Кіріспе

Ирландияның орта мектепті бітіру емтиханы Leaving Certificate Examination (Scrúdú na hArdteistiméireachta), көбінесе Leaving Cert немесе (бейресми) Leaving (Ardteist) деп аталады, ол Ирландияның орта мектеп жүйесінің соңғы емтиханы және Ирландиядағы университеттерге қабылдау емтиханы. Оған дайындалуға кем дегенде екі жыл қажет, бірақ қосымша өтпелі жыл болған жағдайда, студенттер үшін бұл емтихан Junior Cycle емтиханынан кейін үш жылдан соң өтеді. Бұл жылдар жиынтығы "Жоғарғы саты" деп аталады. Көптеген емтихан тапсыратын студенттердің жасы 16-19 аралығында болады. 2018 жылы Білім министрлігі және Ұлттық оқу бағдарламасы мен бағалау кеңесі жоғарғы сатыны қарастырып жатқанын, саясат және қоғам, дене шынықтыру және компьютерлік ғылым жаңа реформалардың бірінші пәндері болатынын растады. Ирланд тілі, ағылшын тілі, математика және еуропалық тілдер сияқты негізгі пәндер де уақтылы өзгертіледі.

Бағдарламалар

Үш ерекше бағдарламаны таңдауға болады. Әр бағдарламаның нәтижелері өте әртүрлі болғанымен, олардың бәрі орта білім беру принциптерін күшейтуге – оқушыны білім алуға, қоғамға және еңбекке дайындауға арналған.

Бекітілген оқудан шығу куәлігі

1924 жылы енгізілген Мемлекеттік атыздама (Leaving Certificate) – ең көп таралған бағдарлама. Кем дегенде алты пән емтиханмен тексеріледі, оның ішінде міндетті ирланд тілі де бар. Ирланд тілін міндетті түрде оқудан босату шарттары М10/94 (Ирландия Білім беру департаменті, 1994) айналымында сипатталған. Босату шетелде өткізілген уақыт немесе дислексия сияқты оқуға қабілетсіздіктер себебінен алуға болады. Көптеген студенттер жеті пәннен емтихан тапсырады.

Сертификатты бітірудің кәсіптік бағдарламасы

"Ливинг Сертификат" кәсіби бағдарламасы, дәстүрлі "Ливинг Сертификат" бағдарламасына тәжірибелік, "практикалық дағдыларды қолдануға" бағытталған толықтыру ретінде енгізілді, және ол бұрынғы бағдарламаға ұқсас.

Келесі куәлік қолданылды

"Қолданбалы аттестат" – дәстүрлі аттестаттың тағы бір түрі, ол студентті ересек өмірге және жұмысқа дайындау үшін тапсырылады.

Болжалған бағалар

2020 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан оқу бітіру аттестаты (Leaving Certificate) жойылды. Бұл оның тарихындағы алғашқы ресми жойылған жағдай болды. Оқу бітірушілерге өздерінің бағаларын мұғалімдердің болжауы арқылы алу мүмкіндігі берілді, содан кейін бұл бағалар ұлттық деңгейде стандартталады. Егер оқушылар болжамдалған бағаларына келіспесе, олар нәтижелеріне шағымданып, 2020 жылдың қараша айында дәстүрлі емтихан тапсыруға құқылы болды. Емтихан нәтижелері 2020 оқу жылына дейін жарияланбады. 2021 жылы әр пән бойынша үміткерлерге оқу бітіру аттестатын тапсыру, аккредиттелген баға алу немесе екеуінің арасынан жақсысын таңдау мүмкіндігі ұсынылды. Емтиханды өткізу мерзімі әдеттегі 13 күннің орнына 15 күнге дейін ұзартылды. Аккредиттелген бағалар мектептердің бағалауы мен стандарттау процесіне негізделген.

Тақырыбы

Төменде тізімделген пәндер Leaving Certificate емтиханына дайынданатын оқушыларға қолжетімді, алайда көптеген мектептерде олардың саны шектеулі болады. Пәндер бес топқа бөлінген, және көптеген пәндер бір топқа жатады.

