Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нигерия штаты
State of Nigeria
Квара штаты – Батыс Нигериядағы штат. Шығысынан Коги штатымен, солтүстігінде Нигер штатымен, оңтүстігінде Экити, Осун және Ойо штаттарымен шектеседі, ал батыс шекарасы Бенин Республикасымен халықаралық шекараның бір бөлігін құрайды. Штаттың астанасы – Илорин қаласы, және штатта 16 жергілікті басқару аймағы бар. Нигерияның 36 штатының ішінде Квара ауданы бойынша тоғызыншы орында тұр, бірақ халық саны бойынша алтыншы ең азы, 2016 жылғы бағалау бойынша шамамен 3,2 миллион адам тұрады. Географиялық тұрғыдан алғанда, Квара штаты батыста Батыс Судан саваннасымен, ал штаттың қалған бөлігінде Гвинея орман-саванна мозаикасы экожүйесімен бөлінген. Штаттың маңызды географиялық ерекшеліктеріне өзендер жатады, оның ішінде Нигер өзені солтүстік шекарасымен Жеба көліне құяды, ал Ауун, Аса, Алуко және Оюн өзендері штаттың ішкі аймақтары арқылы ағып өтеді. Штаттың солтүстік-батыс бөлігінде Каинджи ұлттық паркінің Боргу бөлімі орналасқан – сұр қасқыр, коб, бегемот, Африкалық бұталық піл, зәйтүн бабуины және роан антилопа, сондай-ақ Жер бетіндегі батыс Африкалық арыстандардың соңғы қалдықтарына мекен болатын үлкен ұлттық парк. Оңтүстік-батыста Ескі Ойо ұлттық паркінің кішкентай бөлігінде тажы бар бүркіт, жауынгерлік бүркіт, Африкалық бұқа, ориби және патас маймылдары қоныстанған. Квара штатында көптеген жылдар бойы әртүрлі этникалық топтар тұрған, негізінен штаттың барлық жерінде қоныстанған йоруба халқы, бірақ солтүстік-шығыста нупе халқы, батыста бариба (баатону) және буса (бокобару) халқы, ал Илоринде шағын фулани халқы көшпенді малшылар ретінде штат арқылы жылжып өтеді. Колониялық кезеңге дейін, қазіргі Квара штатының басым бөлігі Ойо империясының құрамында болған, ал батыс бөлігі Боргу патшалықтарында бариба, боко және бисса халықтарымен, сондай-ақ Нупе патшалығымен (1531-1835) қоныстанған. 1800 жылдардың ортасында фулани джихады қазіргі Квара штатының бір бөлігін жаулап алып, аймақты Сокото халифатының Гванду аймағына қосты. 1890 және 1900 жылдары британдық экспедициялар аймақты басып алып, оны Солтүстік Нигерия протекторатына қосты. Солтүстік Нигерия кейіннен 1914 жылы Британдық Нигерияға біріктірілді, ал 1960 жылы тәуелсіз Нигерия болды. Бастапқыда, қазіргі Квара штаты тәуелсіздік алғаннан кейін 1967 жылға дейін Солтүстік аймақтың бір бөлігі болды, содан кейін аймақ бөлініп, Батыс Орталық штаты құрылды. 1976 жылы штат Квара штаты деп аталды және 1990 жылдарға дейін сол атаумен сақталды, содан кейін оның оңтүстік-шығысы Коги штатының бір бөлігіне бөлінді, ал оның алыс солтүстік-батысы Боргу бөлімі Нигер штатының Боргу бөліміне қосылды. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Квара штаты негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, негізінен кофе, мақта, жер жаңғағы, какао, пальма майы және кола жаңғағы егіледі. Басқа маңызды салалар – қызмет көрсету, әсіресе Илорин қаласында, сондай-ақ мал шаруашылығы және ірі қара, ешкі және қой өсіру. Квара штаты елдегі адам даму индексі бойынша жиырмасыншы орында тұр және көптеген жоғары білім беру мекемелеріне ие.
