Кіріспе
Терінің саңырауқұлақтық инфекциясы
Алдын алу үшін теріңізді құрғақ ұстаңыз, көпшілік жерлерде жалаң аяқ жүрмеңіз және жеке гигиена заттарыңызды бөліспеңіз. Дерматофитоз бүкіл әлемге тараған, және әлем халқының 20%-ға дейін кез келген уақытта осы инфекцияға шалдығуы мүмкін. Шақырық аймағындағы инфекциялар еркектерде көбірек кездеседі, ал бас терісі мен денедегі инфекциялар екі жыныста да шамалас болып табылады. Саңырауқұлақтық инфекция туралы мәліметтер ежелгі тарихқа дейін жетеді.
Себептер
Саңырауқұлақтар ылғалды, жылы орталарда, мысалы, киім ауыстыратын бөлмелерде, солярийлерде, бассейн жағажайларында және тері бүктелерінде жақсы көбейеді; осыған сәйкес, дерматофитоз қоздырғыштары қолданылғаннан кейін дезинфекцияланбаған жаттығу құралдарын пайдалану арқылы немесе сүлгілер, киім, аяқ киім, шаш щеткаларын бірлесіп қолдану арқылы таралуы мүмкін.
Диагностика
Дерматофит инфекцияларын анамнез, физикалық тексеру және калий гидроксиді (KOH) микроскопиясы арқылы оңай диагностикалауға болады.
Егу
2016 жылға дейін дерматофитозға қарсы адамдарға арналған бекітілген вакцина жоқ. Жылқылар, итттер және мысықтар үшін «Insol Dermatophyton» (Boehringer Ingelheim) деп аталатын мақұлданған инактивацияланған вакцина бар, ол бірнеше Trichophyton және Microsporum саңырауқұлақ штамдарына қарсы уақытша қорғаныс береді. Ірі қара мал үшін жүйелік вакцинация дерматофитозды тиімді бақылауға мүмкіндік берді. 1979 жылдан бері Ресейдегі тірі вакцина (LFT 130) және кейіннен Чехословакиядағы тірі вакцина ірі қара малдың дерматофитозына қарсы қолданылып келеді. Скандинавия елдерінде тері сапасын жақсарту мақсатында дерматофитозға қарсы вакцинация бағдарламалары профилактикалық шара ретінде қолданылады. Ресейде жүнді жануарлар (күміс түлкі, түлкі, поляр түлкі) және қояндар да вакцинамен емделді.
Емдеу
Грибке қарсы емдеуге миконазол, тербинафин, клотримазол, кетоконазол немесе толнафтат сияқты жергілікті препараттар кіреді, олар симптомдар жойылғанға дейін күніне екі рет қолданылады – әдетте бір немесе екі апта ішінде. Симптомдар жойылғаннан кейін, қайталанудың алдын алу үшін жергілікті емдеуді тағы 7 күн жалғастыру керек. Сондықтан емнің жалпы ұзақтығы әдетте екі апта, бірақ үш аптаға дейін созылуы мүмкін. Егер жағдай ауыр болса немесе бас терісінің сүйкімділігі болса, жүйелік емдеу жүргізілуі мүмкін, яғни ауызға қабылданатын дәрілер (мысалы, итраконазол, тербинафин және кетоконазол) беріледі. Инфекцияның таралуын болдырмау үшін зақымдарға тиіспеу керек, сондай-ақ қолдарды және денеді жуу арқылы жақсы гигиена сақтау қажет. Егер сырттан қарағанда ұқсас розалы питриазбен шатастырып, жергілікті стероидпен емделсе, онда "жасырылған дерматофития" (tinea incognito) пайда болуы мүмкін, бұл жағдайда дерматофиттер ерекше белгілерісіз, мысалы, анық көтерілген жиегісіз өседі.
Тарих
Дерматофитоз 1906 жылға дейіннен кең таралған, сол кезде тері құрты сынаптың немесе кейде күкірттің немесе йодтың қосылыстарымен емделген. Шашты бөліктері бар теріні емдеу қиын деп есептелді, сондықтан шаш терісіне Х-сәулелерімен әсер етіп, содан кейін саңырауқұлаққа қарсы препараттар қолданылған. Сол шамадағы бір емдік тәсіл – арароба ұнтағын қолдану болды.
Терминология
Инфекцияның ең көп таралған атауы – "теңізқұрты", бұл шатыс сөз, себебі бұл жағдай паразиттік құрттар емес, бірнеше түрлі түрдің саңырауқұлақтарынан туындайды.
