Кіріспе
Германия, Литва және Эстонияда орта мектеп аттестаты – Абитур, көбінесе жай сөйлеуде Аби деп қысқартылады, Германияда орта білім берудің аяқталуын куәландыратын біліктілік. Ол ISCED 3 деңгейінің соңындағы, әдетте 12 немесе 13 жылдық оқудан кейін (Германияда 12 жылдық оқудан кейін Абитур да бар) соңғы емтихандарды сәтті тапсырған студенттерге беріледі. Неміс тіліндегі "Абитур" термині ежелгі "Abiturium" сөзінен шыққан, ал ол латын тіліндегі "abiturus" (abire етістігінің болашақ белсенді сөйлесімдік түрі, яғни "кетуге дайын адам") сөзінен туындаған. Абитурды А деңгейімен, Матурамен немесе Халықаралық бакалавриат дипломымен салыстыруға болады, олардың барлығы Еуропалық біліктіліктер шеңберінде 4-деңгейде қарастырылады.
Abitur , often shortened colloquially to Abi, is a qualification granted at the end of secondary education in Germany. It is conferred on students who pass their final exams at the end of ISCED 3, usually after twelve or thirteen years of schooling (see also, for Germany, Abitur after twelve years). In German, the term Abitur has roots in the archaic word Abiturium, which in turn was derived from the Latin abiturus (future active participle of abire, thus "someone who is going to leave"). As a matriculation examination, Abitur can be compared to A levels, the Matura or the International Baccalaureate Diploma, which are all ranked as level 4 in the European Qualifications Framework.
Шолу
Жоғары оқу орнына түсуге жалпы біліктілік туралы куәлік ("Жоғары оқу орнына түсуге жалпы біліктілік туралы куәлік"), көбінесе Абитур куәлігі ("Абитур куәлігі") деп аталады, үміткерлер соңғы емтихандарды тапсырып, соңғы және екінші оқу жылында тиісті бағалар алғаннан кейін беріледі. Бұл құжат олардың бағаларын қамтиды және оларға университетке түсуге ресми мүмкіндік береді. Осылайша, ол мектеп бітіру аттестатының және жоғары оқу орнына түсу емтиханының қызметтерін біріктіреді. Абитур Жоғары оқу орнына түсуге жалпы біліктілікті береді (студенттерге университетке немесе Fachhochschule-ге түсуге мүмкіндік береді), бірақ оны алудың басқа да жолдары бар. 2005 жылы Германияда шамамен 231 000 студент Жоғары оқу орнына түсуге жалпы біліктілік алды. Бұл көрсеткіш уақыт өте келе 2021 жылы 263 000-ға дейін өсті. Олардың көпшілігі Жоғары оқу орнына түсуге жалпы біліктілікті гимназияда алды, ал 40 000-ы басқа типтегі мектептерде, ең бастысы Gesamtschulen-де алды. Егер Fachhochschulreife (2012 жылы 144 399) алғандардың санын қоссақ, университетте немесе Fachhochschule-де оқуға құқығы барлардың жалпы саны 395 000 (2021 жылы) құрайды.
Тарих
XVIII ғасырға дейін әрбір неміс университетінің өз қабылдау емтиханы болған. 1788 жылы Пруссия Германияда алғаш рет заңмен Abiturreglement енгізіп, Abitur-ды ресми біліктілік ретінде орнатып берді. Кейін ол Германияның басқа штаттарында да қабылданды. 1834 жылы ол Пруссияда университеттерге түсудің жалғыз емтиханы болды және 1998 жылға дейін Германияның барлық штаттарында осылай қалды. Содан бері Германияның Гессен штаты Fachhochschulreife (төменде қараңыз) дипломы бар студенттерге өз штатындағы университеттерде оқуға рұқсат береді.
Теңдестік
Абитурдың академиялық деңгейі Халықаралық бакалавриат, GCE Advanced Level және Advanced Placement тесттерімен салыстыруға болады. Халықаралық бакалавриатқа қойылатын оқу талаптары неміс емтихан талаптарынан көп ерекшеленбейді. Бұл Германияның барлық штаттарында түлектерге (немесе абитуриенттерге) тікелей университетке түсуге мүмкіндік беретін жалғыз мектеп бітіру аттестаты. Басқа мектеп бітіру аттестаттары, яғни Hauptschulabschluss және Realschulabschluss, олардың иелеріне университетте оқуға рұқсат бермейді. Hauptschulabschluss немесе Realschulabschluss аттестатына ие болғандар Berufsschule-ді бітіріп, содан соң Berufsoberschule-ге қатысса немесе Fachoberschule-ді бітірсе, Fachhochschulreife немесе Abitur алуға мүмкіндік алады. Дегенмен, Abitur университетке түсудің жалғыз жолы емес, өйткені кейбір университеттер өздерінің қабылдау емтихандарын өткізеді. "Begabtenprüfung" ("қабілеттілік сынағы") тапсырып, сәтті өткен студенттер де оқуға қабылдануға құқылы. Сондай-ақ, шетелдік студенттер, егер олардың мектеп бітіру аттестаты Abitur-ға теңелмесе (мысалы, американдық орта мектеп дипломы) және ACT немесе SAT тесттерінде жеткілікті үлгерім көрсетсе, неміс университеттеріне түсуге болады. Абитурды бітірмеген және қабілеттілік сынағын тапсырмаған адам кем дегенде 10-сыныпты бітіріп, IQ тестісінде жақсы нәтиже көрсетсе, университетке қабылдануы мүмкін (қараңыз: Hochbegabtenstudium).
