Кіріспе
Бережаны (Бережани, ; Brzeżany; ; Bzhezhani/Bzhizhani) – Украинаның батысындағы Тернополь облысы, Тернополь ауданындағы қала. Облыстың әкімшілік орталығы Тернополь қаласынан шамамен қашықтықта орналасқан. Бережаны қаласы Бережаны қалалық бірлестігінің (hromada) әкімшілік орталығы болып табылады. Халық саны:
Berezhany (Бережани, ; Brzeżany; ; Bzhezhani/Bzhizhani) is a city in Ternopil Raion, Ternopil Oblast, western Ukraine. It lies about from the administrative center of the oblast, Ternopil. Berezhany hosts the administration of Berezhany urban hromada, one of the hromadas of Ukraine. Population:
Тарих
Бережаны туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1374 жылға дейін барады, сол кезде ауылды Галиция және Лодомерия губернаторы Владислав II русь бояр Васко Тептуховичке сыйлаған. 14 ғасырда ол Польшаның құрамына кіріп, Бучачтан шыққан ақсүйек отбасының меншігіне айналды – Бучацкийлер әулеті, кейіннен Сиеньявалар. Польшаның көрнекті әскери қолбасшысы және саясаткері Миколай Сиеньявский отбасының орталығын осы жерде құруды жоспарлағандықтан, 15 наурыз 1530 жылы Польша королі Сигизмунд I Магдебург құқығы үлгісінде ауылға қалалық жарғы берді. Бұл құжат, басқа да артықшылықтармен қатар, 1945 жылға дейін Бжежаны деп аталған жаңа қалаға жыл сайынғы екі базар өткізуге құқық берді: біреуі – Иеміздің Көтерілу күніне, екіншісі – тізбекталған әулие Петір күніне. Апталық жәрмеңкелер жұма күндері өткізілуге тиіс болды, бірақ жақын маңдағы басқа қалалардың құқықтары ескерілуі керек еді. Осылайша, қала кез келген саудагерге, арба жүргізушіге немесе кәсіпкерге, оның әлеуметтік жағдайына, жынысына, дініне немесе нанымына қарамастан, сауда үшін Бжежаны қаласына келуге рұқсат берді. Қаланың Львов пен Теребовля арасындағы жол бойында орналасуы қаланың өсуіне және дамуына ықпал етті. Қалаға алғаш қоныстанғандардың арасында Сиеньявскийдің татар тұтқындығынан босатып әкелген львовтықтар болды. Көп ұзамай ол Польшаның түкпір-түкпірінен, соның ішінде көптеген еврейлер, украиндер және армяндардан қоныс аударушыларды тарта бастады. 1534 жылы Миколай Сиеньявский Злота Липа өзеніндегі кішкентай аралдағы тік төбеде үлкен бекініс салуды бастады (Бережаны қамалын қараңыз). Бекініс 1554 жылы аяқталып, Сиеньявскийлер отбасының басты резиденциясына және аймақтағы ең жақсы қорғалған орындардың біріне айналды. Сонымен қатар, жақын маңдағы төбеде үлкен қоршалған монастырь мен Бернардиндер шіркеуі салынды. Екі қоршалған орын да саудагерлерге қауіпсіз баспана болды, бұл қаланың сауда және коммерциядағы беделін арттырды. 17 ғасырдың басында Миколай Сиеньявскийдің немересі, сондай-ақ Миколай аталған, қаланың өзін бекітті. Қала 1648 жылғы Хмельницкий көтерілісіне дейін татарлар мен казактардың барлық шабуылдарына төтеп берді, содан кейін оны казактар басып алды. 1655 жылы «Топан су» кезінде оны Швеция әскерлері қайтадан басып алды және қала тағы да тоналды. Алайда, ол кейіннен қайта жаңартылып, 1667 және 1672 жылдары казактардың шабуылдарына қарсы тұрды. 1675 жылы қала Осман империясының әскерлерімен қайта тоналды. Алайда, Миколай Иероним Сиеньявский қаланың қайта құрылуын қаржылады. Қайта салынған ғимараттардың арасында Бернардин шіркеуі және Польша Адамовка маңындағы униат шіркеуі болды (атауына қарамастан, оның көп бөлігі украиндықтармен мекенделген). Қауіпсіздік деңгейінің жоғары болуына байланысты қала өсіп, 17 ғасырдың соңына қарай онда 8000-ге жуық тұрғын болды. Адам Миколай Сиеньявскийдің қайтысынан кейін, оның соңғы туысы, қала Август Александр Чарторыскиге Сиеньявскийдің қызы Мария Зофия арқылы мұрагерлік етті. Чарторыски, көрнекті магнат, 18 ғасырдың басында қала маңында үлкен жасанды көл жасады. Сол көлдің жағасында Сиолко және Кастеловка қалаларының маңы салынды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінен кейін қала Австрияға қосылды, ол оны Галиция аймағына қосты. 1867 жылдан кейін қала Австро-Венгрия империясының құрамына кірді және жаңа үйлер салу қатаң шектелген бекіністер аймағынан тыс болғандықтан гүлденуін жалғастырды. 