Емтиханның форматы

Пәндер бірнеше әдіс арқылы бағаланады. Олардың ішінде кем дегенде бір жазбаша жұмыс (ағылшын тілі, математика, ирланд тілі және кейбір қосымша курстар екі жазбаша жұмыстан тұрады) бар. Тіл курстары студенттің жазу, сөйлеу және тыңдау дағдыларын тексереді. Емтиханның ауызша бөлігі ("ауызша") жазбаша емтиханға бірнеше ай бұрын өтеді, ал тыңдау ("аурал") жазбаша емтиханмен бірдей апталарда өткізіледі. Ғылым және гуманитарлық пәндердің бірқатары жазба жүргізуді немесе физикалық затты немесе жобаны жасауды қамтиды. Бұл жұмыс студенттердің біліктілігінің нақты дәлелі болу үшін жасалған. Дегенмен, барлық кітаптар мен жобалар тексерілмейді, инспекторлар жыл сайын таңдалған аз ғана мектептерге жіберіледі немесе әр сыныптан жобалардың шағын бөлігін қарап, деңгейін тексеріп шығады. Өнер және технология сияқты кейбір пәндер сыртқы сарапшының қатысуымен практикалық емтиханды қамтиды. Жазбаша емтихан өтетін оқу жылында барлық практикалық ғылым пәндері студенттік тапсырмалар арқылы ішінара бағаланады, бұл дәстүрлі емтихан форматтарына аз назар аударуға және студенттерді оқыған теорияларын іс жүзінде қолдануға, әдетте бірегей туындыларды жасауға бағытталған жоба арқылы жүзеге асырылады.

Нұсқалар

Әр пәннің Leaving Certificate деңгейіндегі бағалау жұмысы екі нұсқадан бастап алтыға дейін болуы мүмкін. Олар деңгей бойынша бөлінеді: жоғары және қарапайым, ал ирланд тілі мен математика пәндері бойынша – негізгі (Foundation). Әр пән деңгейінің нұсқалары ағылшын және ирланд тілінде сөйлейтін үміткерлерге арналған ережелерді қамтиды, ағылшын және ирланд тілі пәндерін қоспағанда (олар тек тиісті тілде басылады). Француз тілі немесе неміс тілі сияқты кейбір пәндер ағылшын және ирланд тілдерінің аралас форматта басылады. Бұл көрсетілген пәндерді тек екі нұсқамен қалдырады: екі тілді жоғары және екі тілді қарапайым. Дегенмен, математика пәні керісінше, барлығы алты нұсқаға ие: үш деңгей – жоғары, қарапайым және негізгі, әр деңгей ағылшын және ирланд тілдерінде. Жоғары деңгейдегі бағалау жұмыстары қызғылт қағазға, ал қарапайым деңгейдегілер – көк түсті қағазға басылады. География сияқты кейбір пәндер үшін толық түсті фотосуреттер басылып шығарылуы керек, сондықтан мұқабадан басқа барлық беттер ақ түсті болады.

1957 жыл

1957 жылы кейбір студенттер емтиханға дейін латын, ағылшын және математика пәндерінен материалдармен таныстырылды. Маусым айында қосымша емтихан өткізілді.

1969 жыл

1969 жылдың 12 маусымында Дублиндегі орта мектепке қарақшылық шабуыл жасалып, емтихан қағаздары ұрланды. Ағылшын тілі, математика және физика пәндерінен емтихан қағаздары оқушылар арасында таратылды. Ағылшын тілі және математиканың 2-кезеңінен қайта емтихан 1969 жылдың 27 және 28 маусымына сәйкес бекітілді.

2009 жыл

2009 жылдың 3 маусымында емтихандардың бірінші күні, Дрогедадағы Сент-Оливер қоғамдық колледжіндегі емтихан орталығында 4 маусымға жоспарланған ағылшын тілінен дипломдық емтиханның екінші парағы, 1-парақтың орнына қателікпен таратылды. Қатеге түзету шаралары қолданар алдында бірнеше үміткердің парақты көргені расталды. Инвигатор оқиға туралы дереу хабарламағандықтан, жұмыстан шұғыл түрде босатылды. Мемлекеттік емтихандар комиссиясының (SEC) өкілі сол күні жоспарлы тексеру мақсатымен емтихан орталығына келген, бірақ инвигатор оған есеп бермеді. SEC-ге хабарланған уақыттың кешіккеніне байланысты, келесі күні таңертеңге дейін қосымша парақты тарату мүмкін болмады. Оқиға болғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң, емтихан парағының ақпараты көптеген онлайн-форумдар мен әлеуметтік желілерде тарады. Емтихан 6 маусымда, сенбі күні сағат 09:30-дан 12:50-ге дейін қайта бекітілді. Шаббат күніне сәйкес келгендіктен, қайта бекітілген уақытта емтиханды тапсара алмаған 10 еврей студенті Дублиндегі православиелік үйге жіберілді. Олар Шаббат күніне тән болғандай, барлық электрондық құралдардан оқшауланды және емтиханды түнде тапсыруға дейін бақылауда ұсталды.

