Арначал Прадеш Момпа тайпасының тарихы

Кіріспе

Аруначал Прадеш штатының ірі тайпасы, Үндістан

Монпа – Үндістанның солтүстік-шығысындағы Аруначал Прадеш штатының ірі тайпасы. Таванг Монпаларының тарихы Чангрелунгтен көшіп келуден басталады. Монпалар Солтүстік-Шығыс Үндістандағы жалғыз көшпелі тайпа болып саналады – олар қой, сиыр, як, ешкі және жылқы сияқты жануарларға толық тәуелді.

Атауы

Тибет буддистерінің мәтіндерінде "Монуль" (сөзбе-сөз "төмендік") – Гималай жотасының оңтүстігінде, Тибетке қарай орналасқан аймақ. Оның шекаралары нақты белгіленбеген, бірақ шамамен шығыс Бутан мен батыс Сиккимнен басталып, Таванг аймағына дейін созылған. "Монпа" – Мо аймағының халқы, олар Ассам Гималайының жабайы және бас мойын тіремейтін тайпалары "Лопа" (кейде "Лопа" деп те жазылады) есімдерімен ерекшеленген. Көбінесе, "Монпа" буддалық монахтардың насихаттау әрекеттеріне жақын болса, "Лопа" оларға қарсы тұрған. Уақыт өте келе, тарихи "Монуль" аймағының тұрғындары басқаша атала бастады, мысалы, Сикким тайпалары "Лепча" деп, ал Бутан халқы "Друкпа" деп аталды. Бірақ Таванг халқы өздерін "Монпа" деп атауын жалғастырды.

Тарих

Лхомон немесе Монуль мемлекетінің б.з. 500 жылдан б.з. 600 жылға дейін, қазіргі Бутан жерінде болғаны айтылады. 11 ғасырда Тавангтағы Солтүстік Монпалар Нингма және Кагью дәстүрлерінің Тибет буддизміне ықпалына түсті. Осы кезде монпалар негізінен діни мақсаттар үшін өз тілінде тибет әліпбиін қолданды. Друкпа миссионерлері 13 ғасырда, ал Гелуг мектебінің миссионерлері 17 ғасырда бұл аймаққа келді. Гелуг мектебі – бүгінгі күні көптеген монпалардың жататын дәстүрі. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: date=November 2021. Монпалар тибет тілін және жазуын қабылдағанмен, ешқашан тибеттің бір бөлігі деп есептелмеді. Олар Тибеттен буддизмнің өркениеттік ықпалын әкелген «кемсіз нәсіл» ретінде қарастырылды. 14 ғасырға қарай Монуль Тибеттің саяси және мәдени ықпалына көбірек түсті, бұл Цанян Гьяцзо, этникалық монпа, 6-шы Далай-лама болған жылдары айқын байқалды. Дегенмен, Монуль, сондай-ақ Тауанг аймағы, 20 ғасырдың ортасына дейін шалғай және сирек қоныстанған жер болып қала берді. Монуль автономиясын сақтап, Тавангтағы жергілікті монахтар патшалықта үлкен саяси билікке ие болды, ал Лхасадан аймаққа тікелей басқару тек 17 ғасырда орнатылды. Осы уақыттан бастап 20 ғасырдың басына дейін Монульді Лхаса билігі басқарды. Монульге алғаш рет сапар шеккен британдық үнді саяхатшыларының бірі, Наин Сингх Рават, 1875-1876 жылдары бұл аймақта болғанда, монпалардың сыртқы әлеммен байланыс жасаудан қашқақтап, Тибетпен сауданы монополиялауға тырысқан консервативті халық екенін атап өтті. 1914 жылы Симла конвенциясы бойынша келіссөздер кезінде Ұлыбритания мен Тибет өзара шегараларын Гималай тауларының қырлары бойымен белгіледі, бұл Мак-Махон сызығы деп аталды. Бұл сызық монпалар қоныстанған жерді бөліп, кейіннен Мак-Махон сызығының нақты орналасқан жеріне қатысты түсініксіздіктерден туындаған дауға себеп болды.