Әдеттегі Abitur деп аталатын басқа да біліктіліктер
Неміс тілінде Еуропалық бакалавриат europäisches Abitur деп аталады, ал Халықаралық бакалавриат internationales Abitur деп аталады, оны неміс Abitur-ымен шатастыруға болмайды. Француз-неміс бакалавриаты deutsch französisches Abitur деп аталады және ол неміс Abitur-ы мен француз Baccalauréat-ына тең. Fachabitur термині барлық Батыс Германияда 1990 жылға дейін Abitur-дың бір түрі ретінде қолданылды; неміс біліктілігінің ресми атауы – fachgebundene Hochschulreife. Бұл біліктілік тек бір шет тілін (әдетте ағылшын тілін) қамтиды. Ал Abitur әдетте екі шет тілін талап етеді. Fachabitur түлектеріне де университетте оқуға мүмкіндік береді, бірақ оқу мамандықтары Fachabitur емтиханында қарастырылған пәндерге байланысты белгілі бір шектеулерге ие. Алайда, түлектерге Fachhochschule (қолданбалы ғылымдар университеті, белгілі бір жағынан политехникалық институттарға ұқсас) барлық мамандықтары бойынша оқуға рұқсат етіледі. Бүгінде мектеп бітіру куәлігі fachgebundenes Abitur («шешілген мамандықтар бойынша Abitur») деп аталады. Қазір Германияның көп бөлігінде Fachhochschulreife (FHR) үшін Fachabitur термині қолданылады. Ол Батыс Германияда 1970 жылдары Fachhochschulenмен бірге енгізілді. Ол түлектерге Fachhochschule-де оқуға және Гессенде сондай-ақ осы штаттың университетінде оқуға мүмкіндік береді. Кейбір штаттардың гимназияларында ол Abitur-ға бір жыл қалғанда беріледі. Дегенмен, Fachhochschulreife алудың ең көп таралған жолы – неміс Fachoberschule, кәсіптік орта мектебін бітіру, ол да 1970 жылдары енгізілді. Notabitur («төтенше жағдай Abitur») термині тек Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде қолданылған біліктілікті сипаттайды. Ол өз еркімен әскери қызметке шақырылған және бітіруге үлкермейтін неміс гимназия оқушыларына, сондай-ақ жоспарланғандай гимназия білімін аяқтауға үлкермейтін ірі қалалардан эвакуацияланған жас әйелдерге берілді (соғыс кезінде шамамен үш миллионнан бес миллионға дейін балалар мен жасөспірімдер эвакуациялауға мәжбүр болды). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Notabitur-ға Abitur емтиханына шамамен тең емтихан қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Notabitur емтихансыз берілді. Соғыстан кейін бұл студенттер үшін үлкен кемшілік болды, өйткені Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Notabitur-дан айырмашылығы, бұл сертификат Батыс Германияда мойындалмады және Шығыс Германияда ешқашан мойындалмады. Университеттер Abitur-дың кем дегенде екі шет тілін (әдетте латын және француз тілдерін, кейде соңғысын ағылшын тілімен алмастыруға болатын) қамтитын жазбаша емтихандардан тұруын талап етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Notabitur алған студенттерге соғыс аяқталғаннан кейін емтиханға дайындалу үшін мектепке қайта оқуға мүмкіндік берілді. Абитуриенттікке дайындық курстарында әртүрлі жастағы және әртүрлі жыныстағы жастар оқыды, бұл сол кезде өте ерекше жағдай болды.