Kwara State is a state in Western Nigeria, bordered to the east by Kogi State, to the north by Niger State, and to the south by Ekiti, Osun, and Oyo states, while its western border makes up part of the international border with Benin Republic. Its capital is the city of Ilorin and the state has 16 local government areas. Of the 36 states of Nigeria, Kwara is the ninth largest in area, but the sixth least populous, with an estimated population of about 3.2 million as at 2016. Geographically, Kwara State is split between the West Sudanian savanna in the west, and the Guinean forest–savanna mosaic ecoregion in the rest of the states. Important geographic features of the state include rivers, with the Niger flowing along the northern border into Lake Jeba, before continuing as the border, while the Awun, Asa, Aluko, and Oyun rivers flow through the interior. In the far northwest of the State is the Borgu section of the Kainji National Park, a large national park that contains populations of grey heron, kob, hippopotamus, African bush elephant, olive baboon, and roan antelope, along with some of the last remaining West African lions on Earth. In the far southwest, a small part of the Old Oyo National Park contains crowned eagle, martial eagle, African buffalo, oribi, and patas monkey populations. Kwara State has been inhabited for years by various ethnic groups, primarily the majority Yoruba people that live throughout the state, but there are sizeable minorities of Nupe people in the northeast, Bariba (Baatonu) and Busa (Bokobaru) people in the west, and a small Fulani population in Ilorin, moving through the state as nomadic herders. In the pre colonial period, majority of the area that is now Kwara state was part of the Oyo Empire, with part of the western portions in the Borgu Kingdoms peopled by the Bariba, Boko and Bissa people, and Nupe Kingdom (1531 1835). In the mid 1800s, the Fulani jihad annexed some part of what is now the state of Kwara and placed the area under the Gwandu sphere of the Sokoto Caliphate. In the 1890s and 1900s, British expeditions occupied the area and incorporated it into the Northern Nigeria Protectorate. The Northern Nigeria later merged into British Nigeria in 1914, before becoming independent as Nigeria in 1960. Originally, the modern day Kwara state was a part of the post independence Northern Region until 1967, when the region was split and the area became the West Central State. In 1976, the state was renamed Kwara state and the name remained until the 1990s, when its southeast was split off to form a part of Kogi state and its far northwest Borgu division was annexed into the Borgu division of Niger state. Economically, Kwara state is largely based around agriculture, mainly of coffee, cotton, groundnut, cocoa, oil palm, and kola nut crops. Other key industries are services, especially in the city of Ilorin, and the livestock herding and ranching of cattle, goats, and sheep. Kwara state has the joint twentieth highest Human Development Index in the country and numerous institutions of tertiary education.
Тарих
Квара штаты 1967 жылдың 27 мамырында құрылды, сол кезде генерал Якубу Говонның Федералды әскери үкіметі Нигерия Федерациясын құрайтын төрт облысты 12 штатқа бөлді. Штат құрылған кезде ол сол кездегі Солтүстік облыстың бұрынғы Илорин және Кабба провинцияларынан тұрды және бастапқыда Батыс Орталық штаты деп аталды, бірақ кейін Нигер өзенінің хауса тіліндегі жергілікті атауы – «Квара» деп өзгертілді. 1976 жылдан бері Квара штатының аумағы Нигерияда жаңа штаттар құрудың нәтижесінде едәуір қысқарды. 1976 жылдың 13 ақпанында штаттың Ида/Декина бөлігі бөлініп, сол кездегі Бенуэ/Плато штатының бір бөлігімен біріктіріліп, Бенуэ штатын құрады. 1991 жылдың 27 тамызында Ойи, Ягба, Окен, Окехи және Коги бес жергілікті басқару ауданы жаңа Коги штатын құру үшін бөлінді, ал алтыншы, Боргу жергілікті басқару ауданы Нигер штатына қосылды. Ілорин және Оффа – ең көп халқы бар жергілікті басқару органдары. Квара штатында турималин, танталит және солтүстік бөлігінде көптеген минералды кен орындары бар. Оңтүстік бөлігіндегі Оке-Эро, Экити және Исин ЖАБ-ларында какао және кола жаңғағы өседі.
