Сергей Третьяков: Совет суретшісі, драматур және журналисі

Кіріспе

Ресейлік жазушы, ақын, драматург және журналист Сергей Михайлович Третьяков (Серге́й Миха́йлович Третьяко́в; 20 маусым 1892, Голдинген, Курляндия губерниясы, Ресей империясы (қазіргі Кулдига, Латвия) – 10 қыркүйек 1937, Мәскеу, Ресей КФСР, КСРО) – советтік ресейлік конструктивист жазушы, драматург, ақын және "Правда" газетінің арнайы тілшісі.

Өмір және мансап

Сергей Третьяков орыс әкесі Михаил Константинович Третьяков пен балтық немісі Елизавета (Эльфриде) Эммануиловна Третьякованың (құрметті әкесі Меллер) ұлы ретінде дүниеге келді. Әкесі мектеп мұғалімі болған. 1916 жылы Мәскеу университетінің құқық факультетін бітірді. 1913 жылдан жарияланымдар жасай бастады, ал Ресей революциясынан аз бұрын эго-футуристермен байланысқа түсті. 1919 жылы Ольга Викторовна Гомолицкаяға үйленді. "Темір үзіліс" жарияланғаннан кейін көп ұзамай, Николай Асеев және Давид Бурлюк сияқты суретшілермен бірге "Жарату" деп аталатын Сібір футуристік қозғалысына белсенді қатысты. Третьяков конструктивистік LEF журналының (1923–1925) және оның жалғасы Novyi LEF ("Жаңа LEF", 1927–1928) журналының, сондай-ақ олармен байланысты көркемдік қозғалыстың негізін қалаушылардың бірі болды, оның басты күші ақын Владимир Маяковский еді. Олар "буржуазиялық" мәдениетке қарсы соғыс жариялады және олар жасаған эксперименталды авангардтық туындылардың большевиктік революцияның көркем үні екенін мәлімдеді. Борис Пастернак топтың ешкімнің революцияға дейінгі өнерді жоюға ниеттенбегеніне сенді, бірақ бір ерекшелік болды: "Бұл теріске шығарушылар тобындағы жалғыз дәйекті және адал адам – Сергей Третьяков, ол өзінің теріске шығаруын табиғи соңына дейін жеткізді. Платон сияқты Третьяков жас социалистік мемлекетте өнерге орын жоқ деп есептеді". Третьяковтың алғашқы пьесасы "Жердің ашуы", сонымен қатар "Әлемнің беті бұрылды" деп аталды, В.М. Мейерхольдтың режиссерлігімен 1923 жылдың 4 наурызында премьераға шықты. Бұл пьеса 11 апта ішінде 44 рет қойылып, коммерциялық сәттілікке жетті және Мәскеудің "Зон" театрын банкроттықтан құтқарып, сахналанған болатын. Ол "Қызыл Армияға және РСФСР-дің бірінші жауынгері Леон Троцкийге" арналған. Третьяковтың келесі екі пьесасы "Сен мені естисің бе, Мәскеу?" және "Газ маскалары" (екеуі де 1924 жылғы) жас Сергей Эйзенштейннің режиссерлігімен қойылды. Соңғысы максималды реализмді қамтамасыз ету үшін Мәскеу газ зауытында сахналандырылды. 1924 жылы Сергей Третьяков Қытайға ұзақ сапар жасап, орыс әдебиетін оқытып, кейінірек жарық көрген туындыларына материал жинады. Вансян оқиғасы туралы "Рыждай Қытай" (Rychi Kitai) атты өлеңдік пьесасы 1926 жылдың 23 қаңтарында Мейерхольд театрында премьераға шықты, содан кейін шетелдік турнелерге және КСРО-ның провинциялық театрларына сапарлады. Третьяков сонымен қатар даулы "Мен сәбиді қалаймын" (1926) пьесасын жазды, ол соңғы жылдары Еуропа мен Америкада қойылды. Пьесада саяси тазалық үшін таңдаулы өсіруді жақтады. Мейерхольд оны дереу сахнаға қоюға келісті, бірақ төрт жыл бойы цензурамен күресіп, пьесаны сахнаға шығаруға қол жеткізді. 1930–1931 жылдары Третьяков Германия, Дания және Австрияға саяхат жасады. Билікке қарсы шығар алдында, ол Бертольд Брехт сияқты еуропалық жазушыларды аударды және танымал етті. Брехт Третьяковтың әдеби туындыларымен де таныс болды және 1935 жылы онымен бірге болды. Третьяков Жорис Ивенс режиссерлік еткен "Батырлар жыры" (1932) фильміне әндер жазды, ал музыкасын Ханс Эйслер жазды. Третьяков 1937 жылдың 25 шілдесінде Ұлы тазалау кезінде тұтқындалып, тыңшылықпен айыпталды. Ол шетелдік жазушылармен байланысы болғандықтан күдік тудырды, сондай-ақ 1920 жылдары білдірген саяси көзқарастары енді қабылданбады. Оның "Мен сәбиді қалаймын" пьесасы 1937 жылдың желтоқсан айында "Правда" газетінде "советтік отбасыға қарсы жасалған жауыздықпен келтірілген қорлау" деп айыпталды. Ол 1937 жылдың 10 қыркүйегінде өлім жазасына кесілді, бірақ "Мен сәбиді қалаймын" кітабының ағылшын тіліндегі басылымына жазылған кіріспеде Роберт Лич соңғы қарсылық ретінде Бутырка түрмесінің баспалдақтарынан құлап өлген сияқты дескрипциялайды. Өлім жазасына кесілгендердің суретке түсірілуі стандартты процедура болды: камераға тіке қараған Третьяковтың соңғы суреті Дэвид Кингтің "Қарапайым азаматтар" (2003) кітабында жарияланды. Третьяков 1956 жылы қайтыс болғаннан кейін ақталуға ие болды.

