Кіріспе

ХХ ғасырдың ортасына дейін жасалған тибет өнерінің басым көпшілігі діни сипатта болып табылады, оның негізгі түрлері – таңка, матаға салынған суреттер, көбінесе гуашь немесе дистенпер деп аталатын техникада, тибет буддасының қабырға суреттері және қоладан жасалған кішкентай мүсіндер, немесе сазбалшықтан, штукатурдан немесе ағаштан жасалған үлкен мүсіндер. Бұл туындылар діни мекемелер немесе ізгі ниетті адамдардың тапсырысымен жасалған, тибет буддизмінің практикасында қолданылу үшін арналған және монахтар мен беймәлім суретшілердің үлкен шеберханаларында өндірілген. Фурба немесе ритуалды қанжар сияқты әртүрлі діни заттар мұқият жасалған және зәулім безендірілген. Сондай-ақ, әшекей бұйымдар мен тоқыма өнімдері сияқты зайырлы заттар да жасалған, соңғыларында қытайдың күшті ықпалы байқалды. Гималай өнері – бұл тибет өнерінің, сонымен қатар Бутан, Непал, Ладак, Кашмир және тибет буддизмі тараған Моңғолия мен Қытайдың көршілес аймақтарының өнерін қамтитын жалпы атау. Қытай-тибет өнері – Қытайда немесе Тибетте жасалған, көбінесе қытай императорларының демеушілігімен пайда болған, тибет стиліндегі және тибет буддалық иконографиясы бар туындыларды білдіреді. Суретшілердің арасында тибеттіктер мен қытайлықтар, сондай-ақ Непалдан келген неварилер болған, ал өндіріс орны екеуінің арасында көбінесе белгісіз болып келген. Тибеттік элемент басым болған жағдайларда, тибет-қытай өнері деген сирек қолданылатын термин пайдаланылуы мүмкін. Тибет діни өнері «өте консервативті» деп сипатталған, ол негізінен «Үнді буддалық өнерінің соңғы кезеңінің формалары мен иконографиясын сақтап қалуды» білдіреді, ол шамамен XII ғасырда аяқталған. Бұл Солтүстік-Шығыс Үндістанның Пала-Сена өнері, Тибетке салыстырмалы түрде жақын және Бихардағы Наландадан келген миссионер Атиша сияқты маңызды тұлғалардың отаны. Үндістанда буддизмнің құлдырауынан кейін, осы немесе одан бұрынғы кезеңдердегі үнді буддалық өнерінен тек монументалды мүсіндер ғана сақталған, ал өнер тарихшылары жойылған осы мәдениет туралы тибеттік туындылардан көп нәрсе білуге тиіс. Тибет өнеріне ғасырлар бойы қытай және непалдық буддалық өнер де әсер еткен. Кейбір таңкалар үшін XIV ғасырдан бастап қытай суреттерінен пейзаждық фондар алынған, ал 1700 жылға қарай қытай әшекейлік стилі басым болды. Ең жақсы жетістіктер әдетте боялған таңкалар мен кішкентай қоладан (көбінесе алтын қоладан) жасалған туындылар болып есептеледі, ондағы ең жақсы жұмыстар өте жоғары техникалық шеберлікке ие. Бұл әдетте жеке туындылар болды, тек монастырларда ғана көрсетілетін және көбінесе медитация үшін арнайы жасалған. Көпшілікке арналған өнерге үлкен мүсіндер, дұға залдары үшін, тибет фестивальдері кезінде уақытша көрсету үшін үлкен аппликациялық таңкалар, сондай-ақ құмнан жасалған мандалалар, сонымен қатар уақытша туындылар кіреді.

Суретшілер

Суретшілердің және, кем дегенде, мүсіндерді жасаумен айналысатындардың көпшілігі монахтар болған, бірақ Қытайда жасалған туындыларға немесе Тибетте немесе Тибет үшін жұмыс істеген көптеген непалдық суретшілерге қатысты бұл жағдай аз болды. Көптеген қолданбалы өнер бұйымдарын кәсіби шеберлер жасаған, кейде монахтар ұсынған әшекейлік суреттер бойынша жұмыс істеген. Соңғы онжылдықтардағы туындылардан басқа, қатысқан суретшілердің есімдері белгісіз, бірақ кейбір көрнекті суретші-монахтардың есімдері белгілі, мысалы, 10-шы Кармапа (1604–1674) Чёинг Дордже және моңғол Занабазар (1635–1715). Жақында сақталған кейбір туындыларды жақсы құжатталған және маңызды непалдық суретші Анико немесе Анигеге (1245–1306) жатқызуға тырысулар болды, ол Тибет пен Қытайда сурет салу, мүсін жасау және сәулет өнерінде жұмыс істеген. Бірақ оның өзі жасаған туындылар сақталған ма, әлде оның ұлдары мен шәкірттері жасаған ба, әлі белгісіз.

