Кіріспе

6-7 ғасырлардағы христиан монахы Иоанн Климак (; Иоанн Климак; يوحنا السلمي), сонымен қатар Жохан Сатылы, Иоанн Схоластик және Иоанн Синайлық деп те аталады, Синай тауындағы монастырда 6-7 ғасырларда өмір сүрген христиан монахы. Ол Шығыс православие және Рим-католик шіркеулерінде қасиетті саналады.

Тарих

Джонның өмірі туралы ақпарат көбінесе жоқ. Раитху монастырының Даниял есімді монахы жазған ежелгі вита (өмірбаяны) бар. Даниял, замандас екенін айтса да, Джонның тегі туралы ешқандай білімі жоқ екенін мойындайды. Джонның тууына қатысты кез келген мәліметтер кейінгі болжамдардың нәтижесі болып табылады және тек Менологиядағы сілтемелермен ғана шектеледі. «Вита» әдетте күндерді анықтау үшін пайдалы емес. Менологиядағы Джон жазбасына сүйенсек, Иоанн Климик бір кезде оны 6 ғасырдың соңында орналастырған. Бұл көзқарас Дж.С.Гай және басқалармен сынға алынды; консенсус (бар болса) 7 ғасырға қарай ықпалдасты. Егер Даниялдың витасы сенімді болса (оны бағалайтын ештеңе жоқ), онда Джон Синай тауындағы Ватос монастырына, қазіргі Санкт-Екатерина монастырына келді және шамамен 16 жасында жаңа монах болды. Оған рухани өмірді аға монах Мартирий үйретті. Мартирийдің қайтысынан кейін Джон, үлкен аскетизмді қалай отырып, таудың етегіндегі шөлге кетіп қалды. Ол он жылдай осылай өмір сүрді, әулиелердің өмірін үнемі зерттеді, соның нәтижесінде ең білімді шіркеу әкелерінің бірі болды. Алайда, бұл дәстүрдің тарихи тұрғыдан дұрыс емес екені дәлелденді. Оның жазбаларындағы шебер риторикалық тәсілдер, сондай-ақ философиялық ойлау формалары оның дәуірінде әкімшілік және құқық саласындағы мамандықтар үшін қалыпты болған, берік академиялық біліміне нұсқайды. Мұндай білімді Синайда алу мүмкін емес еді. Сонымен қатар, биографтық байқаулар оның, әдетте, теңіз жағасында, мүмкін Газада өмір сүргенін және онда құқықпен айналысқанын көрсетеді. Ол әйелінің қайтысынан кейін, қырық жасқа жеткенде ғана Синай монастырына кірді. Бұл жаңалықтар оның жазбаларының көрінісі мен әдеби сапасын да түсіндіреді, олардың анық философиялық негізі бар. Оның 16 жасында дүниеден бас тартқаны туралы аңыз, басқа да әулиелердің өмірбаянында да кездеседі, ол оның дүниелік білімнен алыс болғанын көрсетеді. Теологиялық және философиялық білім беру дәстүрлерінің тамырлары қасақана жасырылған. Ол шамамен алпыс бес жасқа келгенде Синай монахтары оны өздерінің игуменіне сайлауға көндірді. Ол абат қызметін ең жоғары даналықпен атқарды. Иоанн Климактың беделі соншалықты кең тарады, «Вита» бойынша, Папа Григорий I оған дұға етуге ұсыныс жасап, Синай ауруханасына ақша жіберді, онда паломниктер орналасты. Иоаннның әдеби еңбектерінен бізге тек «Климакс» (Жаннат сатысы) немесе «Илаһи Көтерілу сатысы» ғана белгілі. Бұл еңбек VII ғасырдың басында Қызыл теңіз жағалауындағы Раитху монастырының игумені Иоаннның тапсырысымен жазылған. Сондай-ақ, қазірге дейін сақталған қысқа жұмыс «Пасторға» (латынша: Liber ad Pastorem), Керебетке қосымша сияқты. Осы «Жартылдақта» монахтың ойларын жазу үшін кішкентай