Sergei Tretyakov was born to a Russian father, Mikhail Konstantinovich Tretyakov, and a Baltic German mother, Elizaveta (Elfriede) Emmanuilovna Tretyakova (née Meller). His father was a school teacher. Tretyakov graduated in 1916 from the department of law at Moscow University. He began to publish in 1913 and just before the Russian Revolution he became associated with the ego futurists. In 1919 he married Ol’ga Viktorovna Gomolitskaya. Soon after the publication of Iron Pause, he became heavily involved in the Siberian futurist movement known as Creation along with artists such as Nikolay Aseyev and David Burlyuk. Tretyakov was one of the founders of the constructivist journal LEF, (1923–1925), and its successor Novyi LEF ("New LEF", 1927–1928), and of the associated artistic movement, whose main driving force was the poet Vladimir Mayakovsky. They declared war on "bourgeois" culture and claimed that the experimental avant garde works they produced were the artistic voice of the Bolshevik revolution. Boris Pasternak did not believe that any of the group actually wanted to destroy pre revolutionary art, with one exception: "The only consistent and honest man in this group of negationists was Sergei Tretyakov, who drove his negation to its natural conclusion. Like Plato, Tretyakov considered that there was no place for art in a young socialist state." Tretyakov's first play, Earth Rampant, also known as The World Turned Upside Down, directed by Vsevolod Meyerhold and premiered on March 4, 1923, was a commercial success that ran to 44 performances in 11 weeks, rescuing Moscow's Sohn Theatre, in which it was staged, from imminent bankruptcy. It was dedicated to "the Red Army and the first soldier of the RSFSR, Leon Trotsky". Tretyakov's next two plays, Can You Hear Me, Moscow? and Gas Masks (both 1924) were directed by the young Sergei Eisenstein. The latter was staged in the Moscow Gas Works, for maximum realism. In 1924, Sergei Tretyakov made a lengthy visit to China, where he taught Russian literature and collected materials for some of his later publications. The verse play Roar China (Rychi Kitai), about the Wanhsien Incident, had its premier at the Meyerhold Theatre on January 23, 1926, and later went on foreign tour, and on tour of provincial theatres in the USSR. Tretyakov also wrote the controversial I Want a Baby (1926), which has seen recent performances in Europe and America. The play advocated selective breeding for the purposes of political purity. Meyerhold immediately accepted it for production, but then spent four years battling with censorship to get it put on stage. Between 1930 and 1931 Tretyakov travelled in Germany, Denmark, and Austria. Before he fell foul of the authorities he translated and popularised other European writers such as Bertolt Brecht. Brecht was also familiar with Tretyakov's literary work and indeed stayed with him in 1935. Tretyakov contributed song lyrics to the film Song of Heroes (1932), directed by Joris Ivens and set in music by Hanns Eisler. Tretyakov was arrested on July 25, 1937, during the Great Purge and charged with espionage. He had fallen under suspicion because of his contacts with foreign writers, and because the political attitudes he had expressed in the 1920s were no longer tolerated. His play I Want a Baby was denounced in Pravda in December 1937 as "a hostile slur on the Soviet family." He was sentenced to death on September 10, 1937, though in the introduction to the English publication of I Want a Baby, Robert Leach says it seems that in a last act of defiance he threw himself to his death down the stairwell at Butyrka prison. It was standard procedure for those sentenced to death to be photographed prior to execution: the last photograph of Tretyakov, staring defiantly at the camera, is reproduced in David King's book Ordinary Citizens (2003). Tretyakov was posthumously rehabilitated in 1956.