Сурет

Суреттер түрлі-түрлі болып келеді, сонымен қатар олардың мөлшері де әртүрлі. Ең маңыздысы – танка, яғни мата немесе қағазға оралған, көшіріп алып жүруге қолайлы суреттерді білдіретін кең термин. Ірілерін «баннерлер» деп те атайды, ал фестивальдерде танка қабырғаларына ілу үшін жасалған өте үлкендері көбінесе аппликациядан жасалған матадан тігіледі, оларға бояу аз мөлшерде қолданылады. Тіпті, енінен қарағанда биіктігі әлдеқайда жоғары кішкентай танкаларды да баннерлер деп атауға болады. Сурет салудың әдеттегі әдісі – жақсы мақтаға гуашьпен салу, бірақ басқа маталар да қолданылуы мүмкін. Сурет салу алдымен эскизбен басталады. Бояулар бастапқыда жарқын болған, бірақ көптеген ескі суреттер уақыт өте келе сарқылып кеткен. Көбісі, тіпті 16 ғасырға дейінгі барлық суреттер шаршы пішіндес немесе тік «портрет» пішіндес болып келеді, ал олардың көпшілігі бір метрден төмен болады. Қытайдың кеси техникасын қолдана отырып, жібекке тоқылған суреттер де кездеседі. Сақталған ең көне танкалардың бірі – 10 ғасырда Тибет үстемдігі кезінде пайда болған Дунхуан маңындағы бітелген үңгірде табылғандары. Цакли немесе «бастау карточкалары» – матаға жабыстырылған, көбінесе қасиетті тұлғаның немесе екі тұлғаның қарапайым бейнесін бейнелейтін кішкентай боялған (немесе кейде басылған) суреттер. Олар алтыдан жүзден астам данадан тұратын жинақтарда шығарылып, монахтарды оқыту үшін, сондай-ақ белгілі бір орындарды немесе заттарды уақытша қасиеттендіру және қорғау үшін пайдаланылған. Суреттің аты артқы жағына сиямен жазылған. Бұл – көрші елдердегі буддалық елдердегі ұқсас формалары жоқ тибеттік формалардың бірі. Тибеттегі көптеген монастырлар мен ғибадатханаларда қабырға суреттері болған, олардың көпшілігі жойылған немесе зақымдалған. Бұл суреттер «балшық, шашылған сабан және тыңайтқыштан» жасалған бірнеше қабат гипске салынған. Олар әдетте белгілі бір биіктіктен жоғары қабырғаның барлық бөлігін жабады, танкалардағы сияқты тақырыптар мен стильдерді қолданады. Суреттер мен басқа да туындылар аяқталғаннан кейін рәсімдік қасиеттендіру рәсімінен өтеді. Кітап мұқабаларында кітаптың ішкі беттеріне қарағанда боялған әшекейлер жиі кездеседі. Бұл әдетте ағаш мұқабаның ішкі жағында болады, сондықтан сурет қорғалған. Бастапқыда кітаптар үнді пальма жапырақтарының қолжазбалары сияқты, қандай материал қолданылса да, өте ұзын, жұқа пішіндес болды, бұл тек цакли сияқты бір қатарлы суреттерге ғана мүмкіндік берді. Кейіннен түрлі пішіндер қолданылып, танка стиліндегі үлкен композициялар жасауға жол берілді.

Мүсіндік

Кішігірім мүсіндер үшін ең көп қолданылатын материал – металл, әдетте «бронза», ол көбінесе алтынмен қапталады. Қазіргі заманғы ғылыми талдаулар тибеттік «бронзаның» (немесе мыс қорытпасының) нақты құрамы әлемнің басқа аймақтарындағы бронзаға қарағанда тіпті өзгермелі екенін көрсетеді, көбінесе ол мыс немесе кейде таза мыс болады. Мүсіннің бір жағынан екінші жағына қарай құрамы айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Тибеттік құю шеберханалары қолда бар кез келген металлдан пайдаланғанға ұқсайды және дұрыс араластыруды қамтамасыз етуге тырысқан жоқ. Қытайда немесе Моңғолияда жасалған бұйымдар көбінесе біртекті болады. Бағалы металдар, әсіресе императорлық қытайлық тапсырыстар үшін қолданылуы мүмкін, бірақ алтын немесе күмістен жасалған мүсіндер өте сирек кездеседі; мұндай мүсіндер жасалғаны белгілі, бірақ олар кейінірек алтын құйма ретінде қайта өңделген болуы мүмкін. Эрмитаж мұражайында 1403–1425 жылдардағы Мин Юнле дәуірінде жасалған, жазылған күні бар, мыс пен шамамен 40% алтыннан жасалған өте сапалы яб-юм жұбы бар, бірақ мұндай мүсіндер сирек. Тибетте алтын кен орындары бар, бірақ Бон дінінің ықпалымен кен өндіруі әдепсіз деп есептелді, сондықтан тек өзендердегі алтын іздеуден алынған аз ғана өнім қабылданды. Алтынның көп көлемі тек 13 ғасырдың соңында моңғол Юань әулеті Тибет буддизмін күшті қолдағаннан кейін Қытайдан келді. Металл мүсіндерге түрлі техникалар арқылы түс қосуға болады, оларға инкрустация, ішінара алтын жағу, лак бояу, түрлі түсті балауыз және әртүрлі металл қоспаларын, әсіресе мырышты түрлі түстер беру үшін пайдалану жатады. Зергерлік бұйымдар металлға енгізілуі мүмкін. Көбінесе жоғалған балауыз құю техникасы қолданылады; көптеген жұмыстар, әсіресе кейінгі кезеңдерде, бірнеше бөлікке құйылып, содан кейін біріктіріледі. Атақты ұстаздардың кішкентай ескерткіштері жиі құрғақ мүсіндердің ішіне, оларды анықтау үшін жазылған мәтінмен қағазға орап қойылады. Тибетте мүсіндер жасау үшін қолданылатын көптеген материалдар жиі қолданылмайды. Ағаш қымбат болғандықтан, көбінесе мүсіндерге емес, ғимараттарға, жиһазға және сандықтарға пайдаланылады (Лхасадағы Джокхангтағы ағаштан жасалған рельефтерді осы мақсат үшін шақырылған непалдық мүсіншілер жасаған). Монастырлардағы ағаш есіктерді бейнелі ою-өрнектермен әшекейлеушілік еді. Бірақ ағаштан, піл сүйегінен, терракоттан және тастан жасалған кішкентай мүсіндер де кездеседі. Тас көбінесе рельефпен ойылған кішкентай стелалар немесе жолдың жанындағы жартастарға ойылған жартас рельефтерін жасау үшін қолданылады, содан кейін олар боялады. Үлкен мүсіндер, көбінесе ғибадатханалардың немесе дұға залдарының құрбандықтарына арналған, барлық қасиетті тұлғалар медитация немесе оқыту позында отырады. Бұлардың тибеттік прототипі – Джово, Лхасадағы Будданың қола мүсіні, Тан әулетінің ханшайымы Тибет патшасына үйленген кезде Қытайдан әкелгені айтылады. Кейінгі тибеттік мүсіндердің көпшілігі сабанмен толтырылған қуыс ішкі бөлігі бар, балшықтан немесе жерден қапталған, ең үлкендері ағаш тіреулермен нығайтылған. Содан кейін олар боялып, ішінара алтынмен жабылады және көбінесе лакпен аяқталады. Ца-цза – балшықтан немесе жерден жасалған қалыптардағы кішкентай рельефті тақташалар немесе шағын чортендер. Көптегендері қасиетті деп саналатын жерлерге қойылады, ал чортен пішіндес мүсіндер жерлеу рәсімдерінде маңызды рөл атқарады. Кейбіреулерінде қайтыс болған адамның кремацияланған сүйектерінің күлі немесе оларды бейнелейтін заттар болады. Басқалары, олардың үнділік алдағылары сияқты, паломниктік сапарлардың естеліктері ретінде қызмет етеді және үйге әкелінеді.

