Кіріспе
Терінің созылмалы қабынуы
Атопиялық дерматит өмір бойы адамдардың шамамен 20%-ына әсер етеді. Бұл ауру көбінесе кішкентай балаларда кездеседі. Көптеген адамдар осы жағдайдан өсіп кетеді. Зақымдалған жерді қысыру экземаны нашарлатады және тері инфекциясының қаупін арттырады. Қала тұрғындары мен құрғақ климатта өмір сүретіндер көбірек зардап шегеді. Кейбір антигистамин таблеткалары қышықты басуға көмектеседі. Фототерапия кейбір жағдайларда тиімді болуы мүмкін. Көптеген адамдарға диеталық шектеулер көмектеспейді және бұл тек тағамдық аллергия күдікті болған жағдайда ғана қажет. Ауыр АД жағдайларында циклоспорин, метотрексат, дупилумаб немесе барицитиниб сияқты жүйелік дәрілер қажет болуы мүмкін. Бұл жағдайдың басқа да атаулары: "балалар экземасы", "буындық экзема", "Беснье қышымы", "аллергиялық экзема" және "невродерматит".
Себептер
АД-ның себебі әлі анықталған жоқ, бірақ кейбір деректер орталық факторлар, иммундық және мүмкін генетикалық факторларға нұсқайды.
Ластану
1970 жылдан бері АҚШ және Ұлыбританияда атопиялық дерматит ауруының көрсеткіштері 3-6 есеге артты. Күні бүгінге дейін, дамып келе жатқан елдерден 4 жасқа дейін индустриалды дамыған елдерге көшіп келген адамдарда атопиялық дерматит қаупі күрт өседі, ал индустриалды елдердің қалалық аймақтарында тұру олардың қаупін одан да арттырады. Жақында жасалған зерттеулер осы және басқа да мәліметтерге жарық түсірді, бұл өмірдің алғашқы жылдарында индустриалды факторларға ұшырау атопиялық дерматиттің пайда болуына себеп болуы мүмкін екенін көрсетуде. (Ди)изоцианаттар және ксилен сияқты химиялық заттар терідегі бактериялардың керамид сфинголипидтері отбасының липидтерін өндіруіне кедеріс келтіреді. Бұл химиялық заттар сонымен қатар терідегі TRPA1 деп аталатын қышыма рецепторын тікелей белсендіреді. Ксилен мен диизоцианаттардың индустриалды өндірісі мен қолданылуы 1970 жылдан бастап күрт өсті, бұл осы заттарға орташа ұшырау деңгейін едәуір арттырды. Мысалы, бұл химиялық заттар атопиялық дерматит қаупін арттыратын немесе аурудың белгілерін нашарлататын бірнеше факторлардың құрамында болады, оларға: орман өрттері, автомобиль газдары, қабырға қағазының желімдері, бояулар, латекс емес көбікті жиһаз, темекі түтіні, сондай-ақ полиэстер, нейлон және спандекс сияқты маталар жатады.
Генетика
Көптеген адамдарда АД отбасылық немесе жекелеген анамнезі болады. Атопия – IgE-нің көп мөлшерін өндіретін адамдарды сипаттау үшін қолданылатын термин. Мұндай адамдарда астма, шүйнекбез, экзема, қышыма және аллергиялық ринит дамуға бейімділік жоғары. Алайда, филаггрин ақуызының немесе оның ыдырау өнімдерінің экспрессиясы атопиялық дерматит қаупін болжауға көмектеспейді. Бұл көрсеткіш қазіргі заманғы «санитарлық» жағдайда шектеулі, ал дұрыс дамылмаған иммундық жүйе зиянсыз заттарға аллергия дамытуға бейім. Бұл гипотезаға АД жағдайында қолдау бар. Бала кезінде итке тиген адамдарда атопиялық дерматит қаупі төмендеу. Эпидемиологиялық зерттеулер гельминттердің АД-ға қарсы қорғаныш рөлін де көрсетеді. Сондай-ақ, нашар гигиенасы бар балалар мен пастеризацияланбаған сүт ішетін балаларда АД даму қаупі азырақ. Аталған жағдайларда тағамдық аллергия тері бөгетінің бұзылуы салдарынан туындайды, ал емес тері проблемалары тағамдық аллергияны тудырады деген пікір қалыптасуда. Атопиялық дерматит кейде целиакия және целиакияға жатпайтын глютенге сезімталдықпен байланысты. Глютенсіз диета (ГФД) осы жағдайларда белгілерді жақсартатындықтан, глютен осы жағдайларда АД-ның себебі болуы мүмкін. Көп жеміс-жидектерді тұтыну АД-ға қарсы қорғаныш әсер береді, ал ауыр өңделген тағамдардың кері әсері болуы мүмкін. Мысалы, үй шаңының әсері АД даму қаупіне әсер етеді деп саналады.
