Кіріспе

Түрік жоғары білім беруге түсу емтиханы Студенттерді іріктеу және орналастыру жүйесі (Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Sistemi, ÖSYS) немесе Жоғары білім беру негіздері емтиханы (Yükseköğretim Kurumları Sınavı, YKS), бұрын Жоғары білім беру емтиханы Бакалавриатқа орналасу емтиханы (Yükseköğretime Geçis Sınavı Lisans Yerleştirme Sınav, YGS LYS), Түркияда жоғары білім алуға түсу үшін стандартталған тест. Түрік білім беру жүйесінде университетке түсудің жалғыз жолы осы емтихан арқылы. 2011 жылы 1 692 000 мектеп бітіруші емтихан тапсырды, ал 2016 жылы 2 255 386 адам. Бұл әр сұраққа 5 нұсқадан тұратын көп таңдаулы емтихан. Оның екі бөлігі бар, олар бірге Негізгі және салалық біліктілік тесттері (Temel Yeterlilik Testi Alan Yeterlilik Testi, TYT AYT) деп аталады.

Тарих

ÖSS алғаш рет 1960 жылдардың соңында қолданылды. Оған дейін әрбір университет студенттерін өз шарттары бойынша іріктеген. Жастардың санының артуымен және өтініштердің көптігіне байланысты университеттер бірлесіп "Yüksekögretim Kurulu" – жоғары білім беру кеңесі және ОСYM – студенттерді таңдау мен орналастыру орталығы деген бөлімше құрды.

1980-1999: ÖSS және ÖYS

1980 жылы емтихан саны екіге артты, атап айтқанда ÖSS және ÖYS. Егер студент ÖSS-те қажетті баллға жетпесе, ол ÖYS-ке қатысуға құқығы болмайтын, демек университеттерге түсу мүмкіндігінен айырылатын. ÖSS тоғызыншы сыныптың оқу бағдарламасы бойынша сұрақтардан тұрды, ал ÖYS оныншы және он бірінші сыныптардың оқу бағдарламасын тексеруге арналған емтихан болды. ÖSS емтихан нәтижесі бойынша студенттерді іріктеп тастады, ал ÖYS студенттерді тілектеріне сай университеттерге орналастырды. Бұл жүйе 1999 жылға дейін сақталды, содан кейін ÖYS жойылды және жүйе бұрынғы бір ғана ÖSS емтиханына қайта оралды, форматы мен сұрақтары өзгеріссіз қалды.

1999-2005: ÖSS және YDS

ÖSS емтиханы 180 минуттық, 180 сұрақтан тұратын емтихан болды, онда студенттердің талдау қабілеті мен мәселелерді шешу дағдылары, сондай-ақ жоғары мектеп оқу бағдарламасы бойынша білімі тексерілді. YDS деген шетел тілінен емтихан ÖSS-тен бір апта кейін өтті. Ол ағылшын, француз және неміс тілдеріндегі шетел тілі сұрақтарынан құралды. Студент ÖSS-те ең көп 380 балл жинай алатын. Емтиханның ең жоғары баллы 300 болды, ал қалған 80 баллы студенттің орташа бағасы, бітіруге дейінгі көрсеткіші және мектептің бұрынғы ÖSS емтиханындағы жетістіктеріне байланысты есептелді. Егер студент жоғары мектепте оқыған пәнімен байланысты университет бөлімін таңдаса (мысалы, қолданбалы ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар немесе шетел тілдері), оның баллы 0,8-ге көбейтілді. Егер студент жоғары мектептегі мамандығынан өзге бөлімде оқығысы келсе, оның баллы 0,3-ке көбейтілді.

2006-2009 жылдар: Негізгі өзгерістер

2006 жылы ÖSS емтиханына қатысқан студенттер елеулі өзгерістерге тап болды. Емтихан 195 минутқа созылып, екі бөлімнен тұрды: ÖSS 1 және ÖSS 2. ÖSS 1-де тоғызыншы және оныншы сыныптардың оқу бағдарламасы бойынша 120 сұрақ болды. ÖSS 2 120 сұрақтан құралды, студенттер олардың 60-ына ғана жауап беруі керек еді. Шет тілдері факультетінің студенттері ÖSS 1-ге және шет тілдері бойынша сұрақтарға жауап берді, ал YDS емтиханына бөлек дайындалды.

2010-2018 жж.: YGSLYS

2010 жылдан 2018 жылға дейін студенттер наурыз айында Жоғары білімге көшу емтиханын (YGS) тапсырды. YGS-тен өткендер маусым айында Бакалавриатқа орналасу емтиханына (LYS) қатысуға құқылы болды. YGS-ті ғана тапсырған студенттер, олар 160 минут ішінде 160 сұраққа жауап беруі тиіс, жоғары емес білім беру бағдарламаларына (колледждерге) түсуге өтініш бере алады. LYS бес сессиядан тұрды, ал бұрынғы университеттерге түсу жүйесі – ÖSS ел бойынша жылына бір рет өткізілді.

2018 жылдан: TYTAYT

Жоғары білім беру мекемелерінің емтиханы (ЖЖЭ) 3 сессиядан тұрады. ЖЖЭ-ге түсуге ниет білдірген барлық үміткерлер негізгі біліктілік тестісінен (TYT) өтуі міндетті. Қалған сессиялар қатысуға ерікті. Бірінші сессия – 125 сұрақтан тұратын негізгі біліктілік тестісі (TYT). Екінші сессия – 2-ші пән біліктілік тестілері (АЖТ), ал үшінші сессия – шет тілі тестісі (ағылшын тілі) (YDT). Нәтижелер маусымның екінші жартысында жарияланады, студенттер шілде айының соңғы аптасына дейін университеттерге түсу үшін тілектерін білдіруі керек. Олар баллдарына сәйкес мамандықтарға орналастырылады және осы туралы мәліметтер тамыз айының соңында жарияланады.

Сын

2005 жылы «Өмір 180 минуттан тұра ма?» деген ұран Түркия Білім беру қауымдастығы тарапынан қолданылып, ОСС жүйесін сынады. Бұл жүйе студенттің 12 жылдық оқу өміріндегі барлық еңбегін 3 сағаттық көп таңдаулы емтиханға сығымдауға тырысқаны үшін сынға алынды. «ӨСМИ» емтихан комиссиясының төрағасы «Университетке түсу үшін ОСС – үміткерлер саны азаймағанша қолданылатын жалғыз жүйе» деді. Студенттер үшін мектепте алған білімдері ОСС-та сәтті болу үшін жеткіліксіз деп есептеледі. Сондықтан Түркияда бүкіл ел бойынша жекеменшік кешкі және демалыс күндері жұмыс істейтін дайындық орталықтары («дерсхане») кең таралған. Бұл оқу орындары студенттерді тек емтихандарға, оның ішінде университеттерге түсу емтихандарына дайындайды. Барлық «дерсханелер» Түркияда ең жоғары балл жинаған «чемпионды» анықтау үшін бәсекелеседі. Емтихан нәтижелері жарияланғанда және үздік студенттер телеарналар мен газеттерде көрсетілгенде, дерсхане саласы жыл сайын үлкен медиа назарына бөленеді. 2011 жылы «ӨСМИ» газеттерге өткен емтихан сұрақтары үшін 150 000 лира төледі, сонымен қатар мемлекеттік Түрік радио және теледидар корпорациясынан басқа телеарналарға сұрақтарды таратуға тыйым салды.