Отандық жоғары оқу орындары үшін біліктілік

Оқуға қабылдауды Орталық қабылдау кеңсесі (CAO) университеттер белгілеген талаптарға сәйкес жүзеге асырады. Абитуриенттер ағылшын және математика пәндерін міндетті түрде көрсетуі керек, ал кейбір университеттер ирланд тілі және/немесе шетел тілін де талап етеді. Кейбір курстар орта білім беру деңгейінде нақты пәндерді оқуды талап етеді. Мысалы, ветеринария мамандығына түсушілер химиядан жоғары деңгейде кемінде H5 бағасын көрсетуі керек. Көбінесе, инженерия және ғылым бағдарламалары математика және/немесе физикалық ғылымдарды талап етеді. Медицина сияқты басқа курстар да ұқсас қабылдау талаптарына ие. 2012 жылдан бастап, Leaving Certificate-те қол жеткізілетін ең жоғары CAO ұпайлары 625 ұпайды құрайды, бұл алты жоғары деңгейлі H1 және жоғары деңгейлі математиканы (H6 немесе одан жоғары) тапсырғаны үшін қосымша 25 ұпайға тең. Жыл сайын шамамен 150 студент ең жоғары бағаны алады, ал 10-20 студент жеті H1 немесе одан да көп баға алады. Әдетте, студенттер университетке түсу үшін ағылшын, математика, ирланд тілі және/немесе шетел тілінен өтуі керек. Leaving Certificate-тің нәтижесі бойынша сәтсіздік деп есептелмейді. Егер университет курсына деген сұраныс ұсыныстан асып түсетін жағдайда (бұл қалыпты жағдай), CAO кандидаттың алты пән бойынша Leaving Certificate нәтижелеріне сүйене отырып ұпай санайды. Кандидаттардың көпшілігі алтыдан сегіз пәннен емтихан тапсырады, оның ішінде ағылшын, математика және ирланд тілі (бос алу мүмкіндігі бар) және әдетте шетел тілі, ал ең жоғары баға алған алты пәннен алынған ұпайлар ескеріледі. Негізгі талаптар орындалғаннан кейін, ең көп ұпай жинаған абитуриенттерге курсқа оқуға мүмкіндік беріледі. Негізгі деңгейде оқытылған пәндер университеттерге түсу үшін көбінесе есепке алынбайды. Кейбір университеттер шетел тілін және ирланд тілін міндетті етуі мүмкін. Оқу қиындықтары, Ирландиядан тыс жерде туылған, он бір жасқа дейін ирланд тілін оқымаған және он бір жастан кейін кемінде екі жыл бойы шетелде оқыған жағдайларда босату қарастырылады.

2017 жылдан кейін

Білім департаменті 2017 жылы жаңа аттестат бағалау шкаласын енгізді. Жаңа шкалада сегіз баға бар, ең жоғарысы – 1-баға, ең төменгісі – 8-баға. Ең жоғары жеті баға – 1-ден 7-ге дейін 100%–дан 30%–ға дейінгі баллдарды 10%–дық тең баға диапазондарына бөледі, ал 30%–дан төмен балл алғандарға 8-баға беріледі. Жоғары және қалыпты деңгейдегі бағалар H немесе O әріптерімен белгіленеді, жоғары деңгейде H1–H8, ал қалыпты деңгейде O1–O8 болып көрсетіледі. Бұл жаңа 8 балдық шкала жоғары және қалыпты деңгейлердегі бұрынғы 14 балдық шкаланың орнын алмастырады. Бұрын, белгілі бір баға алған студенттердің көпшілігі жоғары бағадан үш пайыздық ұпайға және бес қосымша ұпайға жақын болды, бұл жатқа алуға және осы аз ғана қосымша ұпайларды алу үшін бағалау жүйесін пайдалануға ынталандырды. Жаңа, кеңейтілген баға диапазондары студенттерге емтихандарда аз жетістіктерге жету үшін қысымды азайтады және әр пәнге көбірек белсенді қатысуға мүмкіндік береді. Жаңа бағалау жүйесі сондай-ақ аттестатты бағалауда үлкен икемділікке, әртүрлілікке және жаңашылдыққа жол ашады. Басты мақсат – жоғары сыныптарда білім алушылардың тәжірибесін жақсарту, білім берудің кең мақсаттарына көбірек назар аудару. Жаңа сегіз балдық шкала аттестатты Шотландия, Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландия, Финляндия сияқты елдердегі мектеп бітіру емтихандарына және Халықаралық бакалавриатқа жақындастырады.

