Кіріспе

683-692 жылдар аралығында Меккедегі халифаттың араб басшысы – Абдулла ибн әл-Зубайр ибн әл-Әуам (عَبْدُ اللَّهِ ٱبْن الزُّبَيْرِ ٱبْن الْعَوَّامِ; 624 мамыр – қазан/қараша 692) 683 жылдан бастап қайтыс болғанға дейін Омейяларға қарсылас халифаттың басшысы болды. Әл-Зубайр ибн әл-Әуам мен Асма бинт Әби Бакрдың ұлы, алғашқы халифа Әбу Бакрдың немересі Ибн әл-Зубайр, жаңадан құрылған мұсылман қауымының жетекші тайпасы – Құрайшқа жататын және Мухаджирлердің, исламның алғашқы қабылдаушыларының арасында туған алғашқы бала болды. Жастық шағында ол әкесімен бірге Сирия мен Мысырдағы алғашқы мұсылман жаулауларына қатысты, кейін 647 және 650 жылдары Солтүстік Африка мен Солтүстік Иранды мұсылмандар басып алуында рөл атқарды. Бірінші фитна кезінде ол әпкесі Айшаның жағында халифа Әлиге қарсы күресті. Алғашқы Омейяд халифасы Муавия I билік еткен кезде Ибн әл-Зубайр туралы көп мәлімет жоқ болғанымен, ол Муавияның ұлы Язид I-ді мұрагер етіп тағайындауына қарсы болғаны белгілі. Ибн әл-Зубайр, Құрайш пен Ансардың көптеген өкілдерімен бірге, Хижаздың (Батыс Арабия) жетекші мұсылман топтары халифаттың Омейялардың мұрагерлік институтына айналуына қарсы болды. Ибн әл-Зубайр Меккеде бекініп, Язидке қарсылық көрсетті, содан кейін 683 жылы Язид қайтыс болғаннан кейін өзін халиф деп жариялады, бұл Екінші фитнаның басталуы болды. Осы уақытта Язидтің ұлы және мұрагері Муавия II билік құрғаннан кейін бірнеше аптадан соң қайтыс болды, бұл Халифаттың Омейя билігінің құлауына әкелді, ал оның көптеген провинциялары кейіннен Ибн әл-Зубайрдің билігін мойындады. Халифа ретінде танылса да, оның Хижаздан тыс жерлердегі билігі номиналды болды. 685 жылы Сирия мен Мысырда Марван I басқаруымен Омейяд халифаты қайта құрылды, ал Ирак пен Арабияда Зубайрид билігіне Әлид және Харижит күштері қарсылық көрсетті. Ибн әл-Зубайрдың ағасы Мұсаб 687 жылы Иракта Ибн әл-Зубайрдің билігін қайта орнатты, бірақ 691 жылы Марванның мұрагері Абд әл-Малик оны жеңіп, өлтірді. Омейяд сардары әл-Хаджадж ибн Юсуф Ибн әл-Зубайрді Меккедегі бекінісінде қоршауға алды, ол 692 жылы қаза тапты. Ибн әл-Зубайрдың отбасылық байланыстары мен ислам пайғамбары Мұхаммедпен әлеуметтік байланыстары және қасиетті Мекке қаласымен тығыз байланысы арқасында ол Омейя билігіне қарсы ықпалды, наразы мұсылман топтарына жетекшілік ете алды. Ол Хижазды халифаттың саяси орталығы етіп қайта құруға тырысты. Алайда, оның Меккеден кетуден бас тартуы оны халық саны көп провинцияларда билік жүзеге асырудан алды, онда ол ағасы Мұсабқа және басқа да адал жақтастарына тәуелді болды, олар дербес билік жүргізді. Сондықтан ол өзінің атынан жүргізілген күресте белсенді рөл атқармады.

