Кіріспе
Афон тауы – Грекияның солтүстік-шығысындағы Афон түбегінде орналасқан тау. Бұл Шығыс православиелік монахтықтардың маңызды орталығы. Таудың көп бөлігі және Афон түбегі Грекиядағы автономиялық аймақ ретінде Афон тауының монахтар қауымымен басқарылады, олар Константинопольдің Экуменикалық Патриархының тікелей басшылығында болады. Түбек қалдығы Аристотель муниципалитетінің құрамына кіреді. Грек заңдары мен діни дәстүрге сәйкес, монахтар қауымы басқаратын аумаққа әйелдердің кіруіне тыйым салынған. Афон тауында ежелгі заманнан бері адамдар қоныстанған, ол ұзақ жылдар бойы христиандық қалыптасуымен және Византия кезеңінде 800 жылға дейін соққан тарихи монахтық дәстүрлерімен белгілі. Діни маңызы бар ұзақ тарихы, монастырлардағы сақталған егістік архитектурасы және тау маңындағы флора мен фаунаның қорғалуының арқасында Афон тауының монахтар қауымы 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді.
Mount Athos ('/æ//θ//ɒ//s/; Ἄθως ) is a mountain on the Athos peninsula in northeastern Greece. It is an important center of Eastern Orthodox monasticism. The mountain and most of the Athos peninsula are governed as an autonomous region in Greece by the monastic community of Mount Athos, which is ecclesiastically under the direct jurisdiction of the Ecumenical Patriarch of Constantinople. The remainder of the peninsula forms part of the Aristotelis municipality. Women are prohibited from entering the area governed by the monastic community by Greek law and by religious tradition. Mount Athos has been inhabited since ancient times and is known for its long Christian presence and historical monastic traditions, which date back to at least 800 AD during the Byzantine era. Because of its long history of religious importance, the well preserved agrarian architecture within the monasteries, and the preservation of the flora and fauna around the mountain, the monastic community of Mount Athos was added to the UNESCO World Heritage List in 1988.
Аттар
Классикалық дәуірде Афон тауы Афон деп аталып, түбегі Акте немесе Акте деп белгіленген. Қазіргі грек тілінде тау Орос Афон (Όρος Άθως) деп, ал түбек Херсонисос ту Афо (Χερσόνησος του Άθω) деп аталады. Сонымен қатар, "Құдай Тауы" деп аударылатын Агио Орос (Άγιο Όρος) деген атау да қолданылады. Православ дәстүріндегі кейбір тілдерде "Киелі тау" деп аударылатын атаулар бар, олардың ішінде болгар, македон және серб тілдерінде (Света Гора, Sveta Gora) және грузин тілінде (მთაწმინდა, mtats’minda) қолданылады. Дегенмен, Шығыс православие әлеміндегі барлық тілдерде осы атау қолданылмайды: Шығыс славян тілдерінде (орыс, украин және белорус) ол жай ғана Афон (Afon, "Афон" деген мағынада) деп, ал румын тілінде "Афон тауы" (Muntele Athos немесе Muntele Atos) деп аталады.
География
Афон түбегі – Македонияның орталық бөлігіндегі Халкидики түбегінің ең шығыс "аяғы" болып табылады және Эгей теңізіне қарай созылып, ені арасында, ал ауданы құрайды. Нақты Афон тауы тік, тығыз орманды беткейлерге ие, биіктігі дейін жетеді. Афон түбегі, Ситония мен Кассандрадан айырмашылығы, Грекия мен Болгарияның солтүстігіндегі Родоп тауларының геологиялық жалғасы болып табылады. Айналасындағы теңіздер, әсіресе түбек соңында қауіпті болуы мүмкін. Ежелгі грек тарихында осы аймақта екі флот апаты тіркелген: Геродот б.з.д. 492 жылы парсы патшасы Дарий генерал Мардоний басшылығымен 300 кемені жоғалтқанын мәлімдеді. Б.з.д. 411 жылы спарталықтар адмирал Эпиклея басшылығымен 50 кемеден тұратын флотын жоғалтты. Афон тауында кең жаяу жүргіншілер жолдарының желісі бар, олардың көптегені Византия кезеңіне дейін барады. Көбінесе олар автокөліктер үшін қолжетімді емес.
Флора
Афон тауының көп бөлігі аралас жапырақты және мәңгі жасыл орманмен жабылған. Биік жерлерде қара қарағай (Pinus nigra) ормандары кездеседі. Склерофильді бұталы өсімдіктер де Афон тауының барлық жерінде таралған. Типик орман ағаштары: тәтті каштан (Castanea sativa), мәңгі жасыл емен (Quercus ilex), қызыл емен (Quercus coccifera), венгр емені (Quercus frainetto), шығыс платаны (Platanus orientalis), қара қарағай (Pinus nigra) және кедр (Calocedrus decurrens). Басқа да кең таралған өсімдік түрлеріне қызанақ (Arbutus unedo және Arbutus andrachne), кипарис (Cupressus sempervirens), лавр (Laurus nobilis), лентиск (Pistacia lentiscus), филлирея (Phillyrea latifolia), жабайы зәйтүн (Olea europea) және эрика (Erica spp.) жатады. Өзендер мен ағындар бойында өсетін жапырақты ағаштарға ақ терек, лавр, шығыс платаны және қайраң кіреді. Алеппо қарағайы (Pinus halepensis) жарты аралының солтүстік бөлігінде жиірек кездеседі. Оңтүстікке қарай кең жапырақты макистер таралған. Кең жапырақты орманның үстінде, тәтті каштан басымдығымен жапырақты орман жатыр. Жапырақты емен ағаштарынан, липадан, аспаннан, жиделі қарағайдан және жапырақты шағаннан тұратын аралас орман да бар. Қара қарағай мен иісті қарағай биік жерлерде өседі. Түбірсабақты және жуаштары бар шөптесін өсімдіктерге крокус, анемон, цикламен және фритиллярия жатады. Афон тауында кем дегенде 35 өсімдік түрі эндемик болып табылады, олардың көпшілігі оңтүстіктегі басты шыңның аймағында кездеседі. Isatis tinctoria ssp. athoa, ваданың бір түрі, және Viola athois Афон тауының құрметіне аталған.