1805 жылы мұнда гимназия құрылды, оның көптеген белгілі түлектері болды. Олардың арасында Влоцмиер Беднарский, Франц Коковский, Бодан Лепкий, Рудольф Мох, Корнел Уейский, Руслан Шашкевич және Польшаның болашақ маршалы Эдвард Ридц Смиглы болды. 1894 жылы қала темір жол арқылы Тарнопольге (қазіргі Тернополь, Украина) қосылды және 1900 жылы оның халқы 10 610 адамды құрады. Қаланың халқы көп болғанымен, уақыт өте келе сауда орталығы ретінде маңыздылығын жоғалтып, негізінен еврейлер тұратын типтік штетлге айналды. Сондай-ақ, Сиеньявскийлер отбасынан кейінгі Чарторыски және Любомирски отбасылары көптеген қамалдарға ие болғандықтан және бұл қамалға қызығушылық танытпағандықтан, қамал тоқырап қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қысқа уақытқа Ресейдің бақылауына өтті, бірақ көп ұзамай Австро-Венгрия қайта басып алды. Қамал соғыс кезінде сол жерде орналасқан австро-венгерлік сарбаздар тарапынан тоналды, ал Пулавы, Łańcut және Виланув сарайларынан шығарылған өнер туындылары эвакуацияланды. Соғыс аяқталғаннан кейін қала қысқа өмір сүрген Батыс Украина Халық Республикасының құрамына кірді, бірақ 1919 жылы Ұлттар Лигасының елшілер конференциясының шешімімен, қысқа польша-украин соғысынан кейін қайтадан Польшаға берілді. Польша-Совет соғысы кезінде ол қысқа уақытқа Қызыл Армия басып алды, бірақ Варшава шайқасынан кейін польша әскері қайта басып алды. Алайда, қамал мен жергілікті шіркеулерден эвакуацияланған ең құнды мүсіндер мен картиналардың бір бөлігі Краковқа қайтарылмады және олар Ойцов маңындағы Пескова Скала қамалында соғыстан аман қалды. 1939 жылы Польшаға шабуыл жасалып, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қала қысқа уақытқа нацистік Германияның бақылауына өтті, содан кейін Совет Одағына берілді. Совет оккупациясы кезінде жергілікті тұрғындардың көптеген бөлігі ГУЛАГ лагерлеріне жіберілді, сонымен қатар қалада көрнекті НКВД түрмесі орналасқан. 1941 жылдың маусымында, «Барбаросса» операциясы басталғанда, НКВД Бережаны түрмесінде ұсталып тұрған 174-тен 300-ге дейін тұтқындарды жаппай қырды. 4 шілде 1941 жылы қала тағы да Германияның бақылауына өтті және кейіннен Бас үкіметтің «Галиция округіне» қосылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Бжежаныда шамамен 4000 еврей тұрған, ал 1939 жылдан кейін бұл көрсеткіш неміс оккупациясы астындағы шығыс аумақтардан келген 8000 еврей қашқынның қосылуымен үш есеге артты. Совет әскері кеткеннен кейін, түрмедегі жаппай қырғынның мәйіттерін тапқан украиндер еврейлерге қарсы қарапайым қырғынды ұйымдастырды, нәтижесінде қаланың ондаған еврейлері қаза тауып, олар жараланды және тоналды. 1941 жылдың желтоқсанында Литятын орманында шамамен 1000 еврей өлтірілді. 12 маусым 1943 жылы нацистер Бжежаны геттосынан және еңбек лагерінен еврейлердің барлығын жергілікті зиратта өлтірді, тек бірнеше адам ғана қашып кетті. 1942 жылдан соғыс аяқталғанға дейін аймақта, көбінесе Армия Крайованың жергілікті бөлімдері тарапынан, партизандық қызмет белсенді болды. 1944 жылы қала Польшаның үй ішіндегі Армиясының «Темпест» операциясы барысында басып алынды, бірақ польша ұлтшылдары жақын арада ығыстырылды, өйткені қала Қызыл Армия басып алды. 1945 жылы ол Совет Одағына қосылып, Украина КСР-іне қосылды. 1991 жылдан бері ол Украинаның құрамында. 2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Бережаны облыстық маңызы бар қала ретінде белгіленді және Бережаны ауданының әкімшілік орталығы болды, бірақ ол ауданға кірмеді. Украинаның әкімшілік реформасының аясында, Тернополь облысының аудандарының саны үшке дейін азайтылды, қала Тернополь ауданына біріктірілді.
География
Қала облыстың әкімшілік орталығы Тернополь қаласынан шамамен 50 км (31 миль) қашықтықта орналасқан. Қала теңіз деңгейінен 400 метр (1300 фут) биіктікте жатыр.
Білім
Қалада төрт орта мектеп және бір гимназия бар.
Экономика
Бережаны қаласының экономикасы үшін кірпіш зауыты, жиһаз фабрикасы және шыны зауыты маңызды.
Көрнекті орындар
Архитектуралық маңызы бар бесбұрышты бекіністің қираған қалдықтары (1554 жылы салынған), алғашқыда 17 ғасырда жоспарланған парк және ағаштан салынған Святой Николай шіркеуі (1691 жылы аяқталған).