Отбасы

Абдулла ибн әл Зубайр 624 жылы мамыр айында Хиджаздың (Батыс Арабияның) Медине қаласында дүниеге келген. Ол Мұхаммедтің серігі және жетекші мұсылман қайраткері әл-Зубайр ибн әл-Ауамның үлкен ұлы болды. Ол Құрайштың Бану Асад руына жатады, бұл Меккедегі үстем тайпа, Хиджаздағы сауда орталығы және Исламдағы ең қасиетті орын – Каабаның орналасқан жері. Ибн әл-Зубайрдың әкесінің әжесі Сафия бинт Абд әл-Мұтталиб, Мұхаммедтің әкесінің әпкесі, ал анасы Асма бинт Әби Бакр, бірінші халифа Әбу Бакрдың қызы және Мұхаммедтің әйелі Айшаның қарындасы болған. ІХ ғасырдың тарихшылары Ибн Хабиб пен Ибн Кутайбаның мәліметінше, Ибн әл-Зубайр Мүхажирлердің алғашқы баласы болған, олар Меккеден Мединеге көшірілген, Исламға ерте бірінші болып кіргендер еді. Мұхаммедке, оның отбасына және алғашқы мұсылмандарға байланысты осы ертедегі әлеуметтік, туыстық және діни байланыстар Ибн әл-Зубайрдың ересек шақтағы беделін арттырды. Ибн әл-Зубайрдың бірнеше әйелі мен балалары болды. Оның алғашқы әйелі Бану Фазара тайпасынан Тумадир бинт Манзур ибн Заббан ибн Сайяр ибн Амр болды. Ол оның үлкен ұлы Хубайбты дүниеге әкелді, сол себепті Ибн әл-Зубайрдың [[Кунья (араб) (эпитет) "Әбу Хубайб" атанды, сондай-ақ Хамза, Аббад, әл-Зубайр және Табит деген ұлдары болды. Ол немесе Ибн әл-Зубайрдың тағы бір әйелі, Үмм әл-Хасан Нафиса, төртінші халифа Әлидің ұлы Хасанның қызы және Мұхаммедтің немересі, оның қызы Руқайяны дүниеге әкелді. Тумадирдің қарындасы Зайла бір кезде Ибн әл-Зубайрға үйленген. Ол сондай-ақ үшінші халифа Усманның қызы Айшаға үйленген. Айша немесе Нафиса Ибн әл-Зубайрдың ұлы Бакрдың анасы болды, оның туралы дәстүрлі дереккөздерде аз мәлімет бар. Ибн әл-Зубайр ұлының тууынан кейін Айшадан ажырасты. Тағы бір әйелі Хантама бинт Абд әл-Рахман ибн әл-Харит ибн Хишамнан Ибн әл-Зубайрдың Әмір деген ұлы болды.

Әскери мансап

636 жылы халифа Омардың билігі кезінде Ибн әл-Зубайр бала кезінде әкесімен бірге Сириядағы Византияға қарсы Ярмук шайқасына қатысқан болуы мүмкін. Ол 640 жылы Амр ибн әл-Астың Византия Египетіне жасаған жорығында да әкесімен бірге болды. 647 жылы Ибн әл-Зубайр Әбд Алла ибн Сад басшылығымен Ифрикияны (Солтүстік Африка) мұсылмандардың жаулап алуында көзге түсті. Сол жорық кезінде Ибн әл-Зубайр византиялықтардың қорғаныс шебіндегі әлсіз тұсын тауып, олардың патрицийі Григорийді өлтірді. Ол халифа Османнан мақтау алды және Мединеге оралғаннан кейін шешендігімен танымал жеңіс туралы сөз сөйледі. Кейіннен ол 650 жылы Саид ибн әл-Аспен бірге Иранның солтүстігіне жасалған шабуылға қатысты. Осман Ибн әл-Зубайрді Құранды қайта қарау жөніндегі комиссияға тағайындады. 656 жылы маусымда Османның үйін көтерілісшілер қоршаған кезде халифа Ибн әл-Зубайрді қорғауға тағайындады және шайқаста жараланғаны хабарланды. Османның қазасынан кейін Ибн әл-Зубайр әкесі мен әпкесі Айшамен бірге Османның жаңадан тағайындалған халифасы Әлидің жақтастарына қарсы Басрадағы Түйе шайқасында күресті. Әл-Зубайр қаза тапты, ал Ибн әл-Зубайр Әлидің қолбасшыларының бірі Мәлік ибн әл-Харитпен болған жекпе-жектің кезінде жараланды. Әли жеңіске жетті және Ибн әл-Зубайр Айшамен бірге Мединеге оралды, содан кейін Адхрух немесе Думат әл-Жандалда Бірінші фитнаны (мұсылман азамат соғысын) аяқтау үшін төрелікке қатысты. Келіссөздер кезінде ол Абдулла ибн Омарға Амр ибн әл-Асқа қолдау көрсету үшін ақы төлеуге кеңес берді. Ибн әл-Зубайр әкесінен мол мүлік мұра етті.

