Кіріспе
Моңғолияның заң шығару органы – Мемлекеттік Ұлы Хурал – Моңғолияның бірпалаталы парламенті. Ол Үкімет сарайында орналасқан. 2023 жылдың 31 мамырында Монголия парламенті Конституцияға түзету енгізіп, орын санын 76-дан 126-ға көбейтті. Сайлау жүйесі де параллель дауыс беруге өзгертілді.
The State Great Khural is the unicameral parliament of Mongolia. It is located in the Government Palace. On May 31, 2023, Mongolia’s parliament approved a constitutional amendment that increased the number of seats from 76 to 126. The method of election was also changed to parallel voting.
Құрылымы
Мемлекеттік Ұлы Хурал бір палаталы және 76 мүшеден тұрады. Мемлекеттік Ұлы Хуралдың барлық мүшелерінің кемінде 57-сінің мандаты болғанда парламент өкілеттікке ие деп саналады. Мемлекеттік Ұлы Хуралдың мүшесі – халықтың өкілі, ол барлық азаматтар мен халықтың мүдделерін білдіріп, қорғайды. Мемлекеттік Ұлы Хурал мүшесінің өкілеттігі Мемлекеттік елтаңбаның алдында ант берумен басталады және Мемлекеттік Ұлы Хуралдың жаңадан сайланған мүшелері ант берген кезде тоқтатылады.
Төраға
Төраға – Мемлекеттік Ұлы Хурал төрағасы.
Төрағаның орынбасары
Төрағаның орынбасары сайлау қорытындысы бойынша құрылған әрбір топпен сайланады. Олардың қызмет мерзімі төрт жылды құрайды, бірақ заңмен белгіленген негіздер бойынша мерзімі біткенге дейін олар лауазымнан алынуы мүмкін.
Төрағалық кеңес
Төрағалық кеңеске Мемлекеттік Үлкен Хурал төрағасының орынбасары, фракция төрағалары, парламенттік партиялар жетекшілері және тұрақты/уақытша комитеттер төрағалары кіреді.
Сайлаулар
Мемлекеттік Ұлы Хуралдың барлық 76 мүшесін сайлау үшін сайлау төрт жылда бір рет өткізіледі. Сайлаудың барлық 26 көпмандатты сайлау округінде көпшілік дауыс беру жүйесі қолданылады. Монғол азаматы 18 жасқа толып, Монғолияда тұруы керек, сонда ғана дауыс бере алады. 25 жастан асқан кез келген адам сайлануға құқылы. Хурал таратылған жағдайда, мүшелердің үштен екісі таратуға дауыс бергенде, Президент Хуралды таратып жібергенде немесе Президент немесе Кабинеттің жартысы отставкаға кеткенде жаңа сайлаулар өтеді.
Сессиялар
Мемлекеттік Ұлы Хуралдың негізгі ұйымдастыру нысаны – сессия. Конституцияның 27-бабына сәйкес, Мемлекеттік Ұлы Хуралдың кезекті сессиялары әр алты айда кемінде 50 жұмыс күні бойы өткізіледі. Сессия пленарлық отырыстардан, тұрақты комитеттердің жеке немесе бірлескен отырыстарынан және фракциялық мәжілістерден тұрады. Сессияның төрт түрі бар:
Inauguration session Convenes, by the President's convocation, within 30 days after the election. Regular session Autumn session commences on 1 October, and the spring session commences on 5 April each year. Extra ordinary session Convenes at the demand of greater than one third of the members of the State Great Khural, or on the initiative of either the President or the Chairman of the State Great Khural. Emergency session Convenes within 72 hours of the President's proclamation of state of emergency or war.
* **Атқару сессиясы** – Президенттің шақыруымен сайлаудан кейін 30 күн ішінде өткізіледі.
* **Кезекті сессия** – Күзгі сессия жыл сайын 1 қазанда, ал көктемгі сессия 5 сәуірде басталады.
* **Ерекше сессия** – Мемлекеттік Ұлы Хурал мүшелерінің үштен бірінен астамының талабы бойынша немесе Президенттің немесе Мемлекеттік Ұлы Хурал Төрағасының бастамасымен шақырылады.
* **Төтенше сессия** – Президенттің төтенше жағдай немесе соғыс жағдайын жариялауынан кейін 72 сағат ішінде шақырылады.
