвестицияланған капитал" туралы талқылауын аралық тауарларға, негізгі капиталға және еңбек күшіне ғана шектейді. Кейде трансформация тек сандық өзгеріс ретінде бейнеленеді, бірақ кейде сапалық өзгеріс ретінде де бейнеленеді. Кейде ол трансформацияның құндылықтың бір түрінен екіншісіне өту екенін, ал кейде құндылық формасынан баға формасына өту екенін айтады. Кейде баға санаты құндылық санатын толыққанды ауыстырады, ал кейде екі санат та әрқашан бірге болады және бір-біріне мұқтаж, сондықтан өндіріс бағалары өнімнің құнына бейімделеді, бірақ өнімнің құны да өндіріс бағасына бейімделеді. Кейде құндылықтан өндіріс бағасына айналу логикалық даму ретінде ұсынылады, ал кейде өндіріс бағасы иррационалды көрініс ретінде ұсынылады. Кейде өндіріс бағасы байқалатын санат ретінде, ал кейде нарықтық бағалардың жасырын реттеушісі ретінде ұсынылады. Кейде трансформация тарихи процесс ретінде, ал кейде логикалық процесс ретінде немесе тұжырымдамалық (немесе эпистемологиялық) өту ретінде ұсынылады. Кейде өндіріс бағаларының жалпы сомасы өнімнің жалпы құнының сомасына теңестіріледі, ал кейде олар тең бола алмайды деп айтылады немесе меңзеледі. Бұл әртүрлі идеялардың қалай оңай үйлесетіні ешқашан толыққанды анық болмайды, бұл ғалымдарға Маркс теориясының мақсатын түсінуді қиындатады. Маркс өзінің жобасын жариялауға дайындаса, сәйкессіздіктерді түзетуі мүмкін еді, бірақ ол олай істемеді, оқырмандарына маңызды түсіндіру мәселелерін қалдырды.

Бағалау

"Орташа пайда" (жалпы пайда деңгейі) тұжырымы, бәсекелестік пен нарықтың тепе-теңдікке келтіру процесі бұрыннан бірыңғай (немесе басым орташа, немесе қалыпты) пайда деңгейін орнатқан деген пікірді ұсынады; алайда, парадоксалды түрде, пайда көлемі (демек, пайда деңгейі) тек сатудан кейін, жалпы кірістен шығындарды алып тастау арқылы анықталуы мүмкін еді. Өнім нарықта толық бағаланбастан бұрын өндірілді, бірақ өндірілген құндылықтың мөлшері оның сатылу бағасына әсер етті, сондай-ақ капиталға қалыпты қайтару туралы белгілі бір "тәжірибелік білім" болды. Маркс осы динамикалық бизнес шындығын қарапайым модельдеуге тырысты.

Қайсысы өзгеру?

Жалпы, қазіргі заманғы көптеген марксистер Маркстің "трансформация" идеясы дұрыс түсінілмегенін айтады. Бұл "құнды бағаға математикалық түрлендіру" емес. Маркс теориясына сәйкес, өнімнің құны мен бағасы үнемі өзгеріп отырады және бір уақытта өзара әрекеттеседі. Керісінше, трансформация дегеніміз – капиталистік өндіріс тәсілінде тауарлардың құнына сәйкес тікелей алмасудың, олардың өндіріс бағалары бойынша алмасуға айналуы. Бұл капиталистік қоғамда тауарлар ұсынысы капиталдың жинақталуына, демек, нарықтық бәсекелестік аясындағы пайда маржасына және пайда деңгейіне байланысты екенін көрсетеді. Дегенмен, Маркс өндіріс бағаларының әлі де өнімнің негізгі құнымен анықталатынын (яғни, оларды ұсыну үшін қажетті орташа еңбек шығынымен) мәлімдейді. Бұл тұжырымның логикалық дәлелі жоқ, тек эмпирикалық дәлелі бар, себебі өндірушілердің өнім бағалары мен оларды өндіруге жұмсалатын еңбек уақыты арасында ұзақ мерзімде тығыз сәйкестік байқалады (төменде қараңыз). Егер нарықтық сауда тек қарапайым алмасудан (тұрақты өндірушілердің тең құнды заттарды өзара алмасуынан) тұрса, онда өндіріс күшін, өнімді және сұранысты теңестіру оңай болар еді. Бірақ шындығында бұл оңай емес, себебі капиталистік нарықтағы сауда қарапайым алмасу емес. Капитализмде өндіріс күшін, өнімді және сұранысты теңгерімдеу үшін жеткілікті пайда табу және капиталды жинақтау қажет. Шын мәнінде, өнімдер нарықтың құбылуына байланысты, айналымнан максималды пайда алу үшін олардың құнынан жоғары немесе төмен сатылады. Теориялық мәселелерге қандай көзқараспен қарасаңыз да, ешкім жеке кәсіпкерлік қызмет пен жалпы экономикалық нәтижелердің (бір уақытта немесе кезең-кезеңмен) өзара әсерінен қашып құтыла алмайды. Сонымен қатар, "бағалардың" барлығы бір түрлі емес екенін де мойындау керек; нақты нарықтық бағалар нақты бағалардан шығарылатын түрлі идеалдық бағалардан өзгеше.