Омейяларға қарсылық

Ибн әл-Зубайр 661 жылы Муавия I халифалыққа кіруіне қарсы болмады және билік ету барысында негізінен белсенділік танытпады. Алайда, ол 676 жылы Муавияның өзінің ұлы Язид I-ді мұрагер ретінде тағайындауын қабылдаудан бас тартты. 680 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Язид билікке келгенде, Ибн әл-Зубайр оның заңдылығын тағы да мойындамады, тіпті Язидтің Сирия араб тайпаларының қолдауына қарамастан, олар Омейяд әскерінің негізгі күшін құрады. Жауап ретінде Язид Медина әкімі Уәлид ибн Утба ибн Әби Суфянға Ибн әл-Зубайрдің бағынуын талап етті, бірақ ол биліктен қашып, Меккеге жетті. Оған Әлидің ұлы Хусейн қосылды, ол да Язидке мойынсұнудан бас тартқан еді. 680 жылы Кербелада Хусейн және оның жақтастары Омейядтарға қарсы тұрды, бірақ олардың барлығы қаза тапты, Хусейн шейіт болды. Хусейннің қазасынан кейін Ибн әл-Зубайр жасырын түрде жақтастарын жинауға кірісті. 683 жылдың қыркүйегіне қарай ол Меккеге бақылау орнатты. Ол өзін әл-Аид биль-байт (қағбадағы қашқын) деп атады, «ла хукма илла лиллаһ» (сот тек Аллаға тән) деген ұранды қабылдады, бірақ халифатқа талас жасамады. Язид Медина әкімі Амр ибн Саид ибн әл-Асқа Ибн әл-Зубайрді тұтқындауға бұйрық берді. Әкім өз кезегінде экспедицияны жетектеу үшін Ибн әл-Зубайрдің жақын туысы, Медина қауіпсіздік күштерінің басшысы Амрды тағайындады. Алайда, Омейяд әскеріне шабуыл жасалып, Амр тұтқынға алынып, кейіннен тұтқындықта қайтыс болды. Ибн әл-Зубайр Язидтің халифалығының заңсыздығын жариялады және Язидтің әрекеттеріне наразылық білдірген Абдалла ибн Ханзала басқаратын Мединаның Ансарларымен одақтасты. Ибн әл-Зубайр Басра мен Бахрейндегі (Шығыс Арабия) харижиттер қозғалысының қолдауын алды; харижиттер – бұл 657 жылғы төрелікке қатысқаны үшін халифа Әлиден бас тартып, Омейядтарға қарсы шыққандардың бірі болды. Арабиядағы наразылықтың күшеюіне жауап ретінде Язид Ибн әл-Зубайр мен Ансарларды басу үшін Муслим ибн Уқба басқаратын Сирия араб әскерін жіберді. 683 жылдың жазында әл-Харра шайқасында Ансарлар жеңіліске ұшырады, ал Ибн Ханзала қаза тапты. Әскер Меккеге қарай жол тартты, бірақ Ибн Уқба жолда қайтыс болды, ал басшылық оның орынбасары Хусейн ибн Нумайр әл-Сакуниге өтті. Соңғысы 24 қыркүйекте Ибн әл-Зубайр берілуден бас тартқаннан кейін қаланы қоршауға алды. Қоршау кезінде әл-Сакунидің бомбалауынан қағба қатты зақымдалды. Қоршау кезінде халифатқа үміткер болған екі Курайш өкілі, Мусаб ибн Абд әл-Рахман мен әл-Мисвар ибн Махрама қаза тапты немесе табиғи себептерден қайтыс болды. Қараша айында Язидтің қайтысы туралы хабар әл-Сакуниді Ибн әл-Зубайрмен келіссөздер жүргізуге итермеледі. Әл-Сакуни оны Сириядан, Омейяд әскері мен әкімшілігінің орталығынан билік ету шартымен халифа ретінде тануды ұсынды. Ибн әл-Зубайр бұған келіспеді, әскер Сирияға қайтып кетті, оны Меккеде қалдырды.