Күндері

Емтихандар әдетте маусымның бірінші сәрсенбісінде басталады, дәстүрлі түрде ағылшын тілінен бірінші жазба емтиханымен басталып, бейсенбі күні түстен кейін екінші жазба емтиханы өтеді. Емтихандар әдетте екі жарым аптаға созылады, бірақ ерекше пәндерден, мысалы, оқу бағдарламасына кірмейтін тілдерден емтихан тапсыратын студенттер үшін одан ұзаққа созылуы мүмкін. 2020 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан емтихандар тоқтатылды немесе кейінге шегерілді. 2008 жылы емтихан кестесі емтихан кезеңінің қарқындылығын азайту мақсатында қайта ұйымдастырылды. Атап айтқанда, ағылшын тілінен екінші жазба емтиханының уақыты шаршембі күні түстен кейіннен бейсенбі күні түстен кейінге ауыстырылды, бұл емтихан басталғанда үміткерлерге қажетті жазу жұмының көлемін азайтуға бағытталған шара еді. Қазір Ирландияда емтихандар басталғанда бүкіл ел бойынша ауа райы айқын жақсарады деген сенім бар.

2020 жыл

COVID-19 пандемиясына байланысты, білім және дағдылар министрі Джо МакХью 2020 жылдың 10 сәуірінде емтихандар кейінге шегеріліп, 29 шілдеден тамыз айының басына дейін басталатынын хабарлады. Бұл хабарлама сынға ұшырады, себебі сауалнама көрсеткендей, ата-аналардың 71% осы шешімге қарсы болды және басқа нұсқаны қалады. Leaving Cert-ті бағалау арқылы алмастыру мақсатында CancelTheLC.com сайтында петиция жиналып, 20 000 қол жиналды. Fianna Fáil және Sinn Féin партиялары шешімді сынап, оқу бітіру емтихандарын тоқтатуға шақырғандықтан саяси қысым да болды. 2020 жылдың 8 мамырында медициналық дәлелдерге сүйене отырып, жазғы емтихандар өткізілмейтіні жарияланды. Барлық студенттерге кейінге шегерілген емтихандардың орнына есептелген бағаларды қабылдау мүмкіндігі берілді, ал емтихандар қауіпсіз болғанда кейінірек өтетін болды. Сондай-ақ, ата-аналардың мұғалімдер берген бағаға ықпал ету әрекеттері немесе нашар баға бергені үшін мұғалімдерді сотқа беруі мүмкін деген алаңдаушылық білдірілді. Мұғалімдер студенттерді бағалауда мүдделердің қақтығысын жариялауға міндетті болды. 2020 жылдың 21 мамырында Ирландияның орта білім беру мұғалімдерінің қауымдастығы өз мүшелеріне, оларға қосымша құқықтық қорғау берілмесе, жаңа есептелген нұсқауларды орындамауға бұйрық берді, бірақ бұл мәселе келесі күні шешілді. Студенттер есептелген бағаларға тіркелуге шақырылды, және олардың 98% - ден астамы тіркелді. Емтихан тапсыруды қалаған студенттер үшін 2020 жылдың 16 қарашасынан 11 желтоқсанына дейін кешкі және демалыс күндері оқу бітіру емтихандары өтті.

Халықаралық қолданыс

Ирландиядан тыс жерде Leaving Certificate емтиханын өз студенттеріне ұсынатын бір ғана мектеп бар. 1997 жылдан бері Ливияның Триполи қаласындағы ISM халықаралық мектебінің оқушылары Leaving Cert емтиханын тапсырып келеді, онда араб тілі ирланд тілінің орнына, ал Ливия тарихы – ирланд тарихының орнына қолданылады.