Буддистік өнердің басқа да құралдары

Буддистік өнердің кейбір түрлері уақытша жасалады, олар рәсімдер мен медитацияда қолданылады. Олардың ең танымал мысалы – құм мандаласы, көбінесе геометриялық бейне, құм немесе минералдардың ұсақ бөлшектерінен құралады, қажет болған жағдайда әртүрлі жарқын түстер беру үшін боялады. Бұл бейнелер конус тәрізді шұңғырлар – шақ пур және саусақтарды пайдалана отырып, тегіс және жазық бетке өте шеберлікпен салынған белгілі бір үлгіге орналастырылады. Мандала әдетте шаршы немесе дөңгелек пішіндес болады және диаметрі екі-үш метрге жете алады. Мандала жасаудың өзі діни амал, ал бейненің уақытша болуы – оқытудың бір бөлігі. Көптеген мандалалар мерекелер үшін жасалады, ал бірнеше күн көрсетілгеннен кейін олар жиналып алынады. Сол үлгілер көбінесе құмда жасалмайтын, фигуралары бар немесе оларсыз тангка суреттерінде қолданылады. Торма – жеуге жарамды материалдардан жасалған рәсімдік құрбандықтар, ең көп қолданылатыны және көбінесе жалғыз негізгі ингредиенті – як майы мен ұн, сондай-ақ бояулар. Сондықтан олар майдан жасалған мүсіндердің бір түрі. Жұмыртқа, сүт және тіпті ет сияқты басқа да ингредиенттер қолданылуы мүмкін. Олар түрлі жағдайларда қолданылады, ең көп тарағаны – құрбандық тақтарына қою. Көлемділері арнайы мерекелерге арналып жасалады. Кейбіреулері рәсімдік қолданыстан кейін желінеді. Көптеген заттар діни және тұрмыстық мақсаттар үшін металл өңдеу және асыл тастармен біріктіріліп, бір стильде әсем безендірілген. Оларға вазалар, құрбандық тақталары, тау "мандала тақталарының" үлгілері, құрбандық тақтарына, рәсімдерге және жоғары дәрежелі монахтардың жеке пайдалануына, сондай-ақ бай мирян үшін ыдыстар және басқа да заттар кіреді. Соңғы ғасырларда Қытай бай безендіруге басты әсер етті, ал Непал мен Үндістан бұрынғы кезде маңызды рөл атқарды. Тибет буддизмінде ерекше рәсімдік құралдар көп, олардың кейбіреулері жалпы құрбандық тақтарында, ал басқалары арнайы тантрикалық рәсімдерде қолданылады, ал кейбіреулері екеуінде де қолданылады. Дін аяларында қолданылатын музыкалық аспаптар да бар, бірақ олар туралы бұл мәтінде айтылмайды. Көптеген құралдар индуистік тантра дәстүрімен ортақ. Көбінесе олар қоладан жасалған, ал ең маңыздылары – ваджра (немесе дорже), әдетте кішкентай қоңыраумен бірге келетін кішкентай рәсімдік қару, фурба пышағы, картика терісін сырып алатын пышақ, хатванга таяғы немесе шыбық, және капала – нағыз бас сүйегінен жасалған бас сүйек кесесі, бірақ көбінесе күрделі металлмен әшекейленген. Кенглинг – жамбас сүйегінен жасалған бұқауыз, көбінесе нағыз сүйектен жасалған, сондай-ақ металл бекіткіштері болуы мүмкін. Нечунг немесе "Ресми мемлекеттік оракул" сияқты оракулдар өз болжамдарын беру үшін өте күрделі киімдер мен басқа да арнайы рәсімдік құралдарды қолданады. Киімдерге көптеген ойылған сүйектер кіреді, сондай-ақ шам билерін орындаушылар мен кейбір тантрикалық рәсімдердегі адептердің киімдеріне де. Әртүрлі әшекейлер мен зергерлік бұйымдардан басқа, күрделі бейнелермен ойылған үлкен сүйек пластиналары бар "алжапқыштар" бар. Мәтін мен суреттерді немесе олардың комбинациясын басу үшін ағаштан жасалған қалыптар қолданылды. Бұл қағазға кітаптар немесе жеке парақтар үшін, немесе матаға, онда олар дұға жалаулары үшін кеңінен қолданылды. Дін ғимараттарының сыртындағы дұға дөңгелектері сияқты, әдетте рельефте жазылған дұғасы бар мыстан жасалған, мәтінді қозғалысқа келтіру, желдің әсерімен (жалаулар үшін) немесе қолмен айналдыру (дөңгелектер үшін) дұғаның немесе мантраның тиімділігін арттырады деп сенді. Жел атты суреттер ең танымал. Әдетте, ағаш қалыпты монах суреттейді, бірақ қалыпты кесуді монастырьдан тыс қолөнершілер орындайды.

