Кіріспе
Юксом – Үндістанның Батыс Сикким штатындағы тарихи қала. Ол Солтүстік-Шығыс Үндістанның Сикким штатындағы Гьялшинг ауданында, Гьялшинг қаласынан 40 км солтүстікке орналасқан. Юксом 1642 жылы Сиккимнің алғашқы Чогьялы (уақытша және діни патшасы) Пхунтсог Намгьял құрған Сикким Корольдігінің алғашқы астанасы болды. Сиккимнің алғашқы монархының таққа отырғызылған орны "Норбуганг тағы" деп белгілі. Юксомда Норбуганг тағына жақын Норбуганг Чортені, Намгьялдың таққа отырғызылған жері, бірнеше монастырьлар мен көл орналасқан. Чогьялдардың династиялық билігі 333 жылға созылды. Чогьял 1701 жылы Сиккимдегі Юксомда Дубди монастырын құрды, ол Норбуганг Чортені, Пемаянгце монастырын, Рабденце қираған жерлерін, Санга Чоелинг монастырын, Кхечеопалри көлін және Ташидинг монастырын қамтитын буддалық паломниктік маршрутының бір бөлігі болып табылады. Сиккимнің Бхутия қауымы үшін Юксомның ерекше діни және мәдени маңызы бар. Мұнда көптеген танымал буддалық монастырлары мен тарихи ескерткіштері, сондай-ақ ежелгі Горха тайпасының кішкентай ауылы бар. Ханчендзога ұлттық паркінің басында және Ханчендзога тауына бару үшін базалық лагерь ретінде орналасқандықтан, әлемнің түкпір-түкпірінен альпинистер көптеп келеді. Ауыл тұрғындары Ратонг Чу аңғарының биоәртүрлілігін сақтауда мүдделі тараптар ретінде, аймақтағы экожүыруды дамытуда маңызды рөл атқарады. Бұл ауылдың тұрғындары экожүыруды дамытуды тек аймақта ғана емес, Сиккимнің басқа да ұқсас аймақтарында да сәтті жүзеге асырды. Осылайша, Юксом экожүырудың үлгілі ауылы деп есептеледі.
Yuksom is a historical town, just 40 km north of Gyalshing city in the Gyalshing district in the Northeast Indian state of Sikkim. It was the first capital of Kingdom of Sikkim established in 1642 AD by Phuntsog Namgyal who was the first Chogyal (temporal and religious king) of Sikkim. The coronation site of the first monarch of Sikkim is known as the "Throne of Norbugang". Yuksom is where there is the Norbugang Chorten near the Norbugang throne, the place Namgyal was crowned and several monasteries and a lake. The dynastic rule of the Chogyal lasted for 333 years. The Chogyal established the first monastery at Yuksom in Sikkim known as the Dubdi Monastery in 1701, which is part of Buddhist religious pilgrimage circuit involving the Norbugang Chorten, Pemayangtse Monastery, the Rabdentse ruins, the Sanga Choeling Monastery, the Khecheopalri Lake, and the Tashiding Monastery. For the Bhutia community of Sikkim, Yuksom has special religious and cultural significance. It has a number of famous Buddhist monasteries and historical monuments as well as ancient Gorkhas small Village. Being at the head of the Khangchendzonga National Park and as the base camp for trekking to Mt. Khangchendzonga, it has large influx of mountaineers from all parts of the world. The village people, as stake holders in biodiversity preservation of the Rathong Chu valley, where the village is situated, have played a significant role in trendsetting and promotion of ecotourism in the area. The inhabitants of this village have most successfully adopted promotion of ecotourism not only in the region but also for other similar areas in Sikkim. Yuksom is thus considered a model village for eco tourism.
Этимология
Юксом сөзбе-сөз "үш білімді монахтың кездесу орны" дегенді білдіреді, себебі Тибеттен келген үш монах Пхунцог Намгьялды Сиккимнің алғашқы патшасы етіп таңдап, оған Чогьял атағын берді. "Чогьял" сөзі "Діни патша" немесе "әділдікпен билік жүргізетін патша" деген мағынаны білдіреді. Юксом сонымен қатар Гуру Падмасамбхаваның батасын алған төрт діни орын бар "Демазонг" (күріш алқабы) қасиетті ландшафтының бірі болып табылады, олар адам денесінің төрт плексусы ретінде қарастырылады, ал Юксом символдық түрде "үшінші көзге" сіңдіріледі.