In general, many modern Marxists nowadays think that Marx's idea of "transformation" was badly misinterpreted. It does not refer to a "mathematical conversion of values into prices". After all, constantly shifting product values and product prices co exist side by side all the time according to Marx's theory, and operate in tandem. Rather, the transformation means that the direct regulation of the exchange of commodities according to their value is, in a capitalist mode of production, transformed into the regulation of the exchange of commodities by their production prices reflecting the fact, that the supply of commodities in capitalist society has become conditional on the accumulation of capital, and therefore on profit margins and profit rates, within the framework of market competition. Nevertheless, Marx argues that production prices are still determined by underlying product values (i. e. the average labour requirements for their supply). There is no logical proof available for that argument, only an empirical proof, insofar as there is a close correspondence between the magnitudes of producers' product prices and the magnitudes of labour time required to produce them, across longer intervals of time (see below). If market trade consisted only of simple exchange (the exchange of things of equal value by the direct producers themselves), then balancing production effort, output and demand would be a fairly simple, straightforward matter. But in reality it is not so straightforward precisely because capitalist market trade is not simple exchange. Production effort, output and demand can be balanced in capitalism, only if sufficient profits are made and the accumulation of capital grows. In reality, products are constantly being sold above or below their value, according to what makes the best possible profit on the turnover, given market fluctuations. Whatever view one takes on the theoretical issues, no one can evade the (either simultaneous or sequential) reciprocal effects of individual business behaviour and aggregate economic outcomes. Additionally, it must also be recognised that "prices" are not all of one kind; actual market prices realised are not the same as ideal prices of various kinds, which may be extrapolated from real prices.