Басқа елдерде орта мектепті бітіргендігі туралы сертификат
Чехия, Австрия, Польша, Италия және басқа да континенттік Еуропа елдеріндегі балама бітіру куәлігі – Matura; Англияда, Уэльсте, Солтүстік Ирландияда, Сингапурда және Вест-Индияда ол A levels; Шотландияда ол Higher Grade; Ирландия Республикасында ол Leaving Certificate; Грекия мен Кипрде ол "apolytirion" (бір түрі орта мектеп дипломы); Мальтада ол Matriculation Certificate (MATSEC), Венгрияда ол "érettségi bizonyítvány" деп аталады, бұл неміс тіліндегі Zeugnis der Allgemeinen Hochschulreife фразасына шамамен тең, себебі ол Австро-Венгрия монархиясынан шыққан. Австралияда орта мектеп студенттеріне берілетін бітіру куәлігі – Жоғары орта білім сертификаты (SSCE). Алайда, SSCE атауы штаттан штатқа өзгереді. Викторияда ол Виктория білім беру сертификаты (VCE) деп аталады; Жаңа Оңтүстік Уэльсте ол Жоғары мектеп сертификаты (HSC) деп аталады. Үндістанда әр штаттың атауы әр түрлі. Әр Үндістан штатының өз емтихан тақтасы бар, кейбір штаттардың жеке қабылдау тестілеу жүйесі бар. Белгіленген емтиханды тапсырғаннан кейін студент университеттегі бакалавриат бағдарламасына түсуге құқылы. Мысалы, Андхра-Прадеш және Телангана штаттарында бұл Аралық емтихан тақтасы (BIE) деп белгілі. Кәсіби, мамандандырылған бағдарламалар мен беделді оқу орындарына түсу үшін емтихан тапсыру қажет. Инженерлік мамандықтар үшін жалқыұлттық деңгейде Бірлескен инженерлік емтихан өткізіледі. Медициналық бакалавриат (MBBS) бағдарламалары үшін бүкіл Үндістанда NEET UG – Ұлттық біліктілік және түсу тестісі өткізіледі. Сонымен қатар, Орталық орта білім беру кеңесі (CBSE) жүргізетін жалқыұлттық деңгейдегі емтихан бар, ондағы сертификат Жоғары орта білім сертификаты (HSC) деп аталады.
Нәрселеу
Соңғы екі жылда оқыған пәннің әр семестрі студентке 15 балл береді, ал жоғары курстар штатқа байланысты екі есеге есептелуі мүмкін. Соңғы емтихандар әрқайсысы төрт есеге есептеледі. Нақты балл жүйесі қандай федералды жерде Abitur емтиханын тапсырғанына байланысты. Abitur-дан өту үшін әдетте 50%-дан кем емес жиынтық балл қажет. Осы төменгі балл алған студенттер емтиханды өтпейді және Abitur алмайды. Abitur-ды алу үшін студенттің басқа да бірнеше шарттарды орындауы керек: таңдалған пәндер бойынша міндетті курстардан өту және негізгі пәндер бойынша нашар бағалардың санының шектелуі. Соңында, егер студенттер талап етілгеннен көп курсты оқыған болса, кейбір курстарды жиынтық баллдан алып тастау мүмкіндігі бар. Ең жақсы 1,0 балл 823 мен 900 балл аралығында болса, қол жеткізіледі; бұл баллға қол жеткізген студенттердің үлесі әдетте 0,2% - 3% шамасында, тіпті Abitur кандидаттарының таңдаулы тобы арасында да. Abitur кандидаттарының шамамен 12%-30% 1,0 мен 1,9 арасында баға алады. Немец гимназиясы бағалау жүйесі Білім беру бойынша бағалар Сипаттама Теңдес баға Abitur бағасы АҚШ жүйесі (шамамен)name=fn1) Ұлыбритания жүйесі (шамамен)name=fn1 15 балл 1.0 "sehr gut" (өте жақсы: ерекше жетістік) AA* 14 балл 13 балл 1.3 A 12 балл 1.7 "gut" (жақсы: орташа талаптан әлдеқайда жоғары жетістік) 11 балл 2.0 A−B 10 балл 2.3 9 балл 2.7 "befriedigend" (қанағаттанарлық: орташа талаптарға сәйкес жетістік) B+ C 8 балл 3.0 B 7 балл 3.3 B− 6 балл 3.7 "ausreichend" (жеткілікті: талаптарға едәуір сәйкес келмейтін жетістік) CD 5 балл 4.0 DE 4 балл N/A "mangelhaft" / "ungenügend" / "nicht bestanden" (жетілмеген / жеткілікті емес / өтпеген: талаптарға сай келмейтін жетістік) FU (Бағасы жоқ) 3 балл 2 балл 1 балл 0 балл
Халықаралық абитуриент
Халықаралық абитуриент Германия үкіметі аккредиттеген Германиядан тыс мектептерде ұсынылады. Бес Abitur емтиханы (үш жазбаша емтихан және екі ауызша емтихан) келесі пәндер бойынша өтеді: неміс әдебиеті, еуропалық тарих немесе экономика немесе математика немесе табиғаттану ғылымдары немесе тіл. Жоғары сыныптың (12-ші сынып) ақпан айында барлық студенттер неміс тілін қоса алғанда үш пән бойынша неміс тіліндегі халықаралық абитуриенттік емтиханды тапсырады. Көктемнің соңында студенттер екі пән бойынша міндетті ауызша емтихан тапсырады, оны Германияның білім беру саласының өкілі қадағалайды. Соңғы GPA-ға кіші және жоғары сыныптардың бағалары, сондай-ақ бес Abitur емтиханының нәтижелері кіреді. Осы емтихандарды сәтті аяқтағаннан кейін студенттер алған диплом Германиядағы университеттерге түсуге құқық береді.