Kwara state was created on 27 May 1967, when the Federal Military Government of General Yakubu Gowon broke the four regions that then constituted the Federation of Nigeria into 12 states. At its creation, the state was made up of the former Ilorin and Kabba provinces of the then Northern Region and was initially named the West Central State but later changed to "Kwara", a local name for the River Niger, in the Hausa language. Kwara state has since 1976 reduced considerably in size as a result of further state creation exercises in Nigeria. On 13 February 1976, the Idah/Dekina part of the state was carved out and merged with a part of the then Benue/Plateau state to form Benue state. On 27 August 1991, five Local Ggvernment areas, namely Oyi, Yagba, Okene, Okehi and Kogi were also excised to form part of the new Kogi state, while a sixth, Borgu Local Government Area, was merged with Niger state. The major populated local governments are Ilorin and Offa. Kwara state has numerous mineral resources such as tourmaline, tantalite, and many mineral deposits in the northern part. Cocoa and Kolanut in the Southern parts Oke Ero, Ekiti and Isin LGA.
Халық саны
2006 жылы Нигерияның 2006 жылғы халық санағы бойынша Кваран халқы 2,37 миллион адамды құрады. Басты этникалық топтар – йоруба, нупе, фулани және баруба. Бұл штаттың тұрғындары кейде кварандықтар деп аталады.
As of 2006, the population of Kwarans was 2.37 million, based on the Nigerian 2006 Census. The principal ethnic groups are Yoruba, Nupe, Fulani, and Baruba. Residents of the state are sometimes referred to as Kwarans.
Квара штатының губернаторы
Нигерияның басқа штаттары сияқты, Квара штаты да азаматтық және әскери губернаторларды көрді. Квара штатының алғашқы губернаторы Дэвид Бамигбойе болды. Қазіргі Квара штатының губернаторы – губернатор Абдулразак Абдулрахман, ол 2019 жылдың 9 наурызында өткен губернатор сайлауында АПК саяси партиясымен жеңіске жетті. Абдулрахман Абдулразак 2019 жылдың 29 мамырында қызметке кірісіп, ант берді, осылайша Квара штатының 4-ші демократиялық және барлығы 20-шы губернаторы атанды. Қаёде Алаби Абдулразак басқаруының кезінде Квара штатының вице-губернаторы қызметін атқарады.
Like every other state in Nigeria, Kwara State has had a mix of civilian and military Governors. The first Governor of Kwara state was David Bamigboye. The current governor of Kwara State is Governor Abdulrazaq Abdulrahman, who emerged victorious in the March 9, 2019's governorship election, with the political party APC. AbdulRahman AbdulRazak was sworn in on May 29, 2019, making him the 4th democratic governor of Kwara State and the 20th governor of Kwara State overall. Kayode Alabi is serving as the deputy governor of Kwara state under AbdulRahman's administration.
Білім
Квара штатында федералды университет, Илорин университеті, мемлекеттік университет, Квара мемлекеттік университеті және тағы жеті жекеменшік университет бар: Аль-Хикма университеті, Лэндмарк университеті, Саммит университеті, Оффа Крон Хилл университеті, Томас Адевуми университеті, Ахман Патеги университеті және Оффа университеті. Квара штатында бес мақұлданған политехникалық училище бар: федералды политехникалық училище, Федералды политехникалық Оффа, мемлекеттік политехникалық училище, Квара мемлекеттік политехникалық училище және үш жекеменшік: Игбо Ову политехникалық училищесі, Ленс политехникалық училищесі және Грейсленд политехникалық училищесі. Квара штатындағы он бес білім беру колледжінің он бірі жекеменшік мекемелерге тиесілі: Илемона білім беру колледжі, Мухидин білім беру колледжі, Кинси білім беру колледжі, Илорин, Квара штаты, Може білім беру колледжі, Эрин-Иле, Имам Хамзат білім беру колледжі, ECWA білім беру колледжі, Оффа білім беру колледжі, Нана Айша білім беру колледжі, Адесