Кіріспе
Орта ғасырлық Еуропа мен Ислам әлемінің кейбір бөліктеріндегі яһудилер киген конус тәрізді ұшты бас киім, еврей шапаны деп те аталады, немісше Judenhut немесе латынша pileus cornutus ("мүйізді бас киім") – Орта ғасырлық Еуропадағы яһудилер киген, көбінесе ақ немесе сары түсті конус тәрізді ұшты бас киім. Алғашқыда өз еркімен таңдалған, бірақ 1215 жылғы Төртінші Латеран кеңесінен кейін Еуропаның кейбір аймақтарында ересек ерлер яһудилері геттодан тыс жерде басқалардан ажырату үшін оны киюге міндеттелді. Фригиялық бас киімге ұқсас, бұл шапка исламнан бұрынғы Парсыда пайда болған болуы мүмкін, себебі ұқсас бас киімді Бабыл яһудилері киген. Қазіргі еврей ерлер киетін ерекше бас киімдерге кипа (басқашақ), штреймель, сподик, колпик және кашкеттер жатады; сондай-ақ хасидтік киімді қараңыз.
the headgear of medieval European Jews
The Jewish hat, also known as the Jewish cap, Judenhut (German) or Latin pileus cornutus ("horned skullcap"), was a cone shaped pointed hat, often white or yellow, worn by Jews in Medieval Europe. Initially worn by choice, its wearing was enforced in some places in Europe after the 1215 Fourth Council of the Lateran for adult male Jews to wear while outside a ghetto to distinguish them from others. Like the Phrygian cap that it often resembles, the hat may have originated in pre Islamic Persia, as a similar hat was worn by Babylonian Jews. Modern distinctive or characteristic Jewish forms of male headgear include the kippah (skullcap), shtreimel, spodik, kolpik, and kashkets; see also Hasidic clothing.
Пішіні
Шапқының пішіні өзгермелі. Кейде, әсіресе XIII ғасырда, ол жұмсақ фригийлік шапка болады, бірақ ерте кезеңде көбірек кездесетіні – дөңгелек жиекті шапка, ол Сара Липтонның айтуынша, "май құю ыдысы тәрізді" деп аталатын, үшкір ұшымен аяқталатын, конус тәрізді жоғарғы бөлігіне дейін иілген. Кішірек нұсқалары да кездеседі, олар бастың үстіне орналасады. Кейде шапқының үстінен шамамен бір-екі дюйм қашықтықта белдік сияқты нәрсе оралады. XIV ғасырда шапқының жоғарғы жағында шар немесе түйін пайда болады, ал үшкір ұшы салыстырмалы түрде тұрақты ені бар сабаққа айналады. Шапқының жоғарғы бөлігі жалпақ немесе дөңгелек болады (мысалы, Кодекс Манессе суретіндегідей). Көркем өнерде қолданылған материалдар нақты айтылмаған, бірақ металл, тоқылған өсімдік материалдары, сондай-ақ нығайтылған мата мен былғары қолданылған болуы мүмкін. Орта ғасырдың соңына қарай шапқының орнына түрлі бас киімдер, соның ішінде экзотикалық шығыс стиліндегі шапкалар, тюрбандар және XV ғасырдан бастап кең, жалпақ шапкалар мен үлкен береттер пайда болды. Киелі кітаптардағы көріністерде бұл кейде Киелі жерде киінген сол заманғы киімді бейнелеуге жасалған әрекеттерді көрсетеді, бірақ осындай стильдерді қазіргі Еуропа көріністерінің кейбір суреттерінде де кездестіруге болады. Егер ерекше үшкір еврей шапқасы сақталған болса, оның пішіні айтарлықтай өзгеріп, кеңейген. Бос тюрбандар, кең жалпақ шапкалар мен береттер, сондай-ақ Елді мекендер аймағынан келген жаңа түлкі тері шапкалары XVIII ғасырға дейін және одан кейін де еврейлермен байланысты болды.
