Кіріспе

Кипрлік Ставровуни монастырі (Ιερά Μονή Σταυροβουνίου) – Кипрдегі Ставровуни (грекше: Σταυροβούνι) төбесінде орналасқан грек православ монастырі. Ол кейде жай ғана Ставровуни деп аталады. Монастырь – Қасиетті Кресттің бір бөлігін көруге мүмкіндік беретін сирек орындардың бірі. Ставровуни монастырін шамамен 327-329 жылдары Әйелі Елена және Әйелі Константин құрған.

Орналасқан жері

Монастырь Ларнака ауданындағы сол аттас таудың (Stavrovouni) ең жоғарғы нүктесінде орналасқан. Бұл тау бұрын Олимп деп аталған, бірақ қазір Троодос тауларының батысындағы ең биік нүкте осылай аталады. Ставровуни, атынан-ақ көрініп тұрғандай, Қасиетті Крестке арналған; оның аты екі сөзден – 'stavros' (грекше: Σταυρός) – крест және 'vouno' (βουνό) – таудан шыққан болуы мүмкін, сондықтан ол негізінен "Крест тауы" дегенді білдіреді.

Құру

Діни дәстүрге сәйкес, монастырды қасиетті Елена және Рим императоры Ұлы Константин құрған. 15 ғасырдағы кипрлік хронист Леонтиос Махаирастың айтуынша, Никеядағы Бірінші Экуменикалық Синод (325) аяқталғаннан кейін Елена Иса және екі тонаушы айқышқа шегеленген үш айқышқа тап болған кезде Киелі жерге қажылық сапарға шықты. Ол оларды қазып алып, Константинопольге әкелмекші болды, бірақ кеме апатынан туындаған жолсыз сапар кезінде Кипрде осы айқыштардың бірін қалдырды. Діни тарих бойынша, қасиетті крест бір түндік керемет түрде биік төбенің басына көтеріліп, сол төбеден жарқыраған жарық шықты. Таудан қасиетті крестті алуға бірнеше рет тырысқаннан кейін, Елена сол жерде бір бөлігін қалдыруға шешім қабылдады және оған қоса кішкентай шіркеу салдырды. Сондықтан Ставровуни әлемдегі ең көне монастырлардың бірі саналады; басқа да ежелгі монастырлар: Әулие Афанасий (344), Әулие Антоний (356), Әулие Макарий (360), Әулие Гавриил (Мор Гавриил) (397), Әулие Евфимий (460), Әулие Саббас (Мар Саба) (483) және Синайдағы Әулие Екатерина (565).

Ескерткіштер

Ставровуни монастырының ең маңызды жәдігері – Киелі Еленаның монастырьда қалдырған Киелі Кресттің бір бөлігі. Киелі Крест әуеде тірегі жоқ күйде тұрғандығы туралы мәліметтер бар. Бүгінде Кресттің қалған бөлігі үлкен күміс айқаш тәрізді реликвиарда сақталады. Елена монастырьға қалдырған басқа да жәдігерлердің ішінде Жақсы Тоқылдың Кресі, Киелі шегелердің бірі және Исаны Крестке байлаған арқанның бір бөлігі деп саналатын нәрсе бар. Сонымен қатар, келушілер Пафос епископы Панаретостың өмірінде киген және оның денесімен тікелей жанасқан екі кішкентай тізбек таба алады.

Тарих

Ставровуни – аралдағы ең ерте жазылған монастырь. Ең көне жазба дерек Византия дәуірінен басталады және бұл Ставровунидің 4 ғасырдан бері маңызды діни орталық болғанын дәлелдейді. Бұл туралы 1106 жылы Кипрде болған орыс саяхатшысы, абат Даниилдің естеліктерінде жазылған. Ол Киелі Кресттің "жаман рухтарды қуып, кез келген ауруды емдеу" мақсатымен Олимп тауында орналасқанын жазды және ол: "Бұл крест метеоритке ұқсайды, ол жерге тірелмейді, өйткені Киелі Рух оны бос кеңістікте ұстайды. Мен, лайықсыз адам, осы қасиетті, құпия заттың алдында тізе бүктім және осы жердегі қасиетті рақымға толы қасиетті күналы көздеріммен көрдім". Ставровуни негізделгеннен кейін православиелік монахтар Әулие Василийдің ережесі бойынша өмір сүрді. Кипр тарихы туралы қосымша мәліметтерді 13 ғасырда Батыстан келген саяхатшылардан алуға болады. Мысалы, Виллибранди де Ольденбург 1211 жылы Ставровуниге барып, "Жақсы ұрының кресі Кипрдің ең биік тауында" деп жазды, бұл дұрыс емес, өйткені Ставровуни Троодос шыңына қарағанда төмен. Людольф фон Сухен 1305 жылы былай деп жазды: "Бұл тау Бенедикт монахтары тұратын Табор тауына ұқсайды. Оның шыңынан Ливанды көруге болады". Бұл рас, бірақ мұны тексеру үшін ауа райы өте ашық болуы керек. Ұзақ тарихында Ставровуни аралға жасалған шетелдік шабуылдардың көптеген салдарынан туған үлкен кедейлік пен қиындықтарды бастан өткерді. Қазіргі кезде Киелі Крест жоқ және оған не болғанын ешкім білмейді. 1598 жылы богемиялық дворян Кристоф Харант: "Түріктердің Киелі Крестпен не істегенін ешкім білмейді" деп атап өтті. 1888 жылы болған үлкен өрт кезінде Ставровунидегі қабырғалар, шіркеу, иконостас және монахтардың келмелері дерлік толығымен қирады. Қазірге дейін сақталған жалғыз мүлік – бұл күміс крест, оның ішіне Киелі Кресттің кішкентай бөлігі салынған, Ставровуниде әлі сақталған жалғыз маңызды реликт.

Жақында болған тарих

Жазбалардан көрінетіндей, 16-19 ғасырлар аралығында, яғни түріктер аралды билеген кезеңде, монастырьда монахтар болмаған. 1571 жылдан бастап монастырь тасталып, қараусыз қалған, алайда кейбір жалғызбастылар онда тұруын жалғастырған. Бұл фактіні орыс монахы және саяхатшысы Василий Григорович Барский 18 ғасырдың бірінші жартысында атап өткен. 19 ғасырдың соңында, 1889 жылы ақсақал Дионисий А' Афон тауынан Ставровуниге көшіп келді, соның арқасында монастырь қайтадан қызмет етуге кірісті. 1890 жылы тағы үш кипрлік монах, қайтадан Афон тауынан, Ставровуниге қосылды: әкелер Варнавас – болашақ әкім – және оның екі бауыры Каллиник және Григорий. Одан кейін монастырьға жаңа монахтар келіп, монастырь үлкейіп, көп ұзамай Кипр аралының рухани орталығына айналды. 20 ғасырдың ортасында монастырь тым өсіп, басқа қираған монастырларға монахтарды олардың қайта жандануына көмектесу үшін жіберуге мүмкіндік алды. Мысалы, Ставровуниден келген монахтар Троодостағы Панагия Троодитисса монастырына көшіп, жаңа топ құрды. Басқа монахтар Лимассолдағы Меса-Потамостағы Иоанн Баптист монастырына көшіп, оны қайта жаңғыртуға тырысты.

Белгілі молшылықтар

Ставровуни монастыры соңғы ғасырда Кипрде руханилық пен құлшылықтың орталығы болды, себебі көптеген рухани монахтар осы жерде мекен етті. Кипр шейіті әулие Филумен, қасиетті Құбырдың бауырластығының мүшесі, осындағы монахтық өмірін бастаған маңызды монахтардың бірі. 1979 жылғы 16/29 қарашада ол Яковтың құдығында шейіт болып қаза тапты, онда ол басшы болып қызмет еткен. Оның егіз бауыры архимандрит Эльпидий де Ставровуниде монахтық өмірін бастады. Ставровуниде өмір сүрген тағы бір маңызды тұлға – иеромонах Киприан († 1955); ол қатаң өмір салтымен және Кипр халқына берген пайдалы кеңестерімен белгілі болды. Кипр архиепископы Леонтий (1896–1947) бір кездерде Ставровуниде тұрып, иеромонах Киприанмен жақын қарым-қатынаста болды.

