Кіріспе

Серб православие монастыры, Афон тауы, Грекия.

Хиландар монастыры (, , Μονή Χιλανδαρίου) – Грекиядағы Афон тауындағы жиырма Шығыс православие монастырының бірі және ондағы жалғыз серб монастыры. Ол 1198 жылы Стефан Неманья (Ағылшын Симеон) және оның ұлы Ағылшын Сава құрған. Ағылшын Симеон – Сербияның бұрынғы ұлы князі (1166–1196), ол тағынан бас тартып, монахқа айналып, қарапайым монах болған. Ол әлдеқашан Афон тауында болған және кейін Сербияның алғашқы архиепископы болған ұлы Саваға қосылды. Құрылғаннан бастап монастырь серб діни және мәдени өмірінің ортасы болды, сондай-ақ "алғашқы серб университеті" рөлін атқарды. Ол 20 тәуелсіз монастырьдың афондық иерархиясында төртінші орында тұр. Құдай анасының үш қол иконасы (Троееручица) монастырьдің әйелі (игуменясы) деп есептеледі. Монастырда шамамен 45 монах жұмыс істейді.

Этимология

"Хиландар" сөзінің этимологиялық мағынасы, грек тіліндегі chelandion сөзінен туындаған болуы мүмкін. Chelandion – Византия көлік кемелерінің бір түрі, ал оның капитаны "helandaris" деп аталған.

Негізін қалау

Монастырь 1198 жылы негізделді; Афон тауының монастырь қауымының ықпалымен Византия императоры Алексий III Ангелос (1195–1203) ежелгі Хеландарис монастырын "сербтерге мәңгілік сый ретінде" табын еткен алтын мөрлі хризобулл шығарды, осылайша оны "Иберия мен Амальфидегі монастырлар сияқты, серб тегінен шыққан, монахтық жолды ұстанғысы келетін адамдарды қабылдау үшін, Протостың билігінен және басқа да кез келген биліктен босатылған" деп белгіледі. Осылайша Хиландар императорлық мәртебеге көтерілген жаңа монастырьды құру және дамыту міндетімен Киелі Сава мен Киелі Симеонға тапсырылды. Сербия билігін монастырь ішінде бекіткеннен кейін, Киелі Сава мен Киелі Симеон 1198 және 1200 жылдар аралығында монастырьдің Құдай ананың ғибадатханаға кіру шіркеуін бірлесіп салды, сондай-ақ Сава мұнарасын, Камбански мұнарасын және Симеонның монахтар тұратын жайларын – келмелерді салды. Қасиетті Симеонның ортаңғы ұлы және Киелі Саваның ағасы, Сербияның Ұлы князі Стефан "Бірінші Таж кигізілген" король осы қайта жаңғырту үшін қаржылай көмек көрсетті. Хиландардың негізін қалаушы ретінде Киелі Симеон арнайы негізгі жарғыны немесе хризобуллді шығарды, ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталды, бірақ "Жаза операциясы" және 1941 жылғы 6 сәуірдегі Белградты неміс әскерінің бомбалауы салдарынан жойылды, нәтижесінде Косанчичев Венакта орналасқан Сербия Ұлттық кітапханасының ғимараты қирады. 1199 жылдан кейін Сербиядан жүздеген монахтар монастырьға көшіп келді, ал монастырьға көптеген ауылдардан, әсіресе Сербияның Метохия аймағынан үлкен жерлер, метохиондар және салық түсімдері берілді. Киелі Симеон 1200 жылдың 13 ақпанында монастырьде қайтыс болды және Құдай ананың ғибадатханаға кіру шіркеуінің жанына жерленді. Оның денесі 1208 жылға дейін Хиландарда қалды, содан кейін оның құндылыққа толы сүйектері Сербияға көшіріліп, оның бұрынғы қалауына сәйкес, барлық серб шіркеулерінің анасы – Студеница монастырына жерленді, ол 1196 жылы аяқталған еді. Киелі Симеонның сүйегін көшіргеннен кейін, оның ескі қабірінің орнында әлемге әйгілі жүзімдер өсе бастады, олар бүгінге дейін керемет жүзім мен тұқымдар береді, олар баласы жоқ үйленген жұптарға нығмет ретінде барлық жерге жіберіледі. Әкесінің қайтысынан кейін Киелі Сава Кариестің усақ келмесіне көшіп, онда Сербия жеріндегі монахтық өмірді қалыптастырған нұсқаулар жинағы – Кариес Типиконын жазуды аяқтады. Ол сондай-ақ монастырлардағы рухани өмірді, қызметтерді ұйымдастыруды және монахтар қауымдарының міндеттерін реттейтін "Хиландар Типиконын" жазды. Хиландар Типиконы Константинопольдегі Құдай ана Евергетис монастырының типиконы үлгісінде жасалған.