Фауна
Сүтқоректілерге сұр қасқыр (Canis lupus), жабайы шошқа (Sus scrofa), қызыл түлкі (Vulpes vulpes), шакал (Canis aureus), еуропалық барс (Meles meles), бук мартен (Martes foina), тоқал (Mustela erminea), қызылша (Mustela nivalis vulgaris), еуропалық тырнақ (Erinaceus concolor), шыршалар (Crocidura spp.), және Жерорта теңізі монах тұмсығы (Monachus monachus) жатады. Құстар: қара торғай (Ciconia nigra), қысқа саусақты жылан бүркіт (Circaetus gallicus), алтын бүркіт (Aquila chrysaetos), кіші кестені (Falco naumanni), кек (Tetrao urogallus), бүркіт құс (Bubo bubo), yelkouan (Puffinus yelkouan) және Аудуиннің қайың (Larus audouinii). Басқа құстар түрлеріне шаян, қарлығаш, мартин, шолпан және канатқақ жатады. Әңгіменің басқа нұсқасына сәйкес, Посейдон тауды жеңілген алыпты жерлеу үшін пайдаланған. Гомер "Илиада" дастанында Афон тауы туралы айтады. Геродоттың мәліметінше, б.з.д. 492 жылы Тракияға парсылардың шапқыны кезінде парсы қолбасшысы Мардонийдің флоты Афон тауының жанындағы жағалауды айналып өтуге тырысқанда, күшті солтүстік желден 300 кеме мен 20 000 сарбаз жойылды. Геродот сондай-ақ Лемнос аралынан келген пеласкийлер бұл жарым аралды мекендегенін, оны кейін Акте деп атағандарын және онда Сане, Клеонай (Клеонай), Тиссос (Тиссус), Олофикс (Олофикс) және Акротон (Акротум) деген бес қала болғанын айтады. Страбон Дион (Диум) және Акротон қалаларын да еске алады. Эретрия да Актеде колониялар құрған. Кемінде бір қала классикалық дәуірде салынған: Акантос (Акантус). Кейбір қалалар өздерінің монеталарын шығарған. Бұл жарым арал І Ксеркстің басып алу жолында болды, ол б.з.д. 483 жылы әскерлік флотының өтуі үшін тас жол арқылы Ксеркс каналын қазуға үш жыл жұмсады. Ұлы Александрдың қайтысынан кейін сәулетші Динократ (Динократ) таудың баршасын Александрдың мүсініне айналдыруды ұсынды. Плиний Ескісі 77 жылы Афон тауының тұрғындары жылан терісін жегендіктен "төрт жүз жылға дейін өмір сүре алады" деді. Тарихи мәліметтердің жетіспеуі кейінгі дәуірдегі жарым аралының тарихын құпияға тоғытты. Археологтар Страбон сипаттаған қалалардың нақты орналасқан жерін анықтай алмады. Олар Афонның жаңа тұрғындары – монахтар біздің заманымыздың тоғызыншы ғасырына дейін келе бастағанда тастап кетілген болуы керек деп саналады.
Ертедегі христиандық
Афондықтардың дәстүріне сәйкес, Қасиетті Мариям Евангелист Жақияның ілесуімен Иоппиядан Кипрге Лазарды зиярат ету үшін сапар шеккен. Кеме жолдан жаңылып, бұрынғыдан-басқа сенімділер мекендеген Афонға жақын, қазіргі Ивирон монастырының жанындағы Климент портына тоқтауға мәжбүр болды. Қыз жағаға шығып, таудың әдемі және жабайы табиғатына тәнті болды, оны құттықтады және Ұлынан оны өзінің бағы ретінде беруін сұрады. Сонда бір дауыс естілді: ("Бұл жер сенің мұраң және бағың болсын, құтқарылу іздегендер үшін жұмақ және амандық панасы болсын"). Осы сәттен бастап тау Құдай анасының бағы деп жарияланды және басқа әйелдерге кіруге тыйым салынды. Ежелгі Афон тауының тарихы туралы тарихи құжаттар өте сирек. Монахтар әлбетте төртінші ғасырдан бері, мүмкін тіпті үшінші ғасырдан бері осы жерде болған. Константин I (324–337) тұсында христиандар да, дәстүрлі грек дінінің жақтастары да осы жерде өмір сүрген. Юлиан (361–363) билік еткен кезде Афон тауындағы шіркеулер қиратылып, христиандар орман мен адам жетпейтін жерлерге жасырыныпты. Кейін Теодосий I (379–395) тұсында дәстүрлі грек дінінің ғибадатханалары бұзылды. Александриялық лексикограф Есихий V ғасырда әлі де "Зевс Афондының" ғибадатханасы мен мүсіні болғанын айтады. VII ғасырда Египеттің мұсылмандар тарапынан басып алынуынан кейін, көптеген православие монахтары Мысыр шөлінен тыныш жер іздеді, соның ішінде Афон түбегіне келгендер де болды. Көне құжатта монахтар "ағаштан үйлер салып, төбесін сабанмен жапқан, ал жабайы ағаштардан жинаған жемістермен өзін-өзі азықтандырғаны" жазылған.