Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ласадағы бекініс, Тибет
Fortress in Lhasa, Tibet
Потала сарайы – Қытайдың Тибет автономиялық аймағының астанасы Ласадағы дзонг бекінісі. 1649-1959 жылдар аралығында Далай-ламалардың қысқы сарайы болды, содан бері мұражай ретінде пайдаланылуда және 1994 жылдан бері ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Сарай, Бодхисаттва Авалокитшвараның мифтік мекені Поталака тауының құрметіне аталған. 5-ші Далай-лама 1645 жылы оның рухани кеңесшісі Кончогок Чопел (1646 жылы қайтыс болды) осы жердің Дрепунг және Сера монастырлары мен Лхасаның ескі қаласы арасында орналасқандықтан, үкімет ордасы ретінде өте ыңғайлы екенін айтқаннан кейін құрылысын бастады. Бұл ғимарат 637 жылы Сонгцен Гампо салған бұрынғы Ақ немесе Қызыл сарайдың орнында тұрғызылған болуы мүмкін. Ғимараттың шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке дейінгі өлшемдері белгілі, орташа есеппен қабырғаларының қалыңдығы шамамен метрге жетеді, ал негізінде қалыңдығы метрге жуық, және жер сілкіністерінен қорғау үшін іргетастарына мыс құйылған. Он үш қабаттан тұратын ғимараттың ішінде 1000-нан астам бөлме, 10 000 ғибадатхана және шамамен 200 000 мүсін бар, олар Марпо Ри, яғни "Қызыл төбе" үстінде биіктеп тұр, жалпы биіктігі аңғар еденінен метрден асады. Дәстүр бойынша, Лхасаның үш басты төбесі "Тибеттің үш қорғаушысын" бейнелейді. Поталаның оңтүстігіндегі Чокпори – Ваджрапанидің, Понгвари – Манджушридің рух тауы, ал Потала тұрған Марпори төбесі Авалокитшвараны бейнелейді.
The Potala Palace is a dzong fortress in Lhasa, capital of the Tibet Autonomous Region in China. It was the winter palace of the Dalai Lamas from 1649 to 1959, has been a museum since then, and a World Heritage Site since 1994. The palace is named after Mount Potalaka, the mythical abode of the bodhisattva Avalokiteśvara. The 5th Dalai Lama started its construction in 1645 after one of his spiritual advisers, Konchog Chophel (died 1646), pointed out that the site was ideal as a seat of government, situated as it is between Drepung and Sera monasteries and the old city of Lhasa. It may overlie the remains of an earlier fortress called the White or Red Palace on the site, built by Songtsen Gampo in 637. The building measures east west and north south, with sloping stone walls averaging thick, and thick at the base, and with copper poured into the foundations to help proof it against earthquakes. Thirteen storeys of buildings, containing over 1,000 rooms, 10,000 shrines and about 200,000 statues, soar on top of Marpo Ri, the "Red Hill", rising more than in total above the valley floor. Tradition has it that the three main hills of Lhasa represent the "Three Protectors of Tibet". Chokpori, just to the south of the Potala, is the soul mountain of Vajrapani, Pongwari that of Manjusri, and Marpori, the hill on which the Potala stands, represents Avalokiteśvara.