Басқа жануарлар
Trichophyton verrucosum қоздырғышынан туындайтын тері құрттары ірі қара малдың жиі кездесетін клиникалық жағдайы болып табылады. Жас жануарлар көбірек шалдығады. Зақымданулар бас, мойын, құйрық және кіндік аймағында орналасады. Типик зақымдану – дөңгелек, ақшыл түсті қабық. Көптеген зақымданулар "карта сияқты" көрініс тудырып бірігуі мүмкін. Клиникалық дерматофитоз қой, иттің, мысықтың және жылқының арасында да анықталады. Трихофитон веррукозумнан басқа, қоздырғыштары – T. mentagrophytes, T. equinum, Microsporum gypseum, M. canis және M. nanum. Жануарларға жұққан инфекциялардағы саңырауқұлақ түрлерін анықтау инфекция көзін бақылауға көмектеседі. M. canis, атына қарамастан, үй мысықтарында жиірек кездеседі және мысықтардың инфекциясының 98% осы организммен байланысты. Дегенмен, ол иттің және адамның да жұқтыруы мүмкін. T. mentagrophytes кеміргіштерде негізгі резервуар болып табылады, бірақ үй жануарлары – қоян, иттің және жылқының да жұқтыруы мүмкін. M. gypseum – топырақ организмдеріне жатады және көбінесе бақшадан және басқа да осындай жерлерден жұқтырылады. Адамдардан басқа, ол кеміргіштерді, иттің, мысықтың, жылқының, ірі қара малдың және шошқаның да жұқтыруы мүмкін.
Үй жануарлары
Емдеуге адамдарда қолданылатын дәрілердің көпшілігі – тербинафин, флуконазол немесе итраконазолмен жүйелі ауызша емдеу, сондай-ақ жергілікті "малану" терапиясы қажет. Адамдармен салыстырғанда үй жануарларының шашы көбінесе ұзын болғандықтан, инфекциялану аймағы және мүмкін үй жануарының барлық ұзын шашы споралардың жабысуын азайту үшін қырқылуы керек. Дегенмен, теріге тым жақын қырқу жасалмайды, себебі теріге зақым келтіру қосымша тері инфекциясына әкелуі мүмкін. Саңырауқұлақ спораларын жою үшін үй жануарын аптасына екі рет сұйылтылған известі күкірт ерітіндісімен жуу тиімді. Бұл емдеу 3-8 аптаға дейін жалғасуы керек. 1:10 пропорциясындағы тұрмыстық хлорлы оттектің (натрий гипохлориті) ерітіндісімен үйдің қатты беттерін жуу спораларды өлтіруге көмектеседі, бірақ ол шаш пен теріге тікелей қолдану үшін тым тітіркендіргіш. Үй жануарының түктерін үйдің барлық беттерінен мұқият жою қажет, содан кейін сыпырғыштың жинағышын, тіпті сыпырғыштың өзін де бірнеше рет тазалағаннан кейін тастап жіберу керек. Барлық түктерді жою маңызды, себебі споралар беттерге жабысқан түктерде 12 айға дейін, тіпті екі жылға дейін тірі қалуы мүмкін.
Ірі қара мал
Ірі қара малдың қысылуын емдеу қиын, себебі жүйелі емдеу тиімді емес. Жергілікті емдеуді йод қосылыстарымен жүргізу уақытты көп алады, өйткені қыртысты жараларды сыпырып тастау қажет. Бұған қоса, жұмысшының өзі қысылмауы үшін қолғап киіп, сақтықпен жасау керек.
Эпидемиология
Дүние жүзінде дерматофиттер шақыратын беткі саңырауқұлақ инфекцияларының шамамен 20-25% халықты құрайтыны және дерматофиттердің өмір бойы халықтың 10-15% жұқтыратыны есептеледі. Жер бетіндегі микоздардың ең көп кездесуі дерматофитоздардың нәтижесінде болады, олар тропикалық аймақтарда ең көп таралған. Дерматофиттерден туындайтын онихомикоз – көптеген елдерде әртүрлі деңгейде кездесетін кең таралған инфекция. Tinea pedis + onychomycosis, Tinea corporis, Tinea capitis – адамдар арасында бүкіл әлемде ең көп кездесетін дерматофитоз түрлері. Жануарлар Microsporum canis, Microsporum gypseum және Trichophyton шақыратын дерматофитоздарға осал. 2013 жылы Тегерандағы 5175 науқастың үлгілерін зерттеуде Tinea pedis (43,4%) ең көп кездесетін тип болды, одан кейін Tinea unguium (21,3%) және Tinea cruris (20,7%) анықталды.