Неманжиц кезеңі және Византия империясының соңғы кезеңдері

1204 жылы Төртінші крест жорығы және крестшілердің Константинопольді тонауынан кейін бүкіл Афон латындық оккупациясына түсті, бұл Афон монастырларын бұрын-соңды болмаған тонаудың астына қойды. Нәтижесінде, Киелі Сава Сербияға барып, монастырға көбірек қаражат пен қолдауды қамтамасыз етуге тырысты. Ол сондай-ақ Палестинадағы қасиетті Саббаның лаврасына сапар жасады. Онда ол Хиландардың ең құрметті реликвиясын – Дамаскілік Иоанн сурет салған Үш қолды Богородицаның (Троежучица) керемет иконасын алды. Дамаскілік Иоаннның өсиетіне сәйкес, ол Мар-Саба монастырының бауырларына монастырды құрған қасиетті Саббаның жасаған ежелгі болжамға осы керемет иконаны қосуды бұйырды. Қасиетті Сабба монахтарына ғасырлар бұрын Сүтпен қоректенетін Богородицаның иконасын және өзінің гегумен таяғын «алыс елден келген патшалық қанды монахқа» беруді уәде берген. Ол монастырға паломничество кезінде, оның қабірінің үстінде орнатылған гегумен таяғының құлауын көреді, ол иконаларға тағзым етіп, сол жерде дұға оқығанда жерге түседі. Киелі Саваның туыстары Сербия патшалары Стефан Радослав және Стефан Владислав монастырға жаңа жерлер мен кірістерді сыйлады. Крестшілердің латындық тонауының салдарымен тиімді күресу үшін Ұлы Урош патша монастырды қоршап, Мәсіхтің бейнесі өзгергенінен кейін аталған қорғаныш мұнарасы бар үлкен бекініс салды. Патша Драгутин монастырға түскен кірістерді және жерді немесе метохион кірісін кеңейтті. Ол қорғаныс бекіністерін жақсартуға және нығайтуға қатысты. Византияның бұл бөлігін латындықтар басып алғаннан кейін, монастырь республикасына шабуылдардың жаңа толқыны соқты. 14 ғасырдың басында Каталондық Ұлы компанияның жалдамалы сарбаздары Киелі тауға бірнеше рет шабуыл жасап, көптеген монастырларды тонады, христиандық реликвияларды ұрлады және монахтарды қорқытты. Афондағы 300 монастырь мен монастырь қауымдастықтарының ішінде Хиландар 14 ғасырдың алғашқы онжылдығындағы зорлық-зомбылықтан аман қалған 35-інің бірі болды. Монастырь осы сәттілікке сол кездегі өте тәжірибелі және шебер вице-гегумен Данилоға қарызды, ол кейіннен Сербия архиепископы Данило II болды. Нәтижесінде, Сербия патшасы Милутин Хиландар монастырының кешенін қайта құру және кеңейту арқылы үлкен рөл атқарды. 1320 жылы ол ғибадатханаға әйелдің кіруінің негізгі шіркеуін толығымен қайта салды, ол Хиландардың символына айналды. Монастырь кешені жаңа монастырь жасушаларын және бекіністерін қамтуға арналған солтүстікке қарай кеңейтілді. Оның тұсында бірнеше мұнаралар аяқталды, атап айтқанда, монастырь доктары мен оның шығыс қабырғасы арасында орналасқан Милутин мұнарасы және жағалауда орналасқан Хрусия немесе Василий мұнарасы. Милутин жаңадан салынған монастырь асханасына қоса, киелі Николайға арналған шағинасы бар жаңа бас кіреберіс қақпасын да қосты. Милутин дәуірінде негізгі шіркеуден бастап, асхана арқылы зират шіркеуіне дейін теңдесі жоқ иконографиялық жұмыс жүргізілді. Сол кезде серб монахтарының саны көбейіп, монахтық тағы да өркендеді, өйткені Византия императоры Андроник II Палеолог Грекиядағы монастырь меншігіне үлкен жерлерді сыйға тартты. Сербия патшасы және императоры Дусанның кезінде бүкіл Афон тауы оның егемендігіне кірді. Бұл Хиландардың ең өркендеген кезеңі болды. Императордың өзімен қатар Дусанның аристократиясы да монастырды қолдады. 1347 жылы император Дусан Еуропаны қампқан обадан құтылу үшін Хиландардан бас сауғалады. Ол өзінің әйелі Еленаны да өзімен бірге алып келді, осылайша «аватон» дәстүрін бұзып, әйелдерге Афон тауына баруға тыйым салды. Ауызша айтылған дәстүрге сәйкес, Хиландарда болған кезінде императрицаға Афон жеріне аяқ басқанға рұқсат етілмеді, сондықтан оны күзетшілері көтеріп алып жүрді. Император Дусанның сапарын еске алу үшін хиландар монахтары үлкен айқыш орнатып, оны қарсы алған жерге «императорлық зәйтүн ағашын» отырғызды. Сербия императоры 1350 жылы Киелі Архангелдер шіркеуін салып, монастырь ауруханасын кеңейтті, ал императрица Елена Хиландарға тиесілі Киелі Саваға арналған Кариес монастырь жасушасын сыйлады. Хиландар мен Афон тауы Сербияда үлкен құрметке ие болды, өйткені монастырьдің вице-гегумені Сава Сербия патриархы Сава IV болды. 1355 жылы император Дусан қайтыс болғаннан кейін монастырь одан әрі өркендеді. Дусанның ұлы Сербия императоры Урос V-тен басқа, Хиландарды күшті ақсүйектер де қолдады, мысалы, князь Лазар Хребелянович 1380 жылы ғибадатханаға әйелдің кіруінің негізгі шіркеуінің батыс жағына нартекс салды. 14 ғасырдың соңына қарай Хиландар серб ақсүйектерінің көптеген мүшелеріне пана берді.