Тарих
Потала сарайы орналасқан жер, Қызыл төбеде Сонгцен Гампо салған сарайдың үстінде бой көтерген. Поталаның солтүстік-батыс бұрышындағы екі шіркеуде түпнұсқа ғимараттың қалдықтары сақталған. Олардың бірі – Пхакпа Лхакханг, екіншісі – Чогьел Друпук, ол Сонгцен Гампоның медитациялық үңгірі ретінде танылған. Ұлы Бесінші Далай-лама Лозанг Гьяцзо 1645 жылы қазіргі Потала сарайының құрылысын бастады. Далай-лама мен үкіметі 1649 жылы Потранг Карпоға ("Ақ сарайға") көшіп келді. Осы кезден бастап Потала Далай-ламаның қысқы сарайы ретінде пайдаланылды. Потранг Марпо ("Қызыл сарай") 1690-1694 жылдар аралығында салынды. 1959 жылы қытайларға қарсы тибеттік көтеріліс кезінде сарай аз ғана зақым көрді, тіпті қытайлық оқ-дәрілер сарайдың терезелеріне тиді. Чамдо Джампа Калден Халықтық азаттық армиясының сарбаздарына тұтқынға алынар алдында, "1959 жылғы 19 наурызда түн ортасынан кейін қытайлық оқ-дәрілер Норбулинкаға түсе бастады. Қытайлық оқ-дәрілер Чакпори медициналық колледжі мен Поталаға тигенде аспан жарықтанды" дегенді көрді. 1966 жылғы Мәдени революция кезінде де сарай зақымданудан құтылды, бұл Қытай Халық Республикасының премьер-министрі Чжоу Энлайдың жеке араласуының арқасы болды. Тибет тарихшысы Церинг Вузердің сөзіне сүйенсек, сарайда "100 мыңнан астам жазбалар мен тарихи құжаттар", сондай-ақ "бағалы заттар, қолөнер бұйымдары, суреттер, қабырға безендірулері, мүсіндер және ежелгі қару-жарақтар сақталатын көптеген қоймалар" болған. Потала сарайы 1994 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 2000 және 2001 жылдары Жоханг ғибадатханасы мен Норбулинка да осы нысандарға қосымша ретінде тізімге қосылды. Бірақ, ЮНЕСКО сарай төңірегіндегі қазіргі заманғы құрылыстар сарайдың ерекше атмосферасына қауіп төндіретінін айтып, жылдам жаңарудан алаңдады. Қытай үкіметі жауап ретінде аймақта 21 метрден биік ешқандай құрылыс салуға тыйым салатын ереже шығарды. ЮНЕСКО 2002 жылы 180 миллион юаньға (22,5 миллион АҚШ доллары) бағаланған сарайды қалпына келтіру кезінде қолданылған материалдарға да алаңдады, бірақ сарай директоры Цяньбанга Гесан тек дәстүрлі материалдар мен шеберлік қолданылғанын мәлімдеді. Сарай 1989-1994 жылдар аралығында 55 миллион юаньға (6,875 миллион АҚШ доллары) қайта жаңартылды. Саяхатшылар саны күніне 1600 адаммен шектелді, ал кіру уақыты күніне алты сағатқа дейін қысқартылды. Квота енгізілгенге дейін сарайға күніне орташа есеппен 1500-ге жуық адам келіп, кейде бір күні 5000-нан асып кеткен. 2006 жылы қайта жаңарту жұмыстары аяқталғаннан кейін құрылыстың шатырына шығуға тыйым салынды. 2006 жылдың 1 шілдесінде Лхасаға Цинцзян темір жолы ашылғаннан кейін келушілер саны 30%-ға артқандықтан, келушілер квотасы күніне 2300-ге дейін көтерілді, бірақ квота көбінесе таңның ортасына дейін толып кететін. Шілде мен қыркүйек айларындағы ең көп келушілер кезеңінде кіру уақыты ұзартылды, онда 6000-нан астам адам келіп түсетін. 2022 жылдың ақпан айында тибеттік эстрада жұлдызы Цеванг Норбу Потала сарайының алдында өзін өртеп өлтірді. Қытай Сыртқы істер министрлігі бұл оқиғаға қатысты дау көтерді.