Staphylococcus aureus-тің рөлі
Атопиялық дерматитпен ауыратын адамдарда S. aureus бактериясының теріге қоныстануы өте кең таралған. Атопиялық дерматитпен ауыратын адамдардың тері тосқауылындағы бұзылыстар S. aureus бактериясымен пайдаланылып, цитокин экспрессиясын туындатады, соның салдарынан ауру күшейеді. Дегенмен, атопиялық дерматит жұқпалы емес, демек, оны жоғары жұқпалы организм тікелей тудыра алмайды. Бұдан әрі, инфекцияланған немесе инфекцияланбаған экземада S. aureus-ты емдеу үшін стафилококкқа қарсы емнің тиімділігін растайтын жеткілікті мәліметтер жоқ.
Ылғалдандырғыштар
Күнделікті негізгі күтім терінің қорғаныш функциясын қалыпқа келтіруге, оның тітіркенуге және аллергендердің енуіне сезімталдығын азайтуға бағытталған. Зардап шегушілер көбінесе терінің ылғалдылығының жақсаруы атопикалық дерматит симптомдарының жақсаруымен бірге болатынын хабарлайды. Ылғалдандырғыштар (немесе емдеуші заттар) терінің жайлылығын арттырып, аурудың қайталануын азайтуы мүмкін. Оларды ұзақ уақытқа қолдануға болатын емдеулер ретінде, ваннаға қосымша заттар ретінде немесе сабынның орнына пайдалануға болады. Көптеген түрлі өнімдер бар, бірақ ұзақ уақытқа қолданылатын емдеулердің көпшілігі (аз майлыдан көп майлыға дейін) лосьондар, кремдер, гельдер немесе майлар болып табылады. Барлық ылғалдандырғыштар бірдей тиімді, сондықтан адамдар өздеріне сәйкес келетін бір немесе бірнеше өнімді таңдауы керек, олардың жасы, зардап шеккен дене бөлігі, климат/маусым және жеке талғамына қарай. Рецепт бойынша берілетін ылғалдандырғыштар рецептсіз берілетін ылғалдандырғыштардан артық тиімді болмауы мүмкін. Емдеуші ванна қосымшаларын қосымша қолданудың пайдалы екендігіне дәлел жоқ.