Осман және қазіргі кезең

Византия империясы 15 ғасырда Осман түрктері және олардың жаңа құрылған Осман империясымен басып алынды. Афондық монахтар Осман сұлтандарымен байланыс сақтауға тырысты және 1430 жылы Мурад II Салоникиді басып алғаннан кейін оған адалдыққа сөз берді. Мурад II Афон тауының өзін-өзі басқару құқығын сақтап, қалған кейбір жеңілдіктерді берді. Хиландар мүлік құқықтары мен автономиясын сақтап қалды. Бұл 1457 жылы, 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін Сұлтан Мехмед II арқылы расталды және бекітілді. Осылайша, Афондықтардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілді. 15 ғасырдың екінші жартысында Хиландар Афон монастырьларының иерархиясында үшінші орынға көтерілді. Ол сонымен қатар, сол кездегі қақтығыстардан қашуға тырысқан серб монахтары үшін пана болды. 1459 жылы Сербия деспоты Осман түрктеріне құлағаннан кейін, Хиландар өз бауырластығы басқа көздерден қолдау іздегендіктен, маңызды қамқоршылары мен демеушілерін жоғалтты. Бір кезде валахиялықтар, серб деспотының қызы Мара Бранкович бастамасымен, монастырьға қамқорлық жасады. 1503 жылы Сербия деспоты Стефан Бранковичтің әйелі Ангелина Бранкович алғаш рет Мәскеудің Ұлы князі Василий III Ивановичтен монастырьды қорғауды сұрады. 1550 жылы, бас игуменнің орынбасары Паисий және тағы үш монах Мәскеуге сапар шегіп, Стамбулдағы Жоғары Порттан Ресей патшасы Иван IV-тен, сондай-ақ Иван Қатыгез деп танылғаннан, көмек және қорғау сұрады. Ол Хиландарды жеке қорғауына алды және жаңа монастырлық келмелер салды. 1556 жылдың наурызында патша Иван IV Васильевич, анасының әжесі Ана Якшич сербтік Якшич ақсүйек отбасының туған мүшесі болса, әкесінің әжесі Елена, Византияның императорлық әйелі де серб болды, Хиландар монастырына Кремльден жақын жердегі барлық қажетті ғимараттармен бірге жер учаскесін сыйлады. 16 ғасырда монастырь аймақта маңызды мүлікті жинады, Афон тауы аймағындағы өз орнықтығын нығайтты. 17 ғасырда серб монахтарының саны азайды, ал 1722 жылғы апатты өрттен кейін құлдырау орын алды: 1745 жылғы есебінде орыс паломнигі Василий Барский Хиландарды болгар монахтары басқарғанын жазды, бірақ серб монахтарының да бар екені айтылды. Иларион Макариопольский, Вратсалық Софроний және Матей Преображенский барлығы осы жерде өмір сүрді, және осы монастырда Әйгілі Паисий Хиландарлық өзінің революциялық славян-болгар тарихын жазды. Монастырь 19 ғасырдың соңына дейін болгарлардың басымен келді. Алайда, 1913 жылы Афондағы сербтердің саны көп болды және Афондық протос Хиландардың серб өкілі болды.