Халифатқа дәулет

Язидтің қайтысы және Омейяд әскерінің Хижазды қалдыруы Ибн әл-Зубайрге халифатқа деген арманын орындау мүмкіндігін берді. Ол дереу өзін әмір әл-мүминін (сенімділердің басшысы) деп жариялады – бұл дәстүр бойынша халифке арналған лақап – және барлық мұсылмандарды оған адалдық серт беруге шақырды. Басқа Хижаздық үміткерлер қайтыс болғаннан кейін, Ибн әл-Зубайр Мекке мен Мединедегі Омейядтарға қарсы фракциялар арасында халифатқа талапкер болып қалды және олардың көпшілігі оны өздерінің басшысы деп мойындады. Бірақ Мұхаммед пен Әлидтерге жататын Бану Хашим руы ерекше жағдайда болды, себебі Ибн әл-Зубайр олардың қолдауын өзінің халиф ретіндегі заңдылығы үшін маңызды деп есептеді. Хижаздағы рудың жетекші өкілдері – Хусейн ибн Әлидің жартылай бауыры Мұхаммед ибн әл-Ханафия және олардың туысы Абдалла ибн Аббас – кең мұсылман қауымдастығында күшті келісімге қол жеткізу қажеттілігін айтып, серт беруден бас тартты. Ашуланған Ибн әл-Зубайр Меккедегі рудың ауданын қоршауға алды және Бану Хашимге қысым көрсету үшін Ибн әл-Ханафияны тұтқынға алды. Сонымен қатар, Ямамада (Орталық Арабия) Наджда ибн Әмір әл-Ханафи басқаратын харижиттер Ибн әл-Зубайрдің халифатқа талап етуінен кейін оны тастап кетті, себебі олар бұл институтты қабылдамады, ал Ибн әл-Зубайр олардың сенімін қабылдаудан бас тартты. Омейядтардың астанасы Дамаскіде Язидтің орнын оның жас ұлы Муавия II иеледі, бірақ Муавия II іс жүзінде билікке ие болмады және билікке келгеннен кейін бірнеше айдан кейін аурудан қайтыс болды. Бұл Сирияда басшылықтың бос орын қалдырды, өйткені Муавия I-нің Суфияндық әулетінде лайықты мұрагерлер болған жоқ. Келесі хаоста Омейядтардың билігі халифат бойынша құлдырап, Ибн әл-Зубайр кең танылды. Исламдық провинциялардың көпшілігі, соның ішінде Мысыр, Куфа, Йемен және Солтүстік Сирияның Қайс тайпалары оған адалдықтарын білдірді. Сондай-ақ Хурасанда де-факто әкімі Абдалла ибн Хазим әл-Сулами да оны мойындады. Ибн әл-Зубайр өзінің бауыры Мұсабты Басра мен оның аймақтарының әкімі етіп тағайындады. Ибн әл-Зубайрдің билігінің дәрежесін көрсететіндей, қазіргі Ирандағы Керман және Фарс округтерінде оның атынан монеталар соғылды – екеуі де сол кезде Басраның аймағына бағынған. Дегенмен, Хижаздың шегінен тыс жерде оның билігі көбінесе формалды болды. Орталық және Оңтүстік Сириядағы араб тайпаларының көпшілігі Омейядтарға адал болды және Муавия II-нің орнын басу үшін Мединеден Суфияндық емес Марван ибн әл-Хакамды таңдады. Марванның Дамаскіде халиф деп жариялануы Ибн әл-Зубайр үшін шешуші сәт болды. Убайд Алла ибн Зияд басқарған Марванның жақтастары 684 жылғы шілдеде Мардж Рахит шайқасында әл-Даххак ибн Қайс әл-Фихри басқарған Зубайридті қолдаған Қайс тайпаларын жеңіске жеткізді. Қайс тайпасының аман қалған мүшелері Жәзираға (Жоғарғы Месопотамия) Зуфар ибн әл-Харит әл-Килабидің басшылығымен қашып кетті. Бірақ 685 жылғы наурызда Ибн әл-Зубайр Марванға экономикалық маңызды Мысыр провинциясын жоғалтты. Сонымен қатар, Ибн әл-Зубайр мен Куфаның күшті тұлғасы әл-Мухтар әл-Тақафи арасындағы келіссөздер күйреп, кейіннен Әлид отбасының мүддесін қорғады. Ол Ибн әл-Ханафияны халиф және ислам тарихында бұрын-соңды болмаған Махди деп жариялады. Әл-Мухтардың жақтастары 685 жылғы қазанда Зубайрид билігін Куфадан қуды. Әл-Мухтар кейіннен Хижазға Куфа күштерін жіберіп, Ибн әл-Ханафияны босатып алды. Басра мен Хурасандағы Мұсабтың билігі де әлсіреп бара жатқан еді, бірақ ол Хурасанның қуатты Азди әміршісі және әскери басшысы әл-Мухаллаб ибн Әби Суфраның қолдауын алғаннан кейін нығайтылды. Мұсаб сондай-ақ мыңдаған Куфа тайпалық адамын жеңіп алды және олар 687 жылғы сәуірде әл-Мухтарды жеңіп, өлтірді. Мұсаб билік құрғаннан кейін, 686/87 жылдары Ибн әл-Зубайр оны қызметтен босатып, Басраның әкімі етіп өзінің ұлы Хамзаны тағайындады. Соңғысы Абдалла ибн Умайр әл-Лейтидің басшылығымен Нәждияхәржілерді Бахрейннен қуу үшін күш жіберді, бірақ Зубайридтер жеңіліске ұшырады. Хамза Иракты басқаруда қабілетсіз болып шықты және провинциялық кірістерді Меккедегі мемлекеттік қазынаға жеткізе алмағандықтан, ол қызметтен босатылды және әкесі оны түрмеге қамады деген қауесет тарады. Мұсаб көп ұзамай, 687/688 жылдары қайтадан билікке қайта оралды. Сол кезде Надждия харижиттері Йемен мен Хадхрамаутты жаулап алды, ал 689 жылы олар Меккенің оңтүстік көршісі Таифті басып алды.