A state of Lhomon or Monyul is believed to have existed from 500 B. C to 600 A. D. centered in the present day Bhutan. In the 11th century, the Northern Monpas in Tawang came under the influence of the Tibetan Buddhism of the Nyingma and Kagyu denominations. At this time the Monpa adopted the Tibetan alphabet for their language mainly for religious purposes. Drukpa missionaries came to the region in the 13th century, and missionaries of the Gelug school came in the 17th century. The Gelug school is the sect to which most Monpas belong today. Unreliable source: date=November 2021 The Monpa were never regarded as Tibetan, even though they adopted the Tibetan language and script. They were regarded as an "inferior race" to whom the civilising influence of Buddhism had to be brought from Tibet. Around the 14th century, Monyul came under increasing Tibetan political and cultural influence, which was apparent in the years when Tsangyang Gyatso, an ethnic Monpa, became the 6th Dalai Lama. However, Monyul, also known as the Tawang Tract, remained a remote area and sparsely populated until the middle of the 20th century. Monyul remained an autonomous entity, with local monks based in Tawang holding great political power within the kingdom, and direct rule over the area from Lhasa was established only in the 17th century. From this time until the early 20th century, Monyul was ruled by authorities in Lhasa. One of the first British Indian travellers into Monyul, Nain Singh Rawat, who visited the area from 1875 to 1876, noted that the Monpa were a conservative people who shunned contact with the outside world and made efforts to monopolise trade with Tibet. In 1914, as part of the negotiations for the Simla Convention, Britain and Tibet negotiated their mutual border roughly along the crest of the Himalayas, which came to be called the McMahon Line. The line divided the land in which the Monpas inhabited, and became a source of contention in subsequent years because of ambiguities in the specific location of the McMahon Line.

Тілдер

Монпа халқының тілдері көбінесе "монпа тілдері" деп аталады. Бұл генеалогиялық термин емес, және оның құрамында бірнеше өте әртүрлі тілдер бар. "Монпа тілдері" хо-буа, шығыс бодиш және тшангла тілдерін қамтиды. Бленчтің (2014) мәліметінше, бес топты ажыратуға болады: Шердукпен, Лиш және Сартанг тілдері аймақтың басқа тілдерімен ешқандай анық байланыс көрсетпейді және олар кішкентай оқшау тілдер тобын құрайды. Бұл үш тіл Бугун тілімен туыс, және олармен бірге "Хо Бва" тобын құрайды. Таванг тілі – шығыс бодиш тілі, ол дакпа тілінің бір түрі. Земитанг, Маго және Тингбу ауылдарының тілдері Таванг тілімен өзара түсініспейтін, қосымша шығыс бодиш тілдері болып табылады. Бодиш тілдерінің ішіндегі тшангла тілі Нюкмадунг және Любранг ауылдарында сөйленетін, өте жақын диалектілерді және көшпелілер сөйлейтін Брокпа тілін қамтиды. Басқа тілдерге Диранг (сонымен қатар "Орталық Монпа" деп те аталады), Муршинг және Калактанг (сонымен қатар "Оңтүстік Монпа" деп те аталады) кіреді.

Мәдениет

Монпалар ағаштан ою-өрнек жасау, сурет салу, кілем тоқу және мата тоқумен әйгілі. Олар жергілікті суксо ағашының целлюлозасынан қағаз шығарады. Таванг монастырында баспахана табылады, онда көптеген діни мәтіндер жергілікті қағазға және ағашқа қашалған түйірлермен басылады, көбінесе сауатты Монпа Ламаларына арналған. Олар ағаш ыдыстармен және бамбуктан тоқу өнерімен де танымал.