Дүниежүзілік өнер

Дәстүрлі тибет қоғамында салыстырмалы түрде аз, бірақ бай жоғарғы тап пен табысты саудагерлер болды. Олар діни өнерді демеушілік етті (көптеген бай адамдар жастық шағының бір бөлігін монастырлық білім алуға жұмсаған), сонымен қатар кәдімгі дүниелік өнер түрлерін де қолдады. Монастырларда жүнді тибет кілемдері сияқты дүниелік өнердің түрлері де кездесетін. 1950 жылға дейін олардың кең таралған түрі – хаден немесе ұйықтауға арналған кілем, сонымен қатар отыруға немесе медитация жасауға қолданылды, геометриялық немесе қарапайым бейнелі суреттерімен, соңғысы көбінесе қытай мотивтерінің өрнектері болды. Нағыз жолбарыс терісінің орнына жасалған «жолбарыс кілемі» алғашқыда буддалық және индуистік тантрикалық шеберлердің үнді өнерінде отырғанда немесе жамылғы ретінде киген нағыз жолбарыс терілерін алмастыру үшін пайда болды. Бірақ ол барлық адам үшін құрметті нәрсеге айналған сияқты. Байлар киетін тибеттік киімдер әсем әрі жарқын түсті болды. Қытай жібегі көп қолданылып, жергілікті шеберлер оны үлгі етіп алды. Басқа әйелдер түрлі түсті жолақтары бар жергілікті қолмен тоқылған матадан тігілген көйлек киді. 19 ғасырғы суреттерде кедейлердің киімдері, әсіресе жұмысшы ерлердің киімдері, көбінесе өте тозығы жеткен көрінеді. Тибеттік әшекейлер, екі жыныстың да көптеп тағатын сүйікті бұйымдары, әдетте күмістен жасалған, тегіс емес, бірақ массивті болды. Түркіз – Тибетте өндірілетін бағалы тастардың бірі және көп қолданылды. Әйелдер салтанатты шараларда шаштарын жоғарылап өріп, оған әшекейлер тақты. Аттың жабдықтары мен ат құбылыстары сияқты түрлі жеке заттар да осы стильде әсемделуі мүмкін. Әйелдер тағатын чаб-чаб – бұл қасық, тігіш, пышақ сияқты кішкентай құралдар ілінген брошь. Чакмук – тек Тибетке ғана тән емес, от жағу құралы, әдетте белдікке қысқа таспамен ілінеді. Токча – буддизм келгенге дейін қолданылған метеориттен жасалған (немесе жасалған деп есептелетін) түрлі пішінді кішкентай амулеттер. Жиһаз, соңғы ғасырларда қытай үлгілерін шамалы ұстанды, өте жақсы жасалған және әдетте әсем әшекейленген. Сәнді жәшіктер, қораптар және қолжазбаларға арналған қаптамалар да маңызды болды. Элита үшін тибеттік аттың жабдықтары, қару-жарақтары мен қорғаныш киімдері көбінесе әсем әшекейленген; олардың көп саны сақталған, себебі 20 ғасырға дейін соғысқа қолданылатын заттардың өркендеуі шектеулі болды, сонымен қатар бұл заттар монастырларға сыйлық ретінде берілді.