дәптер алып жүрудің аскетикалық практикасы туралы естиміз. «Жарға» жан мен тәнді аскетикалық қасиеттерді игеру арқылы Құдайға қалай көтеру керектігін сипаттайды. Климак өзінің рухани ілімін Жақыптың сатысымен салыстырады. Әр тарау «саты» деп аталады және жеке рухани тақырыпты қарастырады. Исаның шомылдыру рәсімінен өткендегі жасы мен жердегі қызметінің басталғандағы жасымен сәйкес 30 саты бар. «Жарға» кітабы үш бөлімге бөлінеді. Алғашқы жеті саты аскетикалық өмірге қажетті жалпы ізгіліктерге қатысты, ал келесі он тоғыз саты (8–26) кемшіліктерді жеңу және оларға сәйкес ізгіліктерді қалыптастыру туралы нұсқау береді. Соңғы төрт саты аскетикалық өмірдің мақсат еткен жоғары ізгіліктеріне қатысты. Сатының соңғы сатысы – дұғадан (προσευχή), тыныштықтан (ἡσυχία) және тіпті ықылассыздықтан (ἀπάθεια) тыс – махаббат (ἀγάπη). Бастапқыда көрші монастырь монахтары үшін жазылған «Жарға» тез арада Византиялық руханияттың ең көп оқылатын және сүйікті кітаптарының біріне айналды. Бұл кітап православиелік христиандар арасында, әсіресе Пасхадан бірден бұрын болатын Ұлы Ораза кезінде ең көп оқылатын кітаптардың бірі болып табылады. Ол көбінесе православиелік монастырлардағы трапезада (реффекторияда) оқылады, ал кейбір жерлерде ол шіркеуде апта күндері оразаның күнделікті қызметі ретінде оқылады, ол Триодионда белгіленген. Сол сияқты «Құдайға Көтерілу Сатысы» деп аталатын бір иконада жерден аспанға дейінгі саты бейнеленген. Бірнеше монахтар сатыға көтеріліп бара жатқан көрінеді; ең жоғарғы жағында оларды көкке қабылдауға дайын тұрған Иса тұр. Сондай-ақ, періштелер мен шайтандар сатыға көтерілушілерге көмектесіп, оларды төмен тартып немесе тіпті сатының жоғары жағында болса да, оқтармен атып жатқандары бейнеленген. Көптеген иконаларда кем дегенде бір адам құлап жатқаны көрсетілген. Көбінесе төменгі оң жақ бұрышта Джон Климак өзінің сатыға қарай ишара жасап тұрғаны және оның артында монахтар қатары бейнеленген. Әйіз Джонның мерекесі Шығыс және Батыста 30 наурызда тойланады. Шығыс православие шіркеуі мен Византиялық католик шіркеулері оны Ұлы Оразаның төртінші жексенбісінде де еске алады. Ресейде оған арналған көптеген шіркеулер бар, оның ішінде Мәскеу Кремліндегі шіркеу мен қоңырау мұнарасы да бар. Иоанн Климак «Схоластик» деп те белгілі болған, бірақ оны Константинополь патриархы Иоанн Схоластикпен шатастырмау керек. Ағылшын тіліне бірнеше аудармалар жасалған, оның ішінде 1978 жылы Бостоннан шыққан «Қасиетті Трансфигурация Монастыры» жасаған аудармасы да бар. Бұл том Даниялдың Әйіз Джонның өмірін, «Илаһи Көтерілу Сатысын» және «Пасторға» кірістіреді, сондай-ақ православиелік көзқарас бойынша қолданылған түсініктер мен терминологияны түсіндіретін түсіндірмелерді, сондай-ақ жалпы индексті ұсынады.

Маңызды әдебиеттер

Попова, Татьяна. "Джон Климактың баспалдағында тамақ және сусынның атаулары". Студия Сереная. Жер Орталық теңіз аймағы мен Оңтүстік-Шығыс Еуропа тарихы және мәдениеті жөніндегі Вальдемар Серен ғылыми-зерттеу орталығының журналы 11 (2021): 371–386.