Тарих
Шапанының шығу тегі белгісіз, бірақ ол көбінесе митрамен бірдей бастаудан, мүмкін, кейінгі римдік үлгілерден дамыған болуы мүмкін, ал олардың өзі ежелгі парсы дін қызметкерлерінің шапандарынан шыққан деуге болады. 1030 жылға жуық дамыған ежелгі ағылшын тіліндегі Hexateuch қолжазбасының иллюстрацияларында (Фараонның кеңесшілері және т.б.) киген шапалар ерте түрі ретінде қарастырылады және олар 1097 жылғы Мосан Ставелот Киелі кітабында да кездеседі. "Еврей шапаны" немесе "Judenhut" туралы алғашқы жазба 11 ғасырда Фландрия аймағында пайда болды. Осы ерекше шапақтарды киюдің бастауы Еуропалық христиандарға қатысты, олар мұндай шапақтарды Еуропалық яһудилер үшін міндетті етуге бұрын киген. Сара Липтонның сөзінше, "Орта ғасырлардағы еврей киіміне қатысты қалған аз ғана мәліметтер еврейлердің басқа ұлттардан ешқандай өзгеше киінбегенін көрсетеді". Еуропада еврей шапағы Францияда 11 ғасырдан, ал Италияда 12 ғасырдан бері киіліп келген. Гнезно есіктері шамамен 1175 жылы Германияда жасалған, ал есіктерде бейнеленген екі еврей саудагері оларды киген. Яһуди заңына сәйкес, діншіл яһудилер басын көбінесе жауып жүруі керек, және шын мәнінде, орта ғасырларда барлық діни топтардың ер адамдары сыртқа шыққанда қазіргідей емес, көбінесе шапақ киген. Сары белгіден айырмашылығы, еврей шапағы жиі суреттелген еврей қолжазбаларында кездеседі, содан кейін неміс яһудилері оны өздерінің мөрлеріне және гербтеріне қосты, бұл кемінде бастапқыда Еуропалық яһудилер оны "дәстүрлі киімнің бір бөлігі деп қарастырған, емес, жүргізілген кемсітушілік деп". Шапақ христиан суреттерінде де қолданылады, мысалы, Әйет Жүсіп және кейде Иса (төменде қараңыз). Алайда, "бұрын христиандар киген шапақтан әдейі өзгеше болған шапақты міндетті етуге мәжбүр болғаннан кейін, яһудилер оны жағымсыз жарықтан қарады". 1267 жылы Бреслауда өткен провинциялық синодта яһудилер бұрын киген сүйір шапақтарды кимегендіктен, оны міндетті ету керек деп шешілді. 1215 жылғы Латеранның төртінші соборы яһудилер мен мұсылмандарды киімдерімен (латынша "habitus") ажыратуға тиіс деп шешті, себебі: "кейбір провинцияларда яһудилер мен сарацендердің киімі оларды христиандардан ажыратады, бірақ басқаларында шатасу туындады, сондықтан оларды ешқандай ерекше белгілермен тану мүмкін емес. Нәтижесінде, христиандар яһуди немесе сарацен әйелдерімен жыныстық қатынас жасайды, ал яһудилер мен сарацендер христиан әйелдерімен қатынас жасайды. Мұндай қылмыстың болашақта қателікпен ақталуына жол бермеу үшін, біз барлық христиан елдеріндегі екі жыныстың (яһудилер мен сарацендер) киімдері арқылы басқалардан өзгешеленуін шешеміз. Жазбаларға сәйкес, Мұса бұл қағиданы бұрыннан берген (Лев.19.19; 5Мұса 22:5.11)".