Буддистік иконография

Тхангкалар мен мүсіндердің көпшілігі бір қасиетті тұлғаны немесе екеуін, яб-юм күйінде құшақтасқандарын басты тақырып ретінде бейнелейді. Бұл суреттер көбінесе басқа, әлдеқайда кішкентай, көбінесе көптеген адамдарды немесе сапаларды көрсететін суреттермен қоршалған. Буддистік символдар жиі кездеседі. Басты тұлғалары – буддалар, бодхисаттвалар, тибет буддизміне тән түрлі «құдайлар», кейде борынгы монахтар, оларды бодхисаттвалар деп санауға болады. Көбінесе жоғарғы жақтағы суреттер негізгі тұлғаға қатысты ілімдердің «тізбегін» көрсетеді, оның ішінде жартылай аңызға толы ертедегі және негізгі тұлғалармен қатар, соңғы монахтар да болады. Олардың көпшілігі – идамдар немесе медитация құдайлары. Бұл және оларды қоршаған элементтердің бейнесі мәтіндерде егжей-тегжейлі сипатталған, ал тхангкалар оған мұқият сәйкес келеді, монахтар оларды ұзақ уақыт бойы жаттап, медитация жасайды. Көп жағдайда, соңында, құдайдың оны медитациялайтындардың санасынан тыс жерде өмір сүрмейтіні түсіндіріледі, ал жаттығудың мақсаты – медитациялаушының санасында құдайдың бейнелейтін сапаларын қалыптастыру, бұл буддалық паналау және құдай йогасының бір бөлігі. Тибет өнері басқа буддалық елдерге қарағанда «ашулы» кейіпкерлердің бейнелерімен ерекше бай, олар кейде кейіпкердің «ашулы жағы» немесе «көрінісі» деп аталады. Бұл бейнелерді қорғаушы тұлғалар ретінде түсіну керек, олар буддалар немесе бодхисаттвалардың бейбіт жағынан да бейнеленуі мүмкін. Шындығында, олардың табиғатын тибеттіктердің өте күрделі түсінуінің арқасында маңызды тұлғалардың көптеген әртүрлі «жақтары» бар, оларды өте әртүрлі көрсетуге болады. Кейде олар композицияның шетіндегі бөліктерде бейнеленеді. Олар көбінесе олардан жеңген зұлым күштерді бейнелейтін әлдеқайда кішкентай тұлғалардың үстінде тұрған күйде көрсетіледі, ал олардың бас сүйектері немесе бас сүйектері мундамала немесе бас сүйектер гүлшоғыры ретінде белбеуінен немесе мойнынан ілінеді. Олардың басында бас сүйектері де болуы мүмкін. Тибет буддизмінің негізін қалау тарихында ертедегі басшылар, ең әуелі Падмасамбхава, бұрын Тибетті билеген зұлым рухтарды бағындырғандығы туралы көптеген мәліметтер бар. Дхармапалалар – бұл қатал қорғаушылардың бір класы, олардың бірі Махакалаға әртүрлі уақытта Тибет пен Моңғол империясының ұлттық қорғаушысы ретінде ерекше рөл берілді. Тибет буддизмі де Үндістан буддизмінің құлдырауымен бірге пайда болып, нығайды, бұл процесс әлі күнге дейін толық түсініксіз, бірақ кейде зорлық-зомбылыққа байланысты, мүмкін, күшті қорғаушы тұлғаларға деген қажеттілікті арттырды. Тхангкаларда діни тұлғалардың өмірін бейнелейтін суреттерде әртүрлі оқиғалар көбінесе әлдеқайда үлкен орталық тұлғаның айналасында көрсетіледі. Гаутама Будданың өмірі, сондай-ақ оның бұрынғы өмірлері бейнеленген, бірақ басқа маңызды буддалар мен бодхисаттвалардың әдетте өмірбаяндары жоқ. Падмасамбхава, Миларепа сияқты тибеттік тұлғалар және Сакия Пандита, Үшінші Далай-лама сияқты әйгілі монахтар ұқсас стильде бейнеленуі мүмкін. XVIII ғасырдан бастап бұл көріністерді қытай стиліне негізделген егжей-тегжейлі ландшафтқа орналастыруға болады. Басқа стильде композицияның шетінде, бөліктерде немесе кейінірек үлгілерде ландшафттық жағдайда әлдеқайда кішкентай портреттермен негізгі орталық тұлға бар. Бұл құдайлар немесе ұстаздар немесе шәкірт болған монахтар болуы мүмкін. Монахтардың басқа портреттері қарапайым, олар негізгі тұлғаларға шоғырланған. Кейбіреулері суретшінің тірі кезінде жасалған, ал басқалары көптен бері қайтыс болған адамдардың суреттері. Тірі және қайтыс болған тұлғалардың портреттері қайтыс болғандардың лотос тағында отырғанымен ерекшеленеді деп айтылған, бірақ жақында жүргізілген зерттеу мұны жоққа шығарып, оның орнына тога монахтық киімі қол астына бүлінген жақ осыны білдіруі мүмкін деп айтады. Шағын қоладан жасалған портреттер де көбінесе қарапайым, тақырыпты негізге отырған күйде көрсетеді, әрқашан салтанатты шапқысын кимейді. Мұндай қолалардың бірінде жазу бар, ол оның аға ламаның, мүмкін, тақырыптың, жатын бөлмесі үшін жасалғанын көрсетеді. Тхангкалардың тағы бір тақырыбы – негізгі буддалардың әртүрлі аспандары немесе Таза жерлері, әсіресе Амитабханың Сухаватиі және Шамбаланың мистикалық жер патшалығы. Соңғы ғасырларда оларға панорамалық ландшафттық фон да берілді. Сонымен қатар, монастырларды көрсететін суреттер де бар, әдетте олар (көбінесе тамаша) орнатуларға қарағанда ғимараттарға назар аударады. Аштамангала немесе «Сегіз қолайлы символ» әртүрлі жағдайларда жиі кездеседі, мысалы, тұлғалар ұстап тұрғанда. Олар буддизмнің кең таралған дәстүрлеріне жатады және Үндістанда пайда болған.

Буддистік негіз

Махаяна буддизмі 4-ші ғасырда жеке мектеп ретінде пайда болғанда, бодхисаттвалардың рөлін – өзгелерге көмектесу үшін жеке нирванаға қашып кетуден бас тартатын, мейірімді жандардың рөлін баса көрсетті. Ерте заманнан бері түрлі бодхисаттвалар мүсін өнерінде бейнеленген. Махаяна буддизмінің ұрпағы – Тибет буддизмі осы дәстүрді мұра етті. Алайда, Ваджраянаның (немесе буддалық тантраның) үстемдігі көркемдік мәдениетке зор әсер еткен болуы мүмкін. Тибет өнерінде жиі бейнеленетін бодхисаттва – Ченрезиг (Авалокитешвара) құдайы, ол көбінесе әр қолының ортасында бір көзі бар, мың қолды қасиетті тұлға ретінде суреттеледі. Бұл – біздің тілектерімізді еститін, барлығын көретін мейірімді жандарды бейнелейді. Бұл құдай Ваджраяна практикасындағы йидам, яғни «медитация Буддасы» ретінде де түсіндіріледі. Атап айтқанда, Тибет буддизмінде Тантрикалық буддизм де бар, ол ваджра символикасының көп қолданылуына байланысты Ваджраяна буддизмі деп те аталады. Ваджра – бұл алмаз найзағай (тибет тілінде дордже деп аталады). Тибет буддистік өнерінің көп бөлігі тантраның бір бөлігі ретінде қарастырылады. Ваджраяна техникалары медитация кезінде көптеген визуализацияларды қамтиды, ал күрделі тантрикалық өнердің көп бөлігі осы визуализацияларға көмек ретінде қарастырылады – медитациялық құдайлардың (идамдар) бейнелерінен бастап мандалалар мен түрлі ритуалдық құралдарға дейін. Көптеген тантрикалық ритуалдар бар, олардың көпшілігі Үндістанда пайда болған, бірақ кейбіреулері Тибет шаманизмінің элементтерін де қамтиды. Бұл ритуалдар жеке немесе шағын топпен жүргізіледі.