Абстракциялау деңгейі

Марксты одан да қатты сынға алудың себебі – өндіріс бағалары теориясы әлі де нақты баға динамикасын түсіндіруге қабілетті тым абстрактілі теориялық деңгейде қалып отыр. Яғни, Маркс капитализмді әлеуметтік жүйе ретінде бәсекелестік процесінің жалпы нәтижелеріне қарай қалыптасатын тенденцияларын мысалдармен ғана көрсетті. Ол "ең қарапайым және таза жағдайда" өнім бағаларын реттейтін факторларды анықтауға тырысты. Егер оны істей алмаса, онда таза жағдайдан болатын барлық ауытқуларды түсіндіру мүмкін емес деп ойлады. Дегенмен, ол нақты баға динамикасын дәл болжауға мүмкіндік беретін модель ұсынған жоқ. Осы тұрғыда Майкл Портердің еңбектерін зерттеу қызықты, себебі олар Маркс бастапқы ниетінің қазіргі заманғы бәсекелестік бизнес практикасына қалай қатысты екенін және оны қалай дамытуға болатынын көрсетуге мүмкіндік береді (Виллі Семмлер, Кристиан Бидард, Питер Флашель, Анвар Шейх және Лефтерис Цульфидистің маңызды зерттеулеріне қараңыз). Кейбір сыншылар Маркс құндылық шамаларын формалды логикаға сәйкес баға шамаларына "трансформациялай" алмағандықтан, ол құндылықтың бар екенін немесе бағаларға әсер ететінін дәлелдемеген деген қорытындыға келді. Сондықтан оның еңбек құндылығын пайдалану теориясы бұрыс болуы керек. Бірақ Маркс құндылық теориясының немесе оның пайдалану теориясының дұрыстығы оның нақты трансформациялау процедураларының дұрыстығына байланысты болмауы мүмкін, және марксистік ғалымдар сыншылар оның ниетін қате түсінеді деп жиі айтады. Атап айтқанда, Маркс бойынша құндылық қатынастар өнімді өндіруге қазіргі уақытта қажетті орташа еңбек уақытының арасындағы пропорционалдықты көрсетеді, сондықтан өнімдер арасындағы құндылық қатынастар бағадан тәуелсіз болады (және тауарлардың бағасы қазіргі уақытта белгіленген-белгіленбегеніне қарамастан). Өнім құндылығының құрылымы уақыт өте келе өзгерер болса, баға құрылымы да өзгеруі мүмкін, бірақ өнім бағасы өнім құндылығынан жоғары немесе төмен ауытқуы мүмкін және әдетте құндылықтың өзгеруіне белгілі бір уақыттан кейін ғана жауап береді. Бұл контексте құндылықтар мен бағаларды нақты ажыратудың артықшылығы – бұл өнім құндылығының өзгеруі мен өнім бағасының өзгеруі арасындағы өзара әрекеттестікті нақты әлемдегі бизнес пен нарық мінез-құлқының динамикалық процесі ретінде бейнелеуге мүмкіндік беруі, сұраныс пен ұсыныстың әртүрлі өсу қарқыны ескеріле отырып, нарық теңгеріміне қол жеткізу шарттарын зерттеу емес, нақты әлеуметтік аядағы нарық теңгерімінің нақты процесін зерттеу. Бұл талдауда идеалдық бағалар құндылықтардың орнына қолданылуы мүмкін, бірақ Маркс пікірінше, өнім құндылығы онтологиялық тұрғыдан алғанда өнім бағасына қарамастан нақты болады, яғни өнім құндылығы шын мәнінде саудаға шығарыла ма, жоқ па, оған қарамастан, ал идеалдық бағалар есептеулерден басқа шын мәнінде жоқ, олар тек гипотетикалық сипаттама. Себебі өнім құндылығы орындалған еңбек уақытының эмпириялық шамаларына сілтеме жасайды, олар гипотетикалық емес, бірақ қашуға болмайтын физикалық және әлеуметтік шындық. Мұндай талдау Пьеро Сраффаның капитал теориясына қатысты жаңа маңызды марксистік сынға жол ашады. Сраффиандық теорияда тауардың құны оны жасауға тікелей қатысқан орташа еңбекті ("тікелей еңбек") және оны жасаған материалдарда сақталған өткен еңбекті ("түссіз еңбек" немесе "уақыт бойынша еңбек") қамтиды. 1960 жылдары түрлі ғалымдардың пионерлік жұмысынан кейін Луиджи Пасинетти тауарлардың еңбек құрамын өлшеу үшін әдістемелік негіз берді, бұл Анвар Шейх, Эдуардо Очоа, Эд Чилкот, Ара Ханджиан және Лефтерис Цульфидис тарапынан одан әрі дамытылды. Алайда, Маркс дамытқан теориясында тауардың құны оны жасау үшін қазіргі уақытта қажетті орташа еңбекті білдіреді, бүкіл өндіріс кешенінің қазіргі жағдайын ескере отырып, бұл тауардың қазіргі әлеуметтік бағасы (қайта құндылық). Бұл синхрондық бағалау, диахрондық емес. Бұл 20 ғасырда толыққанды түсінілмеді, өйткені экономистер Маркс диалектикалық әңгімесі барысында құнның оперативті ұғымының мағынасы маңызды өзгерістерге ұшырауы мүмкін екенін ұқтыра алмады. Маркс құнының дамыған түсінігі қарапайым түсініктен өзгеше болғандықтан, экономистер Маркс теориясы формальды түрде сәйкессіз деп ойлады.