Тарих
Буддизм мемлекетке Тибеттен 9 ғасырда әкелінді. Тибетте "Сары бас киімділер" мен "Қызыл бас киімділер" арасындағы билік үшін күрес, соңғыларының Сиккимге көшіп, жергілікті лепча тайпасын буддизмге өткізуіне себеп болды. 13 ғасырда Сикким мен Тибет арасындағы қарым-қатынас лепча басшысы Теконг Тек пен тибет шаһзадасы Кхе Бхумса арасындағы "Туыстық шарттама" арқылы нығайтылды, ол Солтүстік Сиккимдегі Кавиде қол қойылды. 1641 жылы Лама Луцум Чембо буддизм дінін тарату үшін Тибеттен Денджонгқа (жасырын ел деген мағынаны білдіреді), қазіргі Сиккимге сапар шекті. Кейін оған екі лама – Семпа Чембо мен Ринзинг Чембо қосылды. Ламалардың үштігі Тибеттің Кам аймағынан келген. Олардың басты мақсаты – Сиккимде тибеттің ықпалын нығайту және буддизмді тарату еді. Олар әртүрлі бағыттардан Норбугангқа жиналды, ол кейін Юксом деп аталды. Ратонг-чу өзенінің жанындағы Нарбугонг аймағы 9 ғасырғы Гуру Падмасамбхава (Гуру Ринпоче) арқылы киеленген деп есептелді. 1642 жылы ламалар төртінші адамды іздеуге шықты, себебі қазіргі үш лама солтүстік, оңтүстік және батыс бағыттарын білдірді, ал Падмасамбхаваның болжамына сәйкес, шығыстан төртінші адамның болуы қажет еді. Қазіргі Гангток маңында олар сүт қайнатып жатқан бір адамды кездестірді. Ол оларға тамақ және баспана берді. Олар оның іс-әрекеттеріне қатты әсерленіп, оның таңдалған адам екенін түсінді. Сонымен қатар, олар Пхунццог Намгьялдың Тибетпен шежірелік байланысын анықтады және оның аймақтың рухани және әкімшілік басшысы болуға лайықты екеніне көз жеткізді, сондықтан оны Юксомға әкелді. Содан кейін олар оны Юксомға жақын Норбугангта "Чогьял" атағымен Сиккимнің рухани және әкімшілік патшасы етіп тәж кигізді. Тәж кигізу Норбугангта қарағайлы төбеде, тастардан тұрғызылған тұғыр үстінде өтті, және оған қасиетті құмырадан су шашылып киелі салттар орындалды. Ол кезде оның жасы 38-ге толыпты. Ол – Шығыс Тибеттегі Кам аймағындағы Миньяк әулетінің 13 ғасырғы шаһзадасы Гуру Ташидің бесінші ұрпағы еді. Тәж кигізу рәсімі өткен тас тақ әлі де сақталған және Норбуганг тағы деп аталады. Қаланың табиғи ортасы, бай ормандардың арасында орналасқандығы, 17 ғасырда Юксомның Сиккимнің алғашқы астанасы ретінде құрылуымен қатар, тарихымен, сәулетімен және буддизм мұрасымен одан әрі ерекшеленеді.
Әкімшілік
Пхунцог патша болғаннан кейін жасаған алғашқы қадамы – жергілікті лепча тайпаларын буддизм дініне өткізу болды. Содан кейін ол өзінің патшалығын Тибеттегі Чумби аңғарына, оңтүстіктегі қазіргі Дарджилингтің аймақтарына және Непалдың шығыс бөліктеріне дейін кеңейтуге кірісті. Осы мақсатта үш лама да оған толық қолдау көрсетті.
Биологиялық әртүрлілік фестивалі
Жергілікті қоғамдастықтың жоғарыда аталған күш-жігерінің жалғасы ретінде, Сиккимде тұңғыш рет (екінші фестиваль Чунгтоңда) Сикким үкіметінің Орман департаментімен бірлесе KCC биологиялық әртүрлілік фестивалін өткізді. Фестивальдің мақсаты – ауыл тұрғындарының арасында мәдени және табиғи мұраны сақтау туралы хабардарлықты арттыру. Бұл фестивальге 200 ауыл тұрғыны және бірқатар шетелдік туристер қатысты. Фестивальде Ратонг Чуу аңғарының табиғи биологиялық әртүрлілігі мен мәдени мұрасын көрнекті бейнелейтін көрмелер, биосфераны сақтауға қабылданған шаралар, Ханчендзонга Ұлттық паркі арқылы Юксом-Дзонгри бағытындағы аңғардағы экожүрек туризмге деген қызығушылық, медицина, қағаз жасау, бау-бақша шаруашылығы, Кечеопалри көлінің ластануы және оны сақтауға бағытталған іс-шаралар, орманды кесудің салдары мен орман байлығын сақтау қажеттілігі, тау беткейлерінің тұрақтылығын қамтамасыз ету шаралары, жергілікті өнімдерді пайдалану арқылы энергияны тиімді пайдалануға болатын тамақ дайындау әдістері, қоқысты азайту, алмастыру және қайта пайдалану, биоразлагаюшы қалдықтарды компосттау, дәстүрлі қолөнер және қолөнер бұйымдарын (кілемдер, қой жүнінен жасалған көрпелер және т.б.) насихаттау тақырыбындағы түрлі көрмелер ұйымдастырылды. Фестиваль аясында қуыршақ қойылымдары, музыка және жергілікті билер көрсетілді. Биологиялық әртүрлілік фестивалі ғана емес, бұл жердегі буддалық монастырлар да Сикким мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады және туристер үшін тартымды. Тибет буддалық монастыры Дубди монастыры және кішігірім Маллу монастыры осы аймақта орналасқан. 1701 жылы салынған Дубди монастыры Сиккимдегі ең көне монастырь болып есептеледі және Юксомнан шамамен бір сағаттық жердегі төбеде орналасқан. Ол негізін қалаушы Лхатсун Намха Джигмеге байланысты "Ермит ұясы" деп те аталады.