Кіріспе

Вексиллацио (вексиллациолар) – Принципат дәуіріндегі Рим әскерінің уақытша міндеттерді орындау үшін құрылған Рим легионының бөлімшесі. Оның аты легиондық бөлімшелердің туынан, vexillum (вексилла) деп аталатын тудан шыққан, ол аналық легионның белгісі мен атын алып жүрген. Көбінесе легиондармен байланысты болғанымен, vexillationes көмекші әскерлерді де қамтыған болуы мүмкін. Бұл термин жекеше түрінде де қолданылады, ол бір бөлімше туралы айтқанда, бірақ көбінесе көпше түрінде, таңдаулы бөлімшелерден құралған әскерді білдіреді. Vexillationes Римнің кең аумақты шекараларындағы төтенше жағдайларға жауап беру, азаматтық соғыстарда күресу немесе Римнің көршілеріне қарсы жорықтар жасау үшін құрылған. Олардың мөлшері мен құрамы әртүрлі болды, бірақ әдетте шамамен 1000 жаяу әскер және/немесе 500 атты әскерден тұрды.

Мақсаты

Рим армиясының көпшілігі (3-ші ғасырдың басында шамамен 400 000 адам) Гадриан заманынан бастап, тіпті одан бұрын, шекараларда орналасты. Бұл империяны ішкі аймақтарда немесе шалқая шекараларда қауіп туғанда қиын жағдайға түсірді. Орталық резерв болмағандықтан, шекара қорғанысында қауіпті олқылықтар қалдырмай, толық легионды немесе оның маңызды бөлігін қиын аймаққа жіберу сирек мүмкін болатын. Мәселені шешудің жалғыз логикалық жолы – әртүрлі легиондардан жасақтарды құрап, қауіп-қатермен күресу үшін уақытша топтар жасау еді. Қауіп сейілген соң, бұл жасақтар таратылып, жасақтағы сарбаздар өз легиондарына қайтарылатын. Август заманынан бері Рим императорлары Италияда және Рим қаласында әскерлік бөлімшелерге ие болды. Уақыт өте келе бұл бөлімшелердің саны артты. Август преториандықтарды құрды, олар Домициан тұсында он когортадан тұратын күшке ие болды, әр когорта қағаз бойынша 1000 сарбаздан және белгілі бір сандағы атты әскерден құралды. Траян өзінің проконсулдық атты әскерінен – Германияның Төменгі провинциясының легаты болған кезіндегі 1000-ға жуық атты әскерінен – императорлық жеке гвардиясын, Equites Singulares Augusti құрды. Септимий Рим әскерінде көптеген өзгерістер жасады. Ол жеке гвардияның санын екі есеге көбейтіп, 2000 атты әскерге жеткізді. Преториандықтардың қатарын провинциялық сарбаздармен толтырды. Жаңа легион, Legio II Parthica құрып, оны Рим тарихында алғаш рет Рим қаласының шетіне орналастырды, бұл Рим императорының әскери диктатор екенін көрсетті. Император жорыққа шыққанда, Рим қаласындағы гвардиялық бөлімдер оны сүйемелдейтін. Бұған қоса, шекарадағы легиондардан жасалған жасақтар да қосылатын.

Әсері

Vexillatio жүйесі бастапқыда империяның тамаша жолдарымен қамтамасыз етілген жылдамдығы және осы бөлімшелердің, сондай-ақ олардан шыққан легиондардың жоғары деңгейдегі тәртіптілігі, бірлігі және корпустық рухының арқасында тиімді болды. Бірақ Үшінші ғасыр дағдарысы кезінде (235-тен шамамен 290 жылға дейінгі аласапыран кезеңде) vexillationes бір аймақтан екіншісіне тым жылдам ауыстырылып, бөлімшелер мүлдем шатасып, дерлік тәуелсіз болып кетті. Император деп жариялаған легиондар нақты императордың әскерінде немесе шекарадағы гарнизонда болуы мүмкін еді. Бұл Рим армиясындағы ұйымдаспаушылықтың басты себебі болды, нәтижесінде Диоклетиан мен Константин I басшылығымен кең ауқымды әскери реформалар жасалды, онда негізгі әскер бірлігі 5000 адамдық легионның орнына бір (Quingenaria = 500 сарбаз) немесе екі (Milliaria = 1000 сарбаз) когортаның көлеміне дейін азайтылды.

Бірліктер

Диоклетиан мен тетрархия кезеңінен бастап, және мүмкін Галлиеннің билігінен ертерек, vexillationes әскердегі әдеттегі кавалериялық бөлімшелер болды, бірақ алалар да сақталды. IV ғасырда римдік дала армияларының Vexillationes palatinae және Vexilationes comitatenses 300 немесе 600 адамнан тұратын болған деп саналады. Notitia Dignitatum құжатында 88 vexillatio тізімі бар. Басқа бөлімшелер, мысалы, жаяу әскерлердің когорталары мен центуриялары, сондай-ақ кавалериялық алалар мен турмалар өздерінің жеке vexillum-дарына ие болуы мүмкін. Бұған қоса, өздерінің vexillationes-терімен арнайы әскерлердің бөлімшелері әдеттегі әскери құрылымнан тыс белгіленген, мысалы, vexillarii (қайта тіркелген ветерандар), олар өздерінің әдеттегі серіктерінің когорталарынан бөлек қызмет ететін болған.