Inauguration session Convenes, by the President's convocation, within 30 days after the election. Regular session Autumn session commences on 1 October, and the spring session commences on 5 April each year. Extra ordinary session Convenes at the demand of greater than one third of the members of the State Great Khural, or on the initiative of either the President or the Chairman of the State Great Khural. Emergency session Convenes within 72 hours of the President's proclamation of state of emergency or war.
Комитеттер
Мемлекеттік Ұлы Хуралдың қоғамдық саясаттың белгілі бір салаларымен айналысатын тұрақты комитеттері болады. Тұрақты комитеттер 10-нан 19 мүшеден тұрады және әр аптаның сейсенбі және сәрсенбі күндері отырысқа жиналады. Төменгі комитет тұрақты комитетке бағынышты және тұрақты комитет қарауына тиіс нақты мәселелермен айналысады. Мемлекеттік Ұлы Хурал белгілі бір мәселелерді қарау, ұсыныстар енгізу және пленарлық сессияларға есеп беру үшін уақытша комитеттер құрады.
Партиялық жиналыстар
8 немесе одан көп орынға ие партия/коалиция партиялық топ құруға міндетті. Тәуелсіз депутаттар мен бірнеше партия мүшелері топқа қосылуға құқылы, бірақ өздері жеке топ құра алмайды. Әрбір топ өзінің жетекшісін сайлайды, ол төрағаға хабарлайды. Топ құру туралы шешім және оның құрамының тізімі төраға сайланғаннан кейін 24 сағат ішінде ұсынылуы керек. Төраға бұл шешімдерді Мемлекеттік Ұлы Хуралдың пленарлық отырысында жариялайды.
1-кезең
Партиялық фракциялар немесе тұрақты комитеттер заң жобаларын әзірлейді және оларды Мемлекеттік Ұлы Хуралдың пленарлық отырысында талқылауға ұсыну туралы шешім қабылдайды. Мемлекеттік Ұлы Хурал содан кейін заң жобасын талқылау-талқыламау туралы шешім қабылдайды. Егер талқылауға қатысты шешім қабылданса, жобалар бірінші талқылауға дайындық үшін тұрақты комитеттерге жіберіледі. Егер заң жобаларын талқыламау туралы шешім қабылданса, онда ол бастамашыларына қайтарылады.
2-кезең
Тұрақты комитет бірінші талқылау үшін заң жобасын дайындап, өз ұсынысы мен қорытындысын Мемлекеттік үлкен құрылтайға ұсынады. Бұл кезеңде партиялық топтар жобаға пікір білдіруге құқылы. Барлық партиялардың пікірлері мен ұсыныстары тұрақты комитет қорытындысына қосылады. Пленарлық сессияда дауыс беруден кейін жобалар соңғы талқылауға дайындалу үшін тұрақты комитеттерге қайтарылады.
3-кезең
Тұрақты комитеттер алғашқы талқылау қорытындыларын бастапқы жобаға қосады және алғашқы талқылау туралы баяндама жасайды. Олар сондай-ақ жобаны Мемлекеттік үлкен Хуралға ұсынады. Бұл кезеңде тұрақты комитеттер жоба бойынша қайта дауыс беруді сұрауға құқылы. Жоба Мемлекеттік үлкен Хуралда талқыланып, дауысқа салынып, толыққанды қабылданады. Егер жоба толық қабылданбаса, ол заң бастамашыларына қайтарылады. Тұрақты комитеттер заң жобаларының және Мемлекеттік үлкен Хуралдың басқа да қаулыларының соңғы нұсқаларын дайындайды. Тұрақты комитеттер заңнаманың және басқа да қаулылардың соңғы нұсқаларын Мемлекеттік үлкен Хуралға ұсынады. Заңнаманың және басқа да қаулылардың соңғы нұсқалары Мемлекеттік үлкен Хуралға ұсынылғаннан кейін Мемлекеттік үлкен Хуралдың Төрағасы үш жұмыс күні ішінде соңғы нұсқаларға қол қояды. Қол қойылған заңнама мен басқа да қаулылар 24 сағат ішінде Моңғолия Президентіне жіберіледі. Егер Президент заңнамаға вето қойса, мәселе Мемлекеттік үлкен Хуралда қайта талқыланады. Заңнама "Мемлекеттік ақпарат" бюллетенінде жарияланғаннан кейін күшіне енеді.