Бон

Гималайдың жергілікті шамандық діні Бон деп аталады, ол монастырь түрінде сақталған, Тибет буддизмімен қатар өмір сүріп, ұқсас өнер тудырған. Бон Тибет өнеріне жергілікті қамқоршы құдайлардың пантеонын сыйлайды. Тибет ғибадатханаларында (лхакаңг) Будда немесе Падмасамбхаваның мүсіндері көбінесе ауданның қамқоршы құдайларының мүсіндерімен жұптастырылады, олар көбінесе ашулы немесе қараңғы болып келеді. Бұл құдайлар бұрын жергілікті тұрғындарға зиян келтіріп, аурулар тудырған, бірақ Падмасамбхава келгеннен кейін бұл теріс күштер бағындырылды және енді Буддаға қызмет етеді. Бон бейнелері көбінесе Тибет буддистік бейнелерге өте ұқсас, әсіресе Бон монастырымен тығыз байланысы бар Ньингма орденінің туындыларына. Шындығында, тіпті сарапшылар кейбір туындылар қай дін үшін жасалғанын анықтай алмайды. Басқа туындыларда Бонның ерекше құдайлары мен тарихи ұстаздары бейнеленген, бірақ көбінесе буддалық стильдерге жақын болып қалады; екі дәстүрдегі суретшілер арасында айтарлықтай алмасу болған. Жалпы, Бонның қасиетті тұлғалары буддалықтардың сан алуан күрделі формаларында және аспектілерінде кездеспейді, ал Бонның қатал қорғаушы құдайы тек сол формада ғана болады. Кейбір айырмашылықтарды анықтау оңай: Бон өнерінде даналықтың символы ретінде уаджра емес, свастика қолданылады, және олардың чортендері (ступалары) "бірге жуық" болғанымен, Бонның жақтастары оларды буддистерден кері бағытта (сағат тіліне қарсы) айналып өтеді.

Бірінші хабарлау

Тибеттегі буддалық өнерге дейінгі өнер көбінесе жақсы түсінілмейді, тек токча сияқты жеке заттар мен жануарлардың тасқа қашалған суреттерінен басқа. Олардың бәрін мерзімдеу қиын. Стильдік тұрғыдан алғанда, буддалық өнер кейбір кезеңдерде Батыс, Орталық және Шығыс Тибетке бөлінеді. Буддизм Тибетте бірнеше кезеңде берік орнықты, кейде қарқынды өсімнен кейін кері кетулер де болды. Буддизмнің алғашқы келгені туралы дәстүрлі айтуынша, екі ханшайым – непалдық және қытайлық, патша Сонгстен Гампоға (шамамен 627–649 жылдары билік еткен) үйлену үшін келді. Әрқайсысымен бірге монахтар мен мүсіндер келді, және екі Үнді және Қытай буддизм стильдері (екі Махаяна, бірақ олардың арасында да айырмашылықтар болды) сарайдың қолдауына ие болды. Лхасадағы Джокханның ядросы осы кезеңнен сақталған, сондай-ақ қытайлық Джово мүсіні де содан қалған. Бірақ буддизм бұл кезде сарай діні болды және тибет өнерінің қандай да бір нұсқасы сақталған-сақталмағаны белгісіз. Сонгстен Гампо «Үш діни патшаның» (немесе «Дхарма патшаларының») біріншісі болды, одан кейін Трисонг Детсен және Три Релваджен билік етті, олар шамамен 836 жылға дейін биледі (арада басқа патшалар да болған болуы мүмкін). Трисонг Детсен 761 жылы келген Наландалық үнді монахы Шантаракшитаны шақырды, бірақ тибеттік дәстүрге сәйкес, оның әрекеттері жергілікті зұлым рухтардың кедергісіне тап болды. Кейін Непалда бірнеше жыл өткізгеннен кейін, Шантаракшита зұлым рухтарды жеңген тантрик Падмасамбхавамен бірге оралды. 791 жылы буддизм мемлекеттік дін деп жарияланды, және патша Трисонг Детсен Үнді және Қытай буддизм стильдері арасында таңдау жасау қажеттігіне келді. Екі топ монахтың да пікірін тыңдағаннан кейін, ол, мүмкін, саяси себептермен, үнділіктерді таңдады, содан бері санскрит мәтіндері буддизмнің дұрыс негізі деп есептеледі. Осы кезде бірнеше ірі монастырлар салынды, ал Тибет империясы Қытайдың батыс шекарасына жақындады; Дунхуаннан табылған тибеттік суреттер – сақталған ескерткіштердің маңызды тобы. Бұл кеңею кезеңінен кейін 842 жылдан кейін Фрагментация дәуірі келді, ол біртұтас мемлекеттің құлауына және Бон мен буддизм арасындағы шиеленіске әкелді, осының салдарынан буддизм, әсіресе Орталық Тибетте күрт төмендеді.