Жергілікті ережелер
Алайда, ортағасырлық Еуропаның барлық монархтары Рим Папасының осы қаулыларына бағынбады. Венгрия королі Андраш II (1177–1235) бірнеше рет Папаның талаптарын елемеді, соның салдарынан екі рет шіркеуден шеттетілді. Сол кезде көптеген еврейлер патшалық қызметте болды. Бұл жағдай Андраш II-ге Германиядағы қызы Венгриялық Елизаветаның қасиеттілікке иелену рәсіміне қатысуға тыйым салды. Шапка көбінесе Альпі тауларының солтүстігінде кездесті, бірақ Италияда оның ең алғашқы үлгілері болғанымен, Испанияда табылған жоқ. Жергілікті билеушілер әр түрлі уақытта қосымша ережелер енгізді. Кеңестің шешімін 1311–12 жылдарғы Вена кеңесі бекітті. 1267 жылы Венада шапка кию міндетті болды. 1528 жылы Венецияда дәрігерге оны киюден уақытша босату берілді, бұл туралы бірнеше көрнекті науқастардың өтініші бойынша шешім қабылданды (сол кезде Венецияда әр мамандық үшін арнайы киім талаптары болды). Рим Папасы Павел IV 1555 жылы Папалық мемлекеттерде сары, үшкір шапка кию міндетті деп жарлықтады, ал 1567 жылдан бастап Литвада жиырма жыл бойы міндетті болды, бірақ осы кезеңде ол Еуропаның көп бөлігінде сирек кездеседі. Еврейлердің азаттығының нәтижесінде оның қолданылуы ресми түрде тоқтатылды, бірақ ол бұрыннан бері төмендеп келе жатқан еді және 1500 жылдан кейін көбінесе көрінбейді; сары белгілердің әртүрлі түрлері одан әлдеқайда ұзақ сақталды. Бұл 1215 жылға дейін Еуропада кездеспеген, кейіннен нацистер қайта енгізген ерекше белгінің баламалы түрі болды. Бұл жергілікті заңдармен көбінесе талап етілді, мысалы, Англия заңнамасы екі Тақта тақташасы түріндегі белгіге назар аударды. Орта ғасырлардың әртүрлі аймақтарындағы суреттерде раввиндер немесе басқа еврей басшылары басқа еврейлер кимейтін кезде еврей шапқасын киеді, бұл шындыққа сәйкес болуы мүмкін. Осы шапқа кигендердің мысалдары Төртінші Латеран кеңесінен кейін шамамен 350 жыл өткен соң да кездеседі. Ренессанс Италиясы және Германия сияқты көптеген мемлекеттерге бөлінген аймақтарда осы және басқа салаларда жергілікті заңдар болды, бұл жергілікті ережелерді білмейтін саяхатшылар үшін қиындықтар тудырды. Мысалы, Италияда Леоне Сегеле Лодиде қара шапка кигені үшін тұтқындалды, бұл оның туған қаласы Генуяда қабылданған еді, ал Лодиде сары шапка кию талап етілді. Бұл киім талаптары католиктер басым Еуропалық қоғамда еврей болудың қалыпты бөлігіне айналды. Жергілікті ережелерге соңғы қосымша ретінде, өте қатаң және жергілікті тұрғындар тарапынан ұнатпаған Контрреформация Папасы Павел IV 1555 жылы Римдегі барлық еврейлерден сары шапка киюді "ең қатаң жазалармен" талап етті. Ол қайтыс болған кезде, оның мүсіні, Кампидолио алдында бірнеше ай бұрын орнатылған, сары шапкамен безендірілді (Павел IV еврейлерді қоғамда киюге мәжбүрлеген сары шапкаға ұқсас). Мақтаусыз соттан кейін мүсіннің басы кесілді. Содан кейін оны Тибр өзеніне лақтырып жіберді.