Бүгін

Жақында монастырь толығымен қайта жаңғыртылды. Оның кішкентай шіркеуі белгілі суретші, монах Каллиникос (Ставровуни монастырынан) салған фрескалармен және иконалармен қайта қалпына келтірілді. Осы суреттерде монастырь негізін қалау туралы аңыз бейнеленген: жарқыраған қызыл киімдегі Әйгерім Елена және Иерусалимде Шынайы айқыш табылуы. (Қызық дерек ретінде, императордың анасы бір әйелдің керемет түрде жазылуы арқасында оның нағыз қасиетті айқыш екенін анықтады). Аспапты түстермен боялған, бірақ сонымен қатар ғасырлар бойы Мәсіх айқышының астында бас сүйек бейнесі де бар – осылай бейнеленген «Айқыштан түсіру» сахнасы. Шіркеудегі фрескалардың көп бөлігі айқышқа және Әйгерім Еленаның өміріне арналған. Осылайша Ставровуни ежелгі Византия суретшілігінің дәстүрін жалғастыруда.

Қызметтер

Ставровуниде иконалар мен фрескалар салудың ұзақ дәстүрі бар, ал оның ең танымал икона суретшісі монах – әке Каллиник. Тіпті алғашқы аббат Дионисий А’ да икона суретшісі болған, және аралда Ставровуни монахтарының бірнеше жұмыстары сақталған. Икона салудан басқа, монахтар ауыл шаруашылығы және шіркеу үшін хош иіс заттар өндіру сияқты басқа да қызметтермен айналысады. Сонымен қатар, жергілікті тұрғындар, әсіресе мереке күндері монастырға келіп, монахтармен бірге литургия, кешкі құлшылық және басқа да діни рәсімдерге қатысады.

Метохия

Метохия немесе тәуелділіктер (грекше: Μετόχια) – негізгі монастырға қарасты шағын монастырлар немесе шіркеулер. Ставровуниде бірнеше метохия бар, олардың ең танымалсы – Ставровуни төбесінің етегіндегі Агия Варвара. Бірнеше он жылдарға дейін монахтардың көп бөлігі осы метохияда тұратын, себебі төбеде су мен электр жарығы болмаған, тек екі-үш монах ғана үстінде қалатын. Басқа метохиялар – Панагия Стазуса және Агиос Модестос, олар Пирга мен Клавдия ауылдарының арасында орналасқан. Бүгінде Агия Варварадағы монахтар икона жазумен және ауыл шаруашылығымен айналысады, ал қалған екі метохиядағы монахтар көбірек дұға оқып, шөлге жақын, усақ тіршілікпен өмір сүреді. Қазіргі таңда Ставровунидегі монахтар Афон тауындағы монахтарға ұқсас, өте қатаң монахтық өмір салтын ұстанады. Олардың алғашқы абысы Дионисий I-нің ережелері осының негізі болып табылады. Әйелдерге монастырьдың негізгі бөлігіне кіруге рұқсат жоқ, бірақ олар төбедегі шіркеуге баруға рұқсат алады. Сондай-ақ, олар тек жексенбі күндері төбе етегіндегі Агия Варвара метохиясына баруға құқылы. Бұл ереже авата (грекше: άβατο, мағынасы: кіруге тыйым салынған) деп аталады, және ол Афон тауындағы монахтардың қатаң өмірімен байланысты, онда әйелдерге кіруге рұқсат берілмейді. Бұл ереже монахтарды оқшаулап, қатаң өмір салтын сақтау үшін қолданылады. Бүгінде Ставровуни монастырында 30-дан астам монах бар, ал қазіргі абат – ақсақал Дионисий.