Қуғын-сүргін және өлім

Зубайридтер мен Омейяларға қарсы шыққан әл-Мухтардың жеңілісі Ибн әл-Зубайр мен Марванның ұлы және мұрагері Абд әл-Маликті халифалыққа екі негізгі талапкер ретінде қалдырды. Алайда, Арабиядағы харижиттердің күшеюі Ибн әл-Зубайрды Хиджазда оқшаулап, оны халифалықтың басқа аймақтарындағы жақтастарынан бөліп тастады. 691 жылы Абд әл-Малик Зуфар мен Джазираның қайыс тайпаларының қолдауын алды, бұл оның Сирия армиясы мен Зубайридтердің Ирағы арасындағы негізгі кедергіні жойды. Сол жылы оның әскерлері Иракты бағындырып, Маскин шайқасында Мусабты өлтірді. Фарс және Ахвазда харижиттерге қарсы күресті жетекшілік еткен әл-Мухаллаб кейіннен Абд әл-Маликке адалдығын ауыстырды. Иракта Омейя билігін орнатып алғаннан кейін, Абд әл-Малик өзінің қолбасшыларының бірі әл-Хажжаж ибн Юсуфты Ибн әл-Зубайрді бағындыруға жіберді. Әл-Хажжаж Меккеге алты ай бойы қоршау салып, бомбалады, осы уақытқа дейін Ибн әл-Зубайрдің көптеген жақтастары мен оның ұлдары Хубайб пен Хамза кешірім шарттарымен бас берді. Ибн әл-Зубайр қарсылық көрсетіп, анасының кеңесімен шайқасқа кірді, онда 3 қазан немесе 4 қарашада 692 жылы қаза тапты. 9 ғасырдағы тарихшы әл-Табари жазған әңгімеде, әл-Хажжаж бен оның бас қолбасшысы Тарик ибн Амр Ибн әл-Зубайрдің денесінің үстінде тұрғанда, Тарик оның туралы былай деді: "Әйелдер одан да батыл ер адамды дүниеге әкелген емес. Оның қорғаныс орлары, бекіністері, қамалдары болған жоқ, бірақ ол бізбен тең күшпен тұрып, тіпті кездескен сайын бізден басым түсті". Әл-Хажжаж Ибн әл-Зубайрдің денесін дарға асып қойды, Абд әл-Малик Ибн әл-Зубайрдің анасына оны алып кетуге рұқсат бергенше ол онда қалды. Оның денесі кейіннен Мәдинадағы әжесі Сафияның үйіне жерленді. Омейялардың жеңісі мен Ибн әл-Зубайрдің өлімі Екінші фитнаның аяқталуын білдірді.

Ұрпақтар

Жеңісінен кейін Абд әл-Малик Ибн әл-Зубайрдың Мединадағы және Хиджаздың басқа да аймақтарындағы меншіктерін тәркіледі. Кейін халифа Табиттен жасалған өтініш бойынша Ибн әл-Зубайрдың ұлдарына бір бөлігін қайтарды. Оның үлкен ұлы Хубайб, әл-Валид I халифалығы тұсында Мединаның әкімі Умар II тарапынан өлтірілді. Ал Табит, әл-Валидтің ізбасары, халифа Сүлеймен ибн Абд әл-Маликке ерекше жақын болды, ол Ибн әл-Зубайрдың ұлдарына тәркіленген мүліктің қалған бөлігін қайтаруға келісті. Аббасид халифалары әл-Махди мен Харун әл-Рашид тұсында Ибн әл-Зубайрдың бірнеше ұрпақтары жоғары әкімшілік лауазымдарға тағайындалды, оның ішінде оның шөбересі Абдалла ибн Мусаб және оның ұлы Баккар ибн Абдалла, олар Мединаның әкімдері болып кезек-кезек қызмет етті.