The site on which the Potala Palace rises is built over a palace erected by Songtsen Gampo on the Red Hill. The Potala contains two chapels on its northwest corner that conserve parts of the original building. One is the Phakpa Lhakhang, the other the Chogyel Drupuk, a recessed cavern identified as Songtsen Gampo's meditation cave. Lozang Gyatso, the Great Fifth Dalai Lama, started the construction of the modern Potala Palace in 1645 The Dalai Lama and his government moved into the Potrang Karpo ('White Palace') in 1649. some twelve years after his death. The Potala was used as a winter palace by the Dalai Lama from that time. The Potrang Marpo ('Red Palace') was added between 1690 and 1694. The palace was moderately damaged during the Tibetan uprising against the Chinese in 1959, when Chinese shells were launched into the palace's windows. Before Chamdo Jampa Kalden was shot and taken prisoner by soldiers of the People's Liberation Army, he witnessed "Chinese cannon shells began landing on Norbulingka past midnight on 19 March 1959 The sky lit up as the Chinese shells hit the Chakpori Medical College and the Potala." It also escaped damage during the Cultural Revolution in 1966 through the personal intervention of Zhou Enlai, who was then the Premier of the People's Republic of China. According to Tibetan historian Tsering Woeser, the palace, which harboured "over 100,000 volumes of scriptures and historical documents" and "many store rooms for housing precious objects, handicrafts, paintings, wall hangings, statues, and ancient armour", "was almost robbed empty". The Potala Palace was inscribed to the UNESCO World Heritage List in 1994. In 2000 and 2001, Jokhang Temple and Norbulingka were added to the list as extensions to the sites. Rapid modernisation has been a concern for UNESCO, however, which expressed concern over the building of modern structures immediately around the palace which threaten the palace's unique atmosphere. The Chinese government responded by enacting a rule barring the building of any structure taller than 21 metres in the area. UNESCO was also concerned over the materials used during the restoration of the palace, which commenced in 2002 at a cost of RMB180 million (US$22.5 million), although the palace's director, Qiangba Gesang, has clarified that only traditional materials and craftsmanship were used. The palace has also received restoration works between 1989 and 1994, costing RMB55 million (US$6.875 million). The number of visitors to the palace was restricted to 1,600 a day, with opening hours reduced to six hours daily to avoid over crowding from 1 May 2003. The palace was receiving an average of 1,500 a day prior to the introduction of the quota, sometimes peaking to over 5,000 in one day. Visits to the structure's roof were banned after restoration efforts were completed in 2006 to avoid further structural damage. Visitorship quotas were raised to 2,300 daily to accommodate a 30% increase in visitorship since the opening of the Qingzang railway into Lhasa on 1 July 2006, but the quota is often reached by mid morning. Opening hours were extended during the peak period in the months of July to September, where over 6,000 visitors would descend on the site. In February 2022, Tibetan pop star Tsewang Norbu set himself on fire in front of the Potala Palace and died. The Foreign Ministry of China has disputed this.
Сәулет
Ласа аңғарының ортасындағы Ри Марпо ("Қызыл тау") жағында 3700 метр биіктікте салынған Потала сарайының кең жазықтығы ішкі қабырғаларымен, жоғарғы бөліктеріндегі көптеген терезелердің тік қатарларымен және әртүрлі деңгейдегі жалпақ шатырларымен ерекшеленеді. Оның сыртқы келбеті мықты бекініс сияқты. Таудың оңтүстік жағында қабырғалар мен қақпалармен қоршалған үлкен алаң орналасқан, ал ішкі жағында үлкен галереялар бар. Жайпақ сатылармен, көтерілудің жеңіл аралықтарымен таудың шаңырағына жетуге болады. Бұл алаңның барлық енін сарай алып жатыр. Бұл ғимараттардың орталық бөлігі төртбұрышты массив түрінде, айналасындағы ғимараттардан биікке көтеріліп, Жохангтағыдай алтын жалатылған шатырлармен аяқталады. Поталаның осы орталық бөлігі қызыл түсімен ерекшеленгендіктен "қызыл сарай" деп аталады. Онда өткен Далай-ламалардың негізгі залдары, шіркеулер мен қасиетті орындары орналасқан. Бұл жерде құнды әшекейлік суреттер, зергерлік бұйымдар, ою-өрнектер және басқа да сәндік элементтер көптеп кездеседі. Сарайдың оңтүстік жағындағы төменгі ақ қасбеті екінші тибет айының 30-шы күні Сертренг мерекесінде Тара мен Сакьямунидің суреттері салынған екі алып танкканы ілу үшін пайдаланылған. 1767 және 1771 жылдар аралығында салынған қытайдың Путуо Зонгчен ғибадатханасы, ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық орны, Потала сарайының үлгісімен салынған. Американдық "Good Morning America" телешоуы мен "USA Today" газеті сарайды "Жаңа жеті кереметтің" бірі деп жариялаған. Үндістанның Ладакх аймағындағы Лехтегі тоғыз қабатты Лех сарайы, Король Сенгге Намгьял (шамамен 1570-1642) салған, Потала сарайының алғы күші болды.