A more serious criticism of Marx is that the theory of prices of production is still pitched at a far too abstract theoretical level to be able to explain anything like specific real price movements. That is, Marx only illustrated with examples the general results towards which the competitive process would tend to move in capitalism as a social system. He tried to establish what regulates product prices in the "simplest and purest case". He believed that if one could not do that, then one could also not explain all the variations from the pure case. He had not however provided a model for accurately predicting specific price movements. In this regard, it is interesting to study the writings of Michael Porter, in order to see how Marx's original intent relates to modern competitive business practice, and how it might be elaborated on (see further the important studies by Willi Semmler, Christian Bidard, Peter Flaschel, Anwar Shaikh, and Lefteris Tsoulfidis). Some critics conclude that because Marx fails to "transform" value magnitudes into price magnitudes in a way consistent with formal logic, he has not proved value exists, or that it influences prices; in turn, his theory of labour exploitation must be false. But the validity of Marx's value theory or his exploitation theory may not depend on the validity of his specific transformation procedures, and Marxian scholars indeed often argue that critics mistake what he intended by them. In particular, since value relations according to Marx describe the proportionalities between average quantities of labour time currently required to produce products, value proportions between products exist quite independently of prices (and irrespective of whether goods are currently priced or not). As the structure of product values changes across time, the structure of prices is likely to change as well, but product prices will fluctuate above or below product values and typically respond to changing value proportions only with a certain time lag. Essentially, the advantage of distinguishing sharply between values and prices in this context is that it enables us to depict the interaction between shifts in product values and shifts in product prices as a dynamic process of real world business and market behaviour, given the reality of different growth rates of supply and demand, i. e. not a study of the conditions for market balance, but a study of the actual process of market balancing occurring with a specific social framework, through successive adjustments which occur in a specific pattern. Arguably ideal prices could substitute for values in this analysis, but Marx's argument is that product values will, ontologically speaking, really exist irrespective of corresponding product prices, i. e. irrespective of whether product values are actually being traded, whereas ideal prices do not really exist other than in computations; they are only an hypothetical description. The reason is that product values refer to empirical quantities of labour time performed, which are not hypothetical, but an inescapable physical and social reality. This type of analysis paves the way for an important new Marxian criticism of Piero Sraffa's otherwise brilliant critique of capital theory. In Sraffian theory, the value of a commodity "contains" both the average labour directly involved in making it ("direct labour") and past labour contained in the materials from which it is made ("indirect labour" or "dated labour"). After some pioneering work by various scholars in the 1960s, Luigi Pasinetti provided a methodological foundation for measuring the labour content of commodities, in this sense, which was developed further by Anwar Shaikh, Eduardo Ochoa, Ed Chilcote, Ara Khanjian and Lefteris Tsoulfidis. In Marx's developed theory, however, the value of the commodity represents the average labour currently required to make it, given the current state of the whole production complex it is the current social valuation (the replacement cost) of that commodity. This is a synchronic valuation, not a diachronic one. This was not so clearly realized during the 20th century, because economists could not grasp how, in the course of Marx's dialectical story, the meaning of the operative concept of value itself could undergo some important changes. Because Marx's developed concept of value differs from the simplified concept of value, economists thought that Marx's theory was formally inconsistent.

Эмпирикалық дәлелдер

Кейбір экономистер мен компьютерлік ғалымдар, мысалы, профессор Анвар Шейх пен доктор Пол Кокшот, статистикалық дәлелдермен тіпті "бағаның тек қана "рикардиандық еңбек теориясының" "93 пайыздық дәлдігі" басқа теорияларға қарағанда бағалардың жақсы эмпирикалық болжауы" екенін айтады. Яғни, Маркс теориясының және оның қолданылуының жалғыз нақты дәлелі, оның ішкі логикалық сәйкестігін көрсетуден басқа, тәжірибелік деректермен расталады. Бұл мәселені зерттеу үшін ғалымдар көбірек қатыса ма, жоқ па, әлі белгісіз. Экономистер көбінесе экономикалық өмір туралы эмпирикалық негізделген теория құру мақсатында қолжетімді эмпирикалық деректерді жан-жақты зерттеудің орнына, көптеген болжамдарға негізделген абстрактілі математикалық модельдерді құруды жөн көреді. Бұл бизнес менеджерлеріне қарама-қайшы келеді, олар бизнестің қалай жұмыс істейтіндігі туралы, бизнестегі жағдайдың қалай болатыны туралы күнделікті тәжірибелеріне негізделген эмпирикалық теорияға ие. Таза өнімнің құны мен оны өндіру үшін жұмыс істеген жұмыс сағаттарының арасындағы тығыз оң байланысты дәлелдеу қиын емес, өйткені бұл құнды құрайтын төлемдер – бұл еңбек ақының өзі, ол міндетті түрде жұмыс істеген және төленетін уақытқа пропорционал. Тіпті жалпы пайда жұмыс істеген уақытқа пропорционал емес деп есептесек те, жалпы таза өнімге қатысы бар жалпы еңбек шығыны жалпы таза өнімнің немесе жалпы қосылған құнның жартысынан астамы (АҚШ-та еңбек ақысы қазіргі уақытта жалпы таза өнімнің шамамен 55% құрайды). 2015 жылғы АҚШ Ұлттық кіріс және өнім шоттарының (NIPA) таза сомасы жыл сайынғы еңбек шығынының шамамен 9,7 триллион доллар болғанын, ал жалпы операциялық артық немесе жалпы пайданың (амортизацияны таза) шамамен 4,5 триллион доллар болғанын көрсетеді. Басқаша айтқанда, АҚШ-тың жалпы еңбек ақысы өндірістен түсетін жалпы жалпы пайдадан екі есе көп. Жалпы жалақы шығыны уақыт жалақысына негізделгендіктен, Маркс құнды өнім деп атаған таза қосылған құнның (жұпырт еңбек ақысы + жалпы пайда) кез келген өлшемі міндетті түрде жұмыс істеген жалпы еңбек сағаттарымен күшті оң байланысты көрсетуі керек екенін түсіну қарапайым математика. Статистикалық тұрғыдан дәлелдеу әлдеқайда қиын, бұл таза өнімнің нақты үлестіріліміндегі бағалар мен құндылықтар арасындағы байланыс (әдеттегі мысал ретінде айтылғандай, Оңтүстік Кореяда жұмысшылар орташа есеппен әлемдегі ең көп жұмыс уақытын өткізеді, бір адамға шаққанда бір жыл, кореялық жан басына шаққандағы қосылған құн күткеннен әлдеқайда төмен болды; бұл жағдайдың себебін түсіндіру оңай емес). Маркстың негізгі идеясының өте қызықты растауы күтпеген көзден: посткейнсиандық экономикадан келіп шығады. Баға белгілеу туралы көптеген эмпирикалық дәлелдерді жинағаннан кейін жетекші гетеродокс "нақты әлем" экономисі Фред Ли мына қорытындыға келді: Дегенмен, Маркстың өз теориясы мен кейінгі марксистік немесе Сраффиандық теориялар арасында айқын айырмашылық жасау керек. Лидің атап өткеніндей, "Сраффиандар мен марксистердің бағалар ұзақ мерзімді позицияларда олардың өндіріс шығындарына тең (бұл пайданың бірыңғай мөлшерін қамтиды) деген типтік мәлімдемесінің бизнес кәсіпорындары қолданатын шығындар мен бағалар туралы түсініктерге ешқандай тұжырымдамалық сәйкестігі жоқ". Нәтижесінде, марксистік және сарафиандық теориялар бизнес операцияларының нақты әлемінде негізделмеген, өйткені марксистер мен сарафиандар таза абстрактілі модельді эмпирикалық шындықпен шатастырады. Фред Ли қазіргі капитализмдегі өнімдер үшін пайданың көлемі мен салыстырмалы тұрақтылығы "пост-кейнсиандық теорияда теориялық тұрғыдан түсіндірілмеген болып қала береді" деп мойындайды.

Some economists and computer scientists, such as Prof. Anwar Shaikh and Dr. Paul Cockshott, argue with statistical evidence that even just a "93% accurate Ricardian labour theory of value", is a better empirical predictor of prices than other theories. That is, the only real proofs of Marx theory and its applicability, beyond showing its internal logical consistency, are to be found in the evidence of experience. Whether more scholars will take up this challenge for research more comprehensively remains to be seen. Mostly, economists have preferred to build abstract mathematical models on the basis of a bunch of assumptions, rather than comprehensively investigate available empirical data for the purpose of creating an empirically based theory about economic life. This contrasts with business managers, who have a strongly empirical theory of how business actually works, based on their daily experience of how things go in business. It is not difficult to prove a close positive correlation between the value of net output and the labour hours worked to produce it, since the payments which constitute that value, are themselves earnings which are necessarily proportional to time worked and paid for. Even if it is assumed, that gross profits are not proportional to time worked, by some margin, the total labour cost involved in the total net output is nevertheless typically more than half of the value of the total net output or gross value added (in the US, labour compensation is nowadays around 55% of the value of total net output). The netted totals in the US National Income and Product Accounts (NIPA's) for 2015 show, that annual labour costs were about $9.7 trillion while the total operating surplus or gross profit (net of depreciation) was about $4.5 trillion. In other words, total US labour earnings are twice the size of total gross profit receipts directly generated by production. Since total wage costs are based on time wages, it is simple math to understand that any measure of the net value added (gross labour compensation + gross profits) which Marx called the value product must necessarily show a strong positive correlation with the total labour hours worked. What is statistically much more difficult to prove, is the relationship between prices and values in the actual distribution of net output (a traditional example mentioned, is that while in South Korea workers on average work the most working hours in the world, per capita per year, Korean value added per capita has been much lower than might be expected; it is not so easy to explain, why this is the case). A very interesting confirmation of the basic idea that Marx had is provided from a most unexpected source: post Keynesian economics. After mustering a lot of empirical evidence about pricing practices, the leading heterodox "real world" economist Fred Lee concluded that:

However, a sharp distinction must be drawn between Marx's own theory and subsequent Marxist or Sraffian theories. As Lee emphasizes, "the typical statement made by Sraffians and Marxists that prices equal their costs of production (which includes a uniform rate of profit) in long period positions has no conceptual correspondence to the concepts of costs and prices used by business enterprises." Consequently, the Marxist and Sraffian theories are not grounded in the real world of business operations, because Marxists and Sraffians confuse a purely abstract model with empirical reality. Fred Lee admits that the magnitude and the relative stability of the profit mark up for products in modern capitalism "remains theoretically underexplained in Post Keynesian theory"

Капиталдың жалпы контурлары мен Шейхтің шешімі

Әдебиетте көбінесе назардан тыс қалған "трансформация мәселесінің" бір мүмкін шешімі – Маркс құнды қайта бөлуді тым қарапайым түрде бейнелеуге тырысқандығы, капиталдың жалпы айналымынан тыс, әртүрлі өндірістік капиталдардың тиімділігін қарастырғандығында. Рикардо шеше алмаған мәселе – еңбек уақытының шығындары әртүрлі болса да, тең шамадағы капиталдардың эмпирикалық түрде ұқсас пайда табуы қалай мүмкін болды. Бірақ бұл мәселені капиталдық қаржыландыру, яғни несие саласындағы бәсекелестікті ескере отырып, дұрыс шешуге болады. Осы ретте Дэвид Харви мысалы, «кредит жүйесінің өнеркәсіпке қатысты күші артуы пайда мөлшерлемесін теңестіруге ұмтылады (кәсіпорынның пайдасы мен пайыздық мөлшерлеме арасындағы байланыс қазір өте мықты)» дейді. 1985 жылы Андреа Саланти «өндіріс бағалары теориясының әдістемелік негіздерін қайта қарау қажеттігі зор» екенін айтты. 2016 жылы капиталистік өндірістің экономикасы жөніндегі маңызды еңбегінде Анвар Шейх эмпирикалық деректер негізінде өндіріс бағаларының тұтас теориясын қайта қарастырды, классикалық мағынадағы өндіріс бағалары – тек теориялық ұғымдар, шын мәнінде олардың жоқ екенін дәлелдеді. Шын капиталистік бәсекеде бағаны реттейтін белгілі бір күштер бар, олардың динамикасын ол егжей-тегжейлі түсіндіреді. Шейх Кейнс пен кәсіпкерлермен келіседі, бизнестегі маңызды нәрсе – капиталға төленетін нақты пайыздық мөлшерлеме мен капиталдан түсетін нақты пайда арақатынасы (жеке фирмалар деңгейінде де, жиынтық бизнес нәтижелері деңгейінде де). Шейх пен Цульфидис жүргізген статистикалық есептеулерге сәйкес, өнім құны, өндіріс бағасы, реттеуші баға және нарықтық баға арасындағы (кіріс-шығыс деректерін, еңбек және капитал қорларының деректерін пайдалана отырып есептелген) эмпирикалық айырмашылықтар көбінесе үлкен болмайды. Бұл марксистік пікірталас – өнім құны мен өнім бағасы арақатынасы туралы ұзақ пікірталас негізсіз болғанын көрсетеді. Жалпы алғанда, орташа өнім бағасы мен өнім құны арасындағы айырмашылықтар, белгілі болғанша, аса үлкен емес. Егер баға мен құн арасындағы айырмашылықтар үлкен болмаса, онда Маркс оларды «Капитал» кітабының I және II томдарында елеусіз қалдыруы толықтай орынды болған. Марксистер тауарлардың баға-құн қатынастарын ертерек эмпирикалық түрде өлшесе алғанда, бұл мәселеге соншалықты мән бермес педі; бірақ оны іске асыруға қажетті эконометриялық әдістер 1980-жылдардан бастап ғана жетілдірілді. Дегенмен, баға мен құн арасындағы ауытқуларды өлшеу үшін эконометриялық әдістердің дұрыстығы әлі де даулы. Шейх марксистік «құн» мен бағалардың формалары арасындағы қарым-қатынастың тұжырымдамалық талқылауын теріс қарай ығыстырып, еңбекке қажеттілік пен өнімнің нақты баға деңгейі арасындағы берік оң байланысты көрсетуді жөн көреді. Оның талдауы капиталистік бәсекелестіктің өндіріс саласындағы нақты динамикасы Смит, Рикардо және содан кейін Маркс оларды бастапқыда сипаттағандай екенін көрсетеді, тіпті Маркс теориясын классикалық теорияны толықтыру үшін жетілдіру және өзгерту қажет болса да, ол толық сәйкес келеді және экономикалық фактілерді дұрыс түсіндіруге мүмкіндік береді.

One possible solution to the "transformation problem", largely ignored in the literature, is that Marx tried to sketch a redistribution of value in too simplistic terms, considering the profitability of different production capitals in abstraction from the total circuit of capital. The problem that Ricardo failed to solve, was one of how capitals of equal sizes could empirically attract very similar profits, despite empirically manifest unequal expenditures of labour time. But that problem may be solved more credibly, if we properly consider competition in the sphere of capital finance, i. e. the sphere of credit. In this sense, David Harvey for example mentions that "the growing power of the credit system in relation to industry also tends to force an equalization of the rate of profit (the connection between profit of enterprise and the interest rate is now very strong)." Andrea Salanti stated in 1985 that there is an "urgent need" of "reconsidering the whole methodological foundations of the theory of prices of production". In his major 2016 treatise on the economics of capitalist production, Anwar Shaikh has indeed overhauled the whole theory of prices of production in the light of empirical evidence, arguing that production prices in the classical sense can only be theoretical notions, which strictly speaking do not exist in reality. What does exist in real capitalist competition are a type of regulating prices, the dynamics of which he explicates in detail. Shaikh agrees with Keynes and with businesspeople, that what matters financially in business, is the relationship between the real rate of interest on capital and the real rate of profit on capital (at the micro level of individual firms and at the macro level of aggregated business results). According to statistical calculations by Shaikh and Tsoulfidis, the discrepancies between the different empirical measures of product values, prices of production, regulating prices and market prices which are feasible (using input output data, labour data and capital stock data) turn out to be, on the whole, not very large. This suggests that the enormously long Marxist debate about the relationship between product values and product prices was, in a sense, unwarranted; overall, the differences between average product prices and the underlying product values are, as far as can be established, just not very great. And if the price/value differences are not very great, then Marx was quite justified in mostly disregarding them in Capital, Volume I and Capital, Volume II. Had Marxists been able to measure price value relationships of products empirically, earlier on in the controversy, they might not have given the issue so much weight; but the econometric techniques to do it were perfected only from the 1980s onward. However, the validity of econometric techniques to measure price value deviations are still in dispute. Shaikh largely side steps a more precise conceptual discussion of the relationship between Marxian "values" and the forms of prices as such, preferring to demonstrate a strong positive correlation between movements in labour requirements and movements in actual price levels for outputs. His analysis suggests, that the real dynamics of capitalist competition in the sphere of production are indeed remarkably similar to how Smith, Ricardo and then Marx originally described them, even although Marx's theory must be elaborated and modified to complete the classical theory, so that it is fully consistent and can properly explain the economic facts.