Екінші хабарландыру

"Кейіннен" немесе "Екінші беріліс" Батыс Тибеттегі Гуге патшалығының патшасы Еше Ө-нің кезінде басталды, ол 1042 жылы жоғары дәрежелі үнді монахы Атишаны Тибетке әкелуге жетістікке жетті. Келесі онжылдықтарда Батыс Тибеттен Шығыс Тибетке дейін тараған Атиша және оның ізбасарлары Дромтон мен Марпа Лотсава сияқты көптеген монастырларды және монахтардың жаңа ордендерін құрды. Осы кезеңде Үнді буддизмі солтүстік-шығыс Үндістанда әлі де күшті болды, бірақ төмендеп барады, Лхаса аймағының оңтүстігіндегі Бенгалиядағы Наланда және қазіргі Бихар сияқты ірі монастырь кешендерімен бірге. Екі аймақ арасында монахтардың айтарлықтай алмасуы болды, мәтіндер көшіру және аудару үшін солтүстікке әкелінді, сондай-ақ көркем туындылар мен, мүмкін, суретшілердің де қозғалысы болды. Тибеттік туындылардың көп саны сақталған, олардың көпшілігі шеберлікпен орындалған стильде және үнді әсерімен ерекшеленеді. Көшпелі туындылардан басқа, қабырға суреттерінің екі ерекше сақталған мысалы – қазіргі Үндістанның Ладакштағы Табо және Алчи монастырьлары, Гугедегі салыстырмалы түрде кішкентай мекемелер, олар кейінгі қайта құру, бояу және қытайлық қиратудан аман қалды. Сол кездегі Солтүстік-Батыс Үндістандағы монахтық буддизмнің басым түрі Ваджраяна (немесе Тантрикалық буддизм, Эзотерикалық буддизм) болды, ал осы дәстүрдің әртүрлі тармақтары Тибетте қалыпты жағдайға айналды. Келесі ғасырда бірнеше монастырьлық ордендер немесе мектептер пайда болды, төрт негізгі мектеп, олардың шамамен құрылған мерзімі: Ньингма (шамамен 8-ғасыр), Кагью (11-ғасыр), Сакья (1073) және Гелуг (1409). Олар тақырып және стиль жағынан шамалы айырмашылықтары бар өнер тудырды.

Моңғол алтыны

ХІІІ ғасырдың екінші жартысында жағдай күрт өзгерді, өйткені Қытайды моңғолдардың басып алуының (1215–1294) ұзақ процесі аяқталуға жақын келді. Тибет буддизмі Моңғолияда кең таралып, Кублай хан басқарған жаңа моңғол Юань әулетінің ресми мемлекеттік дініне айналды, бірақ басқа діндерге де (көбінесе) төзімділікпен қаралып, кейде қолдау көрсетілді. Сакия орденінің басшысы Дрогон Чогьял Пхагпа (1235–1280) императорлық ұстаз және жаңа Буддалық және Тибет істері бюросының басшысы болып тағайындалды. Келесі ғасырда монахтық буддизм Юань мемлекетінен (1260–1368) зор қаржылық және материалдық қолдау алды, ең бастысы – бірнеше тонна алтын мен күміс, және жүздеген мың жібек матасы түрінде. Қытайда Тибет монастырлары құрылды, олардың көпшілігі Тибеттен келген монахтармен толықтырылды. Монахтарды пайдаланатын императорлық рәсімдердің саны көп болды – 1331 жылғы реформа нәтижесінде олардың саны жыл сайын 216-дан 200-ге дейін азайтылды. Олардың әрқайсысы бірнеше күнге созылуы мүмкін еді, «қысқа» рәсім үшін жүз монах жеті күн бойы, ал ұзақ рәсім үшін қырық монах үш жыл бойы жұмыс істеді. Оларға жомарт сыйлықтар берілді: жеті күндік рәсім үшін 600 килограмм күміс төленді. Ірі қаржылық көмектер Тибетте монастырлар салуға немесе өнер туындыларын тапсырыс беруге жұмсалды, сондай-ақ көптеген жеке монахтарға да берілді, олар оларды өнер жасауға пайдаланды. Сакия ордені ең көп пайда тапты, бірақ барлық ордендерге қолдау көрсетілді. Юань императорлары үлкен императорлық шеберханаларды ұстады, олардың негізгі міндеті буддалық бейнелер мен дизайндарын жасау болды. Аға суретшілердің шамамен жартысы невари немесе тибеттіктер, ал қалғаны – қытайлар болды. Дизайнның эскиздері әдетте сарай мүшелері мен императорлық ұстаздың бекітуінен өтті, олар иконографияның егжей-тегжейлілігіне қарайды. Көбінесе ескі туындылар көшіріліп, шығармашылықпен жаңа интерпретацияланды. Юань императорлары әйелдер құдайларының күміс мүсіндерін ұнататын, олардың көпшілігі кейінірек ерітіліп тасталды, себебі олардың аз ғана бөлігі сақталды. Мәліметтерге сәйкес, 1329 жылы, қысқаша азаматтық соғыс кезінде император болғаннан кейін, Вэньцзун императорының әйелі Будашири 2220 килограмм күмістен құралған құдай мүсіндерін тапсырыс берді. Келесі Мин әулеті өзін шетелдік моңғол билеушілерін қуған жергілікті қытай әулеті ретінде көрсетсе де, оның негізін қалаушы Хунъу императоры (1368–1398) бірнеше жыл қытай буддалық монастырында өткізді, және ол мен оның ізбасарлары Юань сияқты емес, бірақ Тибет буддизмін қолдауды жалғастырды. Қытай үкіметтеріне батыстағы көршілерін бейбіт және дінге берілген күйде ұстау ыңғайлы болды; қажет болған жағдайда қытайлықтар әртүрлі ордендер арасындағы кейде қатал дауларға әскери түрде араласты. Келесі Цин әулеті маньчжулардан шықты, олар өздерінің элитасын ханьқытайлардан бөлек ұстады. Олар негізінен Тибет буддистері болды, маньчжур шаманизмінің ескі дәстүрлері әлі де күшті болды, және императорлық биліктің соңына дейін Қытай мен Тибетте Тибет буддизмін қолдауды жалғастырды.

Жинақтау

XIX ғасырдың соңына дейін Тибет өнері елден тыс жерлерде салыстырмалы түрде аз кездесетін, тек Қытай императорлық коллекцияларында және Қытайдағы Тибет монастырларында ғана сақталды. Алғашқы маңызды шетелдік коллекционері – князь Эспера Ухтомский (1861–1921), орыс жазушысы, баспагер және шығыс мәдениетін зерттеуші, сарайға жақын қол жеткізген тұлға. Ухтомский эстетикалық тұрғыдан Азия өнеріне қатты қызығушылық танытып, кейіннен өзін буддист деп жариялады. Тибет және Орталық Азияға жасаған саяхаттары барысында ол қытай және тибет өнерінің үлкен коллекциясын жинады, ол ақырында 2000-нан астам жұмысты қамтыды. 1902 жылы коллекция Санкт-Петербургтегі Ресей мұражайының этнографиялық бөліміне тапсырылды. 1933 жылы ол ең үлкен және ең бағалы бөлігін алған Эрмитаж мұражайы мен сол кездегі Ленинградта орналасқан Дінтaрихы мұражайы арасында бөлінді. Эрмитаждың үлесі «дүниежүзіндегі ең ірі тибет өнерінің бірі» болып саналады. Көптеген батыс мұражайларының коллекциялары оңтүстік және батыс Тибеттен келген жәдігерлерге басымдық бергенімен, Ухтомский коллекциясы солтүстік және шығыс Тибеттен келген жәдігерлерге бай, осы себепті ол ерекше құнды. 1911 жылы Ньюарк мұражайы (Нью-Джерси, АҚШ) тибет өнеріне арналған әлемдегі алғашқы көрмені ұйымдастырды. Мұражай 1940 жылдарға дейін коллекциясын кеңейте берді, нәтижесінде 5000-нан астам жұмыстан тұратын коллекция жиналды, оның ішінде суреттер, мүсіндер, ритуалдық заттар, әсем тоқыма және сәндік өнер туындылары бар. Бүгінде мұражайда 5500-ден астам тибет өнері жәдігері сақталған, бұл Батыс жарты шарындағы ең ірі және ерекше коллекция болып табылады. Ол сегіз тұрақты галереяда орналасқан, ал оның орталық бөлігі – тибет буддалық құрбандық алтарі. Алтарь 1990 жылы 14-ші Далай-лама тарапынан киеленді. XX ғасырда Тибет пен Қытайдағы оқиғалар Батысқа жылжымалы өнердің көптеп таралуына және елде қалған өнердің көп бөлігінің жойылуына әкелді. 1950-1951 жылдары Қытай Халық Республикасының Тибетке басып кіруі мен аннексиялау кезінде, сондай-ақ 1966-1976 жылдардағы Мәдени революция кезінде және басқа да уақыттарда кең ауқымды жойылулар болды. Қабырға суреттері, үлкен құрбандық алтарінің мүсіндері және басқа да ірі өнер туындыларын көбінесе жылжыту мүмкін болмады және олардың көп бөлігі жойылды, ал кішірек танкалар мен қоладан жасалған заттарды тасымалдау салыстырмалы түрде оңай болды және олар елден көптеп шығарылды. Осы заттар батыс коллекционерлеріне ең қызықты болды және ғасырдың ортасында салыстырмалы түрде арзан болды. Бірнеше маңызды жеке коллекциялар құрылды, олардың көпшілігі кейіннен Батыс мұражайларына өткен, бұл процесс әлі де жалғасуда. Тибет өнерінің тарихнамалық түсінігі, оның мерзімделуі және аймақтық ерекшеліктері де дамуда. Тибет, Қытай, Санкт-Петербург және Ньюарктағы мұражай коллекцияларынан басқа, көптеген ірі батыс мұражайларында да маңызды коллекциялар бар, бірақ көбінесе танкалар мен тоқыма бұйымдары консервациялық себептермен тұрақты көрмеге қойылмайды. Батыста тибет өнеріне арналған арнайы мұражайлар – Нью-Йорктегі Рубин өнер мұражайы және Жак Маршаис Тибет өнер мұражайы, сондай-ақ Нидерландыдағы қазіргі заманғы Тибет өнер мұражайы.

Қазіргі кездегі тибет өнерінің үлгілері

Қазіргі тибет өнері – 1950 жылдан кейінгі заманауи Тибет өнерін немесе Тибеттің кейінгі кезеңдегі өнерін білдіреді. Бұл термин тибет диаспорасының өнерін де қамтиды, ол негізінен саяси және діни мазмұнды көрсетеді. Қазіргі тибет өнеріне ежелгі таңкаларға ұқсас заманауи таңкалар (діни суреттер) және радикалды, авангардтық туындылар жатады. Көптеген суретшілер, әсіресе монастырьларда, дәстүрлі тибет стиліндегі туындыларын жасауды жалғастыруда, олар діни қажеттер үшін қолданылады және тибет диаспорасының ішінде де, сыртында да сұранысқа ие. Белгілі қазіргі тибет суретшілерінің қатарында Карма Пхунтсок, швейцариялық тибет суретшісі Сонам Долма Брауэн және Джамьянг Дорджи Чакришар бар.