Бағалау

Ибн әл-Зубайр халифалықтың Омейядтардың мұрасы болып қалуына қатысты түрғысынан қатаң қарсы болды. Оның орнына, халифтің Құрайыш қауымы арасында кеңес (шура) арқылы сайлануын жақтады. Құрайыштар биліктің Бану Умайяға монополиялануына қарсы шығып, биліктің барлық Құрайыш рулары арасында бөлісуін талап етті. Бірақ, осы нанымынан басқа, Ибн әл-Зубайр заманалас Әлид және Харижит қозғалыстарынан айырмашылығы, ешқандай діни доктринаны немесе саяси бағдарламаны қолдамады. Халифалыққа талап ету кезінде ол наразы Құрайыштардың жетекшісі болып көзге түсті. Тарихшы Х. А. Р. Гиббтің айтуынша, Құрайыштардың Бану Умайяға деген наразылығы Ибн әл-Зубайрдың Омейялармен болған қақтығысы туралы ислами дәстүрлердегі басты тақырып ретінде айқын көрінеді. Ибн әл-Зубайр Хиджаздың элиталық мұсылман отбасыларының екінші буынының "басты өкілі" болды. Гибб Ибн әл-Зубайрды "батыл, бірақ көбінесе өзіне қызмет ететін және ынталы" деп сипаттаса да, дәстүрлі мұсылман көздерінде Омейяларға деген қарсылығы оны "тақуалықтың үлгісі" ретінде көрсетуге себеп болды. Дегенмен, көптеген мұсылман көздері оны қызғанышпен және қаталдықпен айыптап, әсіресе оның ағасы Амрдың қазасын және Мұхаммед ибн әл-Ханафияны түрмеге қамауын сынады. Ибн әл-Зубайр исламның ең қасиетті қаласы Меккедегі өзінің базасы арқылы және Мұхаммедке туыстық байланысы бар бірінші буын мұсылман ретіндегі беделі арқылы Хиджазда Омейяларға қарсылықты ұйымдастырды. Ол Хиджазды бұрынғы саяси маңызға қайтаруды көздеді; Усманның өлтірілуінен кейін аймақтың халифаттың саяси орталығы ретіндегі орны бірінші Әлидің Куфасына, содан кейін Муавия I-нің Дамасына көшті. Осы мақсатта Ибн әл-Зубайр Мекке және оның Кағбасымен тығыз байланыс орнатты, бұл оның Исламның екінші қасиетті қаласы Мединаны басқаруымен бірге оның беделін арттырып, халифалығына қасиетті мән берді. Ибн әл-Зубайр халифалықтың Сириядағы әскерінен келген қолдау ұсынысын қабылдамады, өйткені бұл оны Дамаскқа көшуге міндеттендіретін еді. Оған басқа қалалар да қолжетімді болды, бірақ Ибн әл-Зубайр Меккеде қалуды жөн көрді, одан ол Халифаттың басқа аймандарындағы жақтастарына нұсқаулар берді. Бұл оның үлкен, тығыз қоныстанған провинцияларда, әсіресе оның дүниеге бейім ағасы тәуелсіз билік жүргізген Иракта тікелей ықпал етуін шектеді. Арабияда Ибн әл-Зубайрдың билігі көбінесе Хиджазбен шектелді, ал Харижит көшбасшысы Наджда жартылай аралда көбірек ықпалға ие болды. Осылайша, Ибн әл-Зубайр өзінің атынан басталган қозғалыстың негізгі тұлғасы болды; тарихшы Джулиус Веллхаузеннің сөзімен айтқанда, "күрес номиналды түрде оның айналасында болды, бірақ ол оған қатыспады және олсыз шешілді". Өзінің билігі кезінде Ибн әл-Зубайр Кағбаның құрылысына елеулі өзгерістер енгізді, бұл өзгерістер Мұхаммедтің билігіне сәйкес келетінін мәлімдеді. Ол өзін "қасиетті орыннан қашқан" деп атады, ал Омейялар оны "Меккедегі зұлым" деп атады.

Екі халифаттың уақыт сызығы

Үш Омейяд халифасы 680 және 692 жылдар аралығында Ибн әл-Зубайрдің халифалығының он екі жылында билік етті. Жоғарғы сызбада ашық көк және сары түстермен көрсетілген қысқа мерзімдер Муавия II және Марван I-нің билік ету кезеңдеріне сәйкес келеді. (Ескеріңіз, халифаның ізбасары болуы міндетті түрде жаңа жылдың бірінші күнінде болмайды.)