Тақырыптық
Тікелей теріге қолданылатын кортикостероидтар (жергілікті) атопиялық дерматитті басқаруда тиімді екені дәлелденді. Флутиказон пропионаты және мометазон фуроаты сияқты жаңа (екінші буын) кортикостероидтар, ескілеріне қарағанда тиімдірек және қауіпсіз. Жоғары және орташа дәрежелі кортикостероидтар, нашаррақтарына қарағанда жақсы әсер етеді. Олар, әдетте, атопиялық дерматиттің (АД) күшеуін емдеу үшін үзіліс-үзіліспен қолданылғанда қауіпсіз. Күніне бір рет қолдану, күніне екі немесе одан да көп рет қолданумен бірдей тиімді. Такролимус және пимекролимус АД-ны емдеуде тиімді және қауіпсіз. PDE4 ингибиторы – крисаборол да жеңіл және орташа ауырлықтағы АД-ны жергілікті емдеу үшін тиімді және қауіпсіз. Janus киназа ингибиторы – руксолитинибтің тиімділігі мен қауіпсіздігі әлі толық анықталған жоқ. Депрессанттар мен налтрексон қышынуды (қасынуды) бақылау үшін қолданылуы мүмкін. Монтелукаст сияқты лейкотриен рецепторларының антагонисттері АД емдеуде пайдалы болуы мүмкін, бірақ олардың тиімділігі зерттеулермен толық дәлелденбеген. Кейбір моноклональды антиденелер (mAb) атопиялық дерматитті басқаруда жоғары тиімді, бірақ конъюнктивит қаупін сәл арттырады. Моноклональды антиденелердің ішінде дупилумаб (Dupixent) және тралокинумаб (Adtralza, Adbry) АҚШ және ЕО-да орташа ауыр экземаны емдеу үшін мақұлданған. Лебрикумаб (Ebglyss) да ЕО-да орташа ауыр атопиялық дерматитті емдеу үшін мақұлданған, бірақ АҚШ-та өндіріс мәселелеріне байланысты мақұлданудан бас тартты. Аброцитиниб (Cibinqo) және упадацитиниб (Rinvoq) сияқты кейбір JAK ингибиторлары 2022 жылдың қаңтарынан бастап АҚШ-та орташа ауыр экземаны емдеу үшін мақұлданды. Бұл емдер жүйелік емдердің ең тиімділерінің бірі, бірақ олардың қауіптілігі туралы мәліметтер әлі толыққанды емес. Бұл емдеуге аллергенді құрамы бар ерітіндіні тіл астына инъекциялау немесе тамшылату кіреді. Антибиотиктер, ауызға қабылдау арқылы немесе жергілікті түрде қолданылатын, АД бар адамдардың терісінде S. aureus бактериясының көбеюін бақылау үшін жиі қолданылады, бірақ инфекцияланған немесе инфекцияланбаған экземада S. aureus-ты емдеу үшін антистафилококктық емдеудің тиімділігін растайтын жеткілікті дәлелдер жоқ. Жүкті әйелдердің омега-3 ұзын тізбекті полиқанықпаған май қышқылдарын (LCPUFA) қабылдауы балаларында АД-нің дамуын болдырмауға нақты пайда бермейді. Бірнеше пробиотиктердің оң әсері бар сияқты, бұл АД-нің таралуын шамамен 20%-ға төмендетуге көмектеседі. Көп түрлі бактерияларды қамтитын пробиотиктер тиімдірек болып көрінеді. Целиак ауруы немесе целиак емес глютенге сезімталдығы бар адамдарда глютенсіз диета олардың симптомдарын жақсартады және жаңа ошақтардың пайда болуын алдын алады.
Өмір салты
Денсаулық сақтау мамандары көбінесе атопикалық дерматитпен (АД) ауыратын адамдарға терілерін ылғалдандыру үшін жылы, әсіресе тұзды суда, үнемі шомылуды ұсынады. Қоюлатылған ағартқышпен ванналар орташа және ауыр экземасы бар адамдарға көмектесуі мүмкін, бірақ тек Staphylococcus aureus бактериясымен жұққан науқастарға ғана. Атопикалық дерматитпен ауыратын адамдарға жүн киімдерден немесе қышқылап тітіркендіретін маталардан аулақ болу ұсынылады, себебі олар жануды күшейтуі мүмкін.
Өзін-өзі басқару
Емдеу жоспарлары шатастырушы болуы мүмкін, ал жазбаша іс-қимыл жоспарлары адамдарға қай емді қайда және қашан қолдану керектігін білуге көмектеседі. Өзін-өзі басқаруды қолдайтын веб-сайт ата-аналар, балалар, жасөспірімдер және жас ересектердегі АД симптомдарын жақсартатыны көрсетілген.
Жарық
Фототерапиялық емдеу кең немесе тар спектрлі ультракүлгін (УК) сәулесіне ұшыратуды қамтиды. УК сәулеленудің әсері зардап шеккен тіндерге жергілікті иммуномодуляциялық әсер ететіні анықталды және ол жанудың ауырлығы мен жиілігін азайту үшін қолданылуы мүмкін. Фототерапияның түрлі түрлерінің ішінде, тек тар жолақты (NB) ультракүлгін B (UVB) сәулеленуі атопикалық дерматиттің (АД) ауырлығын азайтуға және қышықты басуға көмектеседі. Дегенмен, УК сәулелену тері қатерлі ісігінің түрлі түрлеріне байланысты екендігі анықталған, сондықтан УК емдеуі қауіпсіз емес. Ұзақ қолдану немесе әсер ету нәтижесінде тері қатерлі ісігі пайда болу қаупі болғандықтан, ультракүлгін фототерапиясы жасөспірімдер мен балаларға көрсетілмейді.
Аурудың ауыртпалығы
Атопиялық дерматит ауруына шалдыққан адамдардың өмір сапасын күрт нашарлатады. АД-нің әсері тек физикалық белгілермен шектелмейді, сонымен қатар маңызды адамгершілік және психосоциалдық салдарларды қамтиды. Оның ауыртпалығы зор, әсіресе өмір сапасына әсер ететін жоғары тікелей емес шығындар мен психологиялық әсерлерді ескергенде. Global Burden of Disease Study зерттеуіне сәйкес, АД мүгедектікке байланысты жоғалтылған өмір жылдары бойынша ең ауыр тері ауруы болып табылады және барлық өлімге әкелмейтін аурулардың ішінде алғашқы 15-ке кіреді. Псориаз және крапивница сияқты басқа дерматологиялық жағдайлармен салыстырғанда, АД әлдеқайда ауыр ауыртпалыққа ие.
Гуманистік жүктеме
Аурудың алға басқандығы адамдардың өмір сапасын түрлі жағынан әсер ету арқылы айқын түрде төмендетеді. Психологиялық әсері, көбінесе депрессия мен мазасыздық сияқты жағдайларға алып келеді, өмір сапасының төмендеуіне себеп болатын маңызды фактор болып табылады. Аурумен ауыратын адамдарда жиі кездесетін ұйқының бұзылуы, күнделікті өнімділікке және шоғырлануға әсер ете отырып, адамгершілік жүктемеге қосымша үлес қосады.
Клиникалық және экономикалық жүктеме
Экономикалық тұрғыдан Алцгеймер ауруы денсаулық сақтау жүйелеріне айтарлықтай жүк салады, әр науқасқа орташа тікелей шығын 4411 АҚШ долларына, ал орташа жанама шығын жылына 9068 АҚШ долларына бағаланады.
Өнімділіктің төмендеуі
АД өнімділікке де елеулі әсер етеді. Бұл факторларға байланысты АД-мен ауыратын адамдардың жылдық жалпы жұмыс күндерінің жоғалтуы шамамен 68,8 күнге жетеді, оның көп бөлігі жұмыста болуға қарамастан төмен өнімділікпен байланысты.
Таяу Шығыс пен Африкадағы аурулар
Атопиялық дерматит Таяу Шығыс және Африкадағы басқа тері ауруларымен салыстырғанда, мүгедектікке түзетілген өмір жылдарының ең көп жоғалтуына әкеледі. Осы аймақтардағы атопиялық дерматитпен ауыратын науқастар жыл сайын шамамен 0,19 сапаға түзетілген өмір жылына (QALY) шығын көреді. Ең көп шығын Мысырда, ал ең аз Кувейтте тіркелген. 15 миллионнан астам американдық ересек және бала атопиялық дерматитпен ауырады.
Құрлық теориясы
Интернетте атопиялық дерматит туралы көптеген жалған және артық ойлар пайда болды және олар әлеуметтік желілерде кеңінен тарады. Бұл конспирологиялық теориялардың ішінде атопиялық дерматиттің 5G, тамақтағы формальдегид, вакциналар және сыртқы қолданылатын стероидтардың салдарынан туындайды деген секілді мәлімдемелер бар. Сондай-ақ, вегетариандық диета, алма сиркесі, календула және қарасора атопиялық дерматитті емдей алады, ал ауа тазартқыштар атопиялық дерматит даму қаупін азайтады деген дәлелсіз теориялар да бар.
Зерттеу
Staphylococcus aureus теріде колонизацияланып, атопиялық дерматиттің пайда болуына себеп болуы мүмкін.