Кіріспе

Ио́н Грант Невилл Кит Фалько́нер (5 шілде 1856 - 11 мамыр 1887) - шотланд миссионері және араб тілінің маманы, 8-ші Кинтор графының үшінші ұлы. Кит Фальконнер Эдинбургте дүниеге келген. Харроу мектебінде оқып, Кембридж университетінде білім алғаннан кейін, ол Лондон қаласында миссионерлік қызметпен айналысты. 1886 жылы Кембридж университетінде араб тілі профессоры болып тағайындалды, бірақ Аден қаласының жанында миссионерлік жұмыс істеу кезінде қайтыс болды. Ол "Бидпай аңыздарын" қазақ тіліне аударды. Ол спортшы, велоспорт шебері болды және 1878 жылы әлем чемпионы атанды.

Өмірбаян

Кит Фальконер Кинтор графының үшінші ұлы болды және балалық шағын Шотландиядағы ата-бабалар үйі мен Англияның оңтүстік жағалауындағы Брайтон қаласы арасында өткізді. 1869 жылы, 13 жасында, ол емтихан арқылы Лондонның солтүстік-батысындағы ауылдағы Харроу мектебіне қабылданды. Ол сабақтарының конспектілерін өзі үйренген стенографиямен жазып алатын. Кит Фальконер 1873 жылы Харроу мектебін бітіріп, математикадан жеке репетитор алып, Хитчин қаласындағы Льюис Хенсли пастор үйінде оқыды. Тригонометрия, алгебра және оған аса қызығушылық тудырмаған басқа да пәндермен қатар, ол велосипед тебуді жалғастырды және ән айтуды үйренді. "Бұл, - деді Хенсли, - жас жігіттердің тобының шараларына және сөздеріне көмектесу арқылы өзін арнаған, тынығу қозғалысын қолдау үшін болды." Ол үйленгенге дейін 21-ші базар төбесінде тұрды. Бітіруші курсын үздік бағамен аяқтап, теологиялық пәндер бойынша дипломдық жұмысын бастады.

Велоспорт

Харроу мектебінің мұғалімі Э.Э. Боуэн былай деді: «Біз оның велосипедпен жасаған ерліктеріне қызығушылық таныттық. Велосипедтер ол университетке келген кезде ғана сәнге айналды; ол оларды пайдалануға өте ынталы және шебер болды; және ол Харроуда велосипед киімімен пайда болғанда, оның биік бойы зор машинасына мініп тұрған көрінісі керемет болатын. Ол көп жыл бойы осымен айналысты: кем дегенде екі жыл бойы ол Англиядағы ең жақсы велосипедші болды, ал оның жетістікке деген қуанышы оның құрметін әдеттен тыс кішіпейілділікпен алып жүргенін көрсететін еді. Кейт Фальконердің ең жақсы велосипедтерді сатып алуға ақшасы және кеңінен саяхаттауға уақыты болды. Ол, мүмкін, әлемдегі ең жылдам велосипедші болса да, велосипедпен айналысу оған екінші орында тұрды. Оның мінез-құлқы соншалықты әуесқой болғандықтан, кем дегенде екі рет жарысқа қатысуды ұмытып, соңғы сәтте ерлікпен жеңіске жеткен. Ол Кембридж университетінде оқып жүргенде, 1874 жылдың 6 маусымында университет велосипед клубының вице-президенті болып сайланды. 1874 жылдың 11 қарашасында қайын сіңілісіне жазған хатында былай деді: «Кеше он мильдік велосипед жарысы өтті. Үш адам қатысты. Мен де солардың бірі болдым. Мен бұл қашықтықты 34 минутта жүрдім, бұл рекордтық уақыт, әуесқой немесе кәсіби болсын. Мен мүлдем шаршаған жоқпын. Бүгін мен 86 дюймдік велосипедпен Трампингтонға барып-қайту арқылы жұртты көңілдіремін. Оның үстінде бірнеше саты бар, мен оған көмектесемін, содан кейін жолға шығып, өзім кетемін. Бұл алыпқа міну қатты қызықты: ол өтіп бара жатқан ескі профессорлардың арасында керемет сезім тудырады. 1875 жылы ол Хэтфилдтен Кембриджге дейінгі 68 шақырымдық клуб жарысын жеңіп алды, ал 10 мамырда Оксфорд университетіне қарсы Санкт-Олбанстан Оксфордқа дейінгі 50 шақырымдық (80 шақырым) жарыста жеңіске жетті. Келесі сәуірде ол Лилли Бриджде өткен «әуесқойлар чемпионаты» деп аталған төрт мильдік (6 км) жарыста жеңіп, рекордтық уақыт көрсетті. 15 мамырда ол Кембридж клубының Феннерде өткен 50 мильдік (80 км) жарысында 3 сағат 20 минут 37 секундта жеңіске жетті. 1878 жылдың 11 мамырында ол Ұлттық велосипедшілер одағының Стемфорд Бриджде өткен екі мильдік (3 км) чемпионатында жеңімпаз атанды. Бұл жарыс оған әлем чемпионы мәртебесін берген болуы мүмкін. Халықаралық велосипедтік қауымдастық құрылғанға дейін NCU чемпионаттары әлемнің ресми емес чемпионаттары деп есептелді. 1881 жылдың 28 мамырында Кит Фальконер 4 маусымда басталатын Лэндс-Энд – Джон О’Гройтс саяхатына дайындалу үшін Оксфорд, Пангборн және Харроу арқылы велосипедпен саяхаттады. XIX ғасырда Ұлыбританияның бір шетінен екінші шетіне саяхаттау – бұл нашар немесе дайын емес жолдармен, биік дөңгелекті велосипедпен, қауіпті тепе-теңдікпен және нашар тежегіштермен жүру еді. Бұл жақсы ауа райын қажет етті. Ол келмеген кезде, Кит Фальконер төрт күннен кейін Пензанстан кетіп, Лондон мен Кембриджге оралды. 1882 жылы Кит Фальконер 13 күнде Лэндс-Эндтен Джон-о’Гройтске дейін, яғни Ұлыбританияның ұзындығына дейін аттанды. Ол соңғы екі күнінде 346 шақырым жол жүрді. Оның маңызды соңғы жарысы 29 шілде 1882 жылы Лондонның сыртындағы Кристалл Палас қаласында өткен әуесқойлар чемпионаты болды. Ол 2 сағат 43 минут 58 секундта рекордтан жеті минут артық уақытпен жеңіске жетті. Кит Фальконердің велосипедке қатысты көзқарасы әрқашан мүмкіндіктері шектеулі велосипедшілермен бірдей болмады. 1881 жылдың 20 тамызында ол Лондонның шығыс бөлігінде бірге жұмыс істеген досы Чаррингтонға (төменде қараңыз) былай деп жазды: «Жас жігіттерді қонақ үйлерден, музыка залдары мен құмар ойындар тозақтарынан және оларды ұстауға дайын барлық тұзақтардан аулақ ұстайтын бейкүнә спорт түрін (мысалы, велосипедпен жүру) ынталандыру өте жақсы. Жарысқа қатысу үшін көпшілік алдында шығу, жаттығу үшін ғана емес, өйткені бірінші жағдайда адам өзін-өзі жаттықтыру керек, бұл сырадан, шараптан және темекіден аулақ болуды, ерте ұйықтап, ерте тұруды және денені шынымен де күшті, сау күйге келтіруді білдіреді. Ал тікелей ставкаға келгенде, барлық клубтар оған қатаң тыйым салады. Велосипед жарысы ғылыми дәріске қарағанда тыныш өтеді». Осылайша ол анасы мен қарындастарына нан табуға мүмкіндік алды. Олар мүлдем мұқтаж болды. Бала үйге жеткізілді. Үйге! Бұл ең қираған үйлердің бірінде, қасіретсіз төбешікте болды. Бұл аяулы суық және қараңғы күн болды. Бұзылған пеште кешегі оттың күлі қалды. Үстелдің үстінде газеттің бір бөлігінде біраз ұсақ-түйектің қалдықтары болды. «Жақсы әйел, сіз неге терезені ашпайсыз?» деді Чаррингтон мырза [миссияның мүшесі]. «Ох, сіз мұндайды айтпаған боларсыз, егер тамағыңыз болмаса және жылуға отыңыз болмаса», - деп жауап берді ол. Отбасыға көмек көрсетілді. 18 қарашада ол анасына жазды: «Бұл жерден ұзақ тұрса, барлық қабілеттерің әлсірейетініне күмәнім жоқ. Мен күніне бірнеше сағат араб тілін оқимын, ал жергілікті фиких, яғни мектеп мұғалімі, мені оқыту үшін күнделікті келеді. Аден миссиялық станция ретінде кемшіліктері жоқ емес. Климаты өте шаршатады және миссионерлердің демалуы үшін жақын жерде таулы аймақ жоқ; бірақ, мүмкін, уақыт өте келе мұндай таулы аймақ ашылады. Англиялықтар мен көрші тайпалар арасындағы қарым-қатынас жақсарып келеді. Ол әйелімен бірге Кратер өткеліне жақын, Кратер қаласына қарап тұратын жерде тұрды. Ол қалада діни кітаптарды таратты және арабша кітаптан оқыды. Содан кейін ол құдықтары бар, жақсы климаты бар және түйе жолдары арқылы ішкі аймаққа қол жеткізе алатын Шейх Османға көшті».