Фестивальдар

Монпаның негізгі мейрамдарына Чоскар егін жинау мейрамы, Лосар және Торгия жатады. Лосар кезінде адамдар көбінесе Таванг монастырында Тибет жаңа жылының келуіне дұға етеді. Ажиламу фестивалінің басты белгісі – пантомима билері. Чоскар кезінде буддалық ламалар бірнеше күн бойы гомпаларда діни кітаптарды оқиды. Содан кейін ауыл тұрғындары өңделген егістіктерді аралап, арқаларында сутралармен жүреді. Бұл мейрамның маңызы – жақсы өнім алу және ауыл тұрғындарының гүлденуі үшін дұға ету, сондай-ақ астықты жәндіктер мен жабайы жануарлардан қорғау.

Қоғам

Монпаның дәстүрлі қоғамын жергілікті Трукдри деп аталатын алты министрден тұратын кеңес басқаратын. Бұл кеңестің мүшелері Кенпо деп аталады, сөзбе-сөз мағынасында "Аббат". Ламалар да құрметті лауазымдарда болады, олардың ішінде Ниетсанг деп аталатын екі монах және тағы екі Дзонгпен бар. Ер адам отбасының басы болып саналады және барлық шешімдерді ол қабылдайды. Ол болмаған жағдайда, барлық жауапкершілікті оның әйелі өз мойнына алады. Бала дүниеге келгенде, олар ұл немесе қыз болуына қатысты қатаң талап қоймайды.

Өмір салты мен киіну

Монпалардың дәстүрлі киімдері тибеттік чубаға негізделген. Ерлер де, әйелдер де жақ шашынан жасалған, ұзын шашақтары бар бас киім киеді. Әйелдер жылы жакет және тізеге дейін жететін жеңсіз көйлек киеді, көйлектің белін ұзын, тар матамен белдейді. Олар күміс, маржан және түркізден жасалған әшекейлер тағады. Кейде адамдар кірпіштей бас киімге бір паушақ қауырсыны қояды. Шығыс Гималайдың қолайлы климатының арқасында Монпалар, аймақтағы көптеген этностар сияқты, үйлерін тас пен ағаштан салады, едендері тақтайдан жасалған, көбінесе әдемі өрнектелген есік пен терезе жиектерімен бірге. Шатыр бамбук төсенішпен жабылады, бұл үйді қыс айларында жылы ұстайды. Олардың үйлерінде тұрғын бөлмелерде отыруға арналған алаңшалар мен ошақтар да кездеседі. Ауқымды климаттық жағдайлар Монпалардың тамақтану әдеттері мен отырықшы өмір салтына әсер етеді. Суыққа төзу үшін олар көп мөлшерде ірімшік, тұз, ет және алкоголь тұтынады. Сондай-ақ, жүгері, қарақұмық, арпа, гречиха немесе күріштен жасалған жергілікті арақ ішеді, олар Чанг, Баанг Чанг, Син Чанг деп аталады. Дегенмен, Үндістанның басқа аймақтарынан келіп-кетіп жүрген туристердің көбеюі және білімді жастардың арасында батыс мәдениетінің ықпалы жастардың тамақтану әдеттерінде күрт өзгерістерге алып келді. Бүгінде дүкендерде сатылатын өңделген тағамдар мен жылдам дайындалатын тағамдар, мысалы, чипсы, бургерлер, самоса, сондай-ақ капучино және коммерциялық алкоголь сияқты сусындар кең таралған.

Экономика

Монпалар егістік шаруашылығын ауыстырып, тұрақты түрде жүргізеді. Ірі қара мал, як, сиыр, шошқа, қой және үй құстары жануар ретінде өсіріледі. Егістік егу арқылы төбелердегі топырақ эрозиясын болдырмау үшін Монпалар көптеген төбелерді террасалап жасайды. Күріш, жүгері, бидай, арпа, тары, гречиха, бұрыш, қабақ және бұршақ сияқты ақшалай дақылдар егіледі.