Өнер саласында
Еврей шапаны ортағасырлық өнерде Киелі кітап кезеңіндегі яһудилерді көрсету үшін жиі қолданылады. Көбінесе осылай бейнеленген яһудилер, мысалы, Исаның ғибадатханадан қуған ақша ауыстырушылар (Маттай 21:12–17), көрсетіліп отырған оқиғада жағымсыз жағдайда бейнеленгендерімен, бірақ мұндай жағдай әрқашан бола бермейді. Мәриямның күйеуі, киелі Жүсіп, көбінесе еврей шапанын киеді, ал Исаның өзі де оны киген күйінде бейнеленуі мүмкін, әсіресе Еммаустағы кездесу суреттерінде, онда оның шәкірттері оны алғашқыда танымайды (Лука 24:13–32). Кейде бұл шапан яһудилерді мысырлықтар мен палестиналықтар сияқты басқа халықтардан ажырату үшін қолданылады. Ол көбінесе еврейлер оны күнделікті кимеген уақыттар мен орындардағы өнерде бейнеленеді, "христиандық иконографтар жасаған сыртқы және көбінесе кездейсоқ белгі ретінде", ортағасырлық өнердегі адамдардың түрлерін анықтаудың бірнеше пайдалы визуалды тәсілдерінің бірі. Яһуди белгілерінен айырмашылығы, еврей шапаны ортағасырлық Еуропада жасалған Хаггадот сияқты еврей қолжазбаларындағы иллюстрацияларда жиі кездеседі (жоғарыдағы сурет). "Құстар басы" Хаггадасында (Германия, шамамен 1300 жыл), кейіпкерлер Пасха тойына отырғанда шапан киеді. Дегенмен, христиан өнерінде шапан кию оны киген адамға деген қатынасты білдіруі мүмкін. "Морализацияланған" Киелі кітаптың бір қолжазбасындағы ең шектен шыққан мысал, Перғауынның сиқыршыларына қарсы бұрылған жыланға айналған Харонның таяғы бейнеленген (Шығу 7:10–12); Мұса мен Харон шапан кимейді, бірақ мысырлық сиқыршылар киеді, бұл олардың яһуди екенін емес, яһудилерге ұқсас екенін, яғни даудың қарамағында екенін көрсетеді. Төмендегі жұп дөңгелек суретінде шапан киген яһудилерге қарсы тұрған екі тоналды дін қызметкері бейнеленген, ал латынша жазуда "Мұса мен Харон жақсы басшылар, олар Ілтебіспенің сөздерін түсіндіргенде, яһудилердің жалған сөздерін жейді" деп түсіндіріледі. Әлемнің соңында яһудилер мен басқа да христиан еместердің дінге келуін көрсететін тағы бір көріністе, олардың дінге келу сатыларын көрсету үшін бірнеше суреттер шапандарды шешіп тастаудың әртүрлі кезеңдерін көрсетеді, сондықтан "шапан тек яһудилерді анықтамайды; ол орналасуына қарамастан, сенімсіздік пен қарсылық көрсетеді". Христиан өнеріндегі басқа көріністерде, кейіпкерлер оны жиі киеді, оларға Мәсіхтің сүндеттелуі және ортағасырлық аңызда яһуди кейіпкері болған "Шын айқыш табу" және "Қасиетті Еленаның шын айқыш табуы" жатады. Шындығында, яһудилер киген шапан суреттегіден аздап кеуілдірек болғанға ұқсайды. Майссеннің Батыл Вильгельм III (1425–1482) "Judenkopf Groschen" деп аталатын күміс грошен соғып шығарды. Оның алдыңғы бетіндегі суретте ұшқыр сақалды, еврей шапанын киген ер адам бейнеленген.
Ауыстыру
1349 жылы оба эпидемиясы басталғанда, еврейлер неміс тілді Еуропаның көп бөлігінен қуылды. Бұрын еврейлерді бейнелеу үшін қолданылған үшкір бас киім енді басқа да шеттенушілер үшін де қолданыла бастады. Наоми Любрихтің сөзінше, үшкір бас киім иконографияда қылмыскерлерге, мүшріктерге және басқа да христиан емес адамдарға, әсіресе сиқыршылар мен кішкентай адамдарға берілді. Мысалы, 1421 жылы Венгриядағы заңдар бойынша, сиқыршылықпен айыпталған адамдар қоғамда ұяттау үшін еврей бас киімін киюге мәжбүр болды.