Қазіргі заманғы

1970 жылдары грек үкіметі Афон тауындағы барлық монастырларға электр желісін орнатуды ұсынды. Афон тауының қасиетті кеңесі бас тартты, содан бері әрбір монастырь өзінің қуатын өндіреді, ол көбінесе жаңартылатын энергия көздерінен алынады. 1980 жылдары Хиландар монастыры электрлендірілді, қуат көбінесе жарық пен жылытуға жұмсалды. 1990 жылы Хиландар идиоритмикалық монастырьдан кенобиттік монастырға өзгертілді. 2004 жылдың 4 наурызында Хиландар монастырында қыраулы өрт болды, ол қабырғамен қоршалған кешеннің көп бөлігін және барлық ағаш элементтерін қиратты. Кітапхана және монастырьдың көптеген тарихи иконалары өрттен құтылды немесе зардап көрмеді. Хиландарды қайта жаңғырту үшін ауқымды жұмыстар жүргізілуде.

Қасиетті заттар

Монастырдың көптеген жәдігерлері мен басқа да қасиетті заттарының арасында "Акафист" Богородицаның керемет жұмыс жасайтын иконасы бар, оның мерекесі 12 қаңтарда тойланады. Афон тауы дәстүрлі Юлиан күнтізбесін қолданғандықтан, олар 12 қаңтар деп атаған күн қазіргі Грегориан күнтізбесінің 25 қаңтарына сәйкес келеді. Монастырда сондай-ақ "Үш қолдың" (грекше: Tricherusa, сербше: Тројеручицa) керемет жұмыс істейтін Богоматерь иконасы бар, ол дәстүрлі түрде Әулие Иоанн Дамаскиннің керемет айығуымен байланысты. 717 жылы Әулие Иоанн Иерусалимнің сыртындағы Мар-Саббас монастырында монах болып, иконаны сол монастырь қауымына тапсырды. Кейіннен икона Әулие Сава Сербскийге ұсынылып, ол оны Хиландар монастырына берді. 1661 жылы осы иконаның көшірмесі Ресейге жіберілді, содан бері Ресей православие шіркеуінде өте қадірленеді. Бұл иконаның екі мерекесі бар: 28 маусым (11 шілде) және 12 шілде (25 шілде). Сонымен қатар, император Стефан Душанның қылышы монастырь қазынасында сақталады. Шамамен 1200 славян қолжазбасы бар. Мұрағатта орта ғасырлық дәуірден 172 грек және 154 серб құжаты бар, олар осы кезеңнің экономикалық және әлеуметтік құрылымын көрсетеді. Монастырьдағы скрипторийдің арқасында серб тіліндегі Көне шіркеу славян тілінің нұсқасы дамыды.