Built at an altitude of 3,700 m (12,100 ft), on the side of Ri Marpo ('Red Mountain') in the centre of Lhasa Valley, the Potala Palace, with its vast inward sloping walls broken only in the upper parts by straight rows of many windows, and its flat roofs at various levels, is not unlike a fortress in appearance. At the south base of the rock is a large space enclosed by walls and gates, with great porticos on the inner side. A series of tolerably easy staircases, broken by intervals of gentle ascent, leads to the summit of the rock. The whole width of this is occupied by the palace. The central part of this group of buildings rises in a vast quadrangular mass above its satellites to a great height, terminating in gilt canopies similar to those on the Jokhang. This central member of Potala is called the "red palace" from its crimson colour, which distinguishes it from the rest. It contains the principal halls and chapels and shrines of past Dalai Lamas. There is in these much rich decorative painting, with jewelled work, carving and other ornamentation. The lower white frontage on the south side of the palace was used to hoist two gigantic thangkas joined representing the figures of Tara and Sakyamuni during the Sertreng Festival on the 30th day of the second Tibetan month. The Chinese Putuo Zongcheng Temple, also a UNESCO World Heritage Site, built between 1767 and 1771, was in part modelled after the Potala Palace. The palace was named by the American television show Good Morning America and newspaper USA Today as one of the "New Seven Wonders". The nine storey Leh Palace in Leh, Ladakh, India built by King Sengge Namgyal (c. 1570–1642), was a precursor of the Potala Palace.
Лхаса Жолының бағаналары
Лхаса Жолының екі тас бағанасы немесе rdo сақинасы бар, ішкі тас бағанасы немесе doring nangma, ол ауылдың бекініс қабырғаларының ішінде орналасқан, ал сыртқы тас бағанасы немесе doring chima, бастапқыда ауылдың оңтүстік кіреберісінің сыртында тұрған. Бүгінде бұл бағана Пекин даңғылының оңтүстік жағында, Азаттық алаңының шығысында, ескерусіз қалған күйде тұр. Doring chima шамамен 764 жылға дейін, "немесе одан сәл кейінірек" саяхаттайды және тибет жазуының ең көне мысалы болуы мүмкін жазулармен жазылған. Бағанада белгілі тибет генералына арналған құрмет көрсетілген, оның патшаға көрсеткен қызметтері, соның ішінде Қытайға қарсы жорықтары туралы айтылады, бұл 763 жылы Қытай астанасы Чанъаньды (қазіргі Сиань) қысқа мерзімге басып алумен аяқталды. Осы кезде тибеттіктер уақытша император ретінде принцесса Цзиньчэн Гонгчжудың туысын тағайындады, ол Трисон Детсеннің әкесі Ме Агтсомның қытай әйелі болған.
Lhasa Zhol Village has two stone pillars or rdo rings, an interior stone pillar or doring nangma, which stands within the village fortification walls, and the exterior stone pillar or doring chima, which originally stood outside the South entrance to the village. Today the pillar stands neglected to the East of the Liberation Square, on the South side of Beijing Avenue. The doring chima dates as far back as circa 764, "or only a little later", and is inscribed with what may be the oldest known example of Tibetan writing. The pillar contains dedications to a famous Tibetan general and gives an account of his services to the king including campaigns against China which culminated in the brief capture of the Chinese capital Chang'an (modern Xi'an) in 763 during which the Tibetans temporarily installed as Emperor a relative of Princess Jincheng Gongzhu (Kim sheng Kong co), the Chinese wife of Trisong Detsen's father, Me Agtsom.