Ислам әлеміндегі яһудилер үшін белгіленген киім
Диммилерді мұсылмандардан жұрт алдында аңғару үшін мұсылман билеушілері жиі диммилерге белгілі бір киім киюге тыйым салып, оларды әдетте жарқын түсті ерекше киім киюге мәжбүр еткен. Бұған бас киім де кіретін, бірақ ол әдетте негізгі элемент емес еді. Кейде христиандар мен яһудилердің киім кию ережелері әртүрлі болған, ал кейде бірдей болған. Еуропадағыдай, жазылған ережелердің қаншалықты орындалғанын бағалау қиын, және олар кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Ислам ғалымдары Ұмардың келісімін келтіріп, онда христиандардың "қайда болсақ та әрқашан бірдей киінуге және белдеріне зұннар [кең белбеу] байлауға" міндеттенгендігі айтылған. Әл-Науауи диммилерге қоғамдық моншаларда сары мата мен белбеу, сондай-ақ металл жүзік киюді талап еткен. Диммилердің киім-кешегіне қатысты ережелер билеушінің қалауына қарай жиі өзгеріп отырған. Мұндай ережелерді енгізуді әдетте Ұмар I бастаған деп есептегенмен, тарихи деректер бұл тәжірибені бастаған Аббасид халифалары екенін көрсетеді. 850 жылы халифа әл-Мутауаккил христиандар мен яһудилерге зұннар деп аталатын белбеуді және тайласин деп аталатын ерекше шаль немесе бас киімін киюді бұйырған (христиандар бұрыннан белбеу киюге міндеттелген). Ол сондай-ақ оларға қоғамдық моншаларда кішкентай қоңыраулар тағуды талап еткен. Он бірінші ғасырда Фатимид халифасы Әл-Хаким, оның әртүрлі қатаң жарлықтары мен әрекеттері көбінесе психикалық аурумен байланыстырылады, христиандарға жарты метрлік ағаш крест киюге және яһудилерге мойындарына ағаш бұзаулар тағуға бұйрық берген. XII ғасырдың соңында Әлмохад билеушісі Әбу Юсуф Магриб яһудилеріне ұзын жеңді, қара көк киім және қалпақ тәрізді бас киім киюді бұйырған. Оның немересі Абдалла әл-Адил яһудилердің өтініші бойынша талап етілетін киімді сары киім мен тюрбанға ауыстырған. XVI ғасырда Магрибтегі яһудилер тек қана қамыс сабақтарынан жасалған сандалдарды және қосымша қызыл матадан жасалған қара тюрбан немесе шапшақ киюге рұқсат етілген. Осман сұлтандары мұсылман емес азаматтарының киім киюін реттеуді жалғастырған. 1577 жылы Мұрад III яһудилер мен христиандарға киім, тюрбан және аяқ киім киюге тыйым салатын ферман шығарған. 1580 жылы ол шешімін өзгерткен, бұрынғы тыйымды тюрбанға шектеп, диммилерден қара аяқ киім киюді талап еткен; яһудилер мен христиандар тиісінше қызыл және қара бас киім киюге міндеттелген. 1730 жылы кейбір мұсылмандардың яһудилерге ұқсас бас киім киюге дағдыланғанын байқаған Махмұд I осы іске қатысқандарды асып тастауға бұйрық берген. Мұстафа III киімге қатысты жарлықтарын орындауға жеке көмектескен. 1758 жылы Стамбулда жасырын жүріп, тыйым салынған киім киген яһуди мен армянның басын кесуге бұйрық берген. Диммилердің ерекше киімін бекітетін соңғы Осман жарлығын 1837 жылы Махмұд II шығарған. Христиандар көпшілік құраған Осман империясының Грекия мен Балқан провинцияларында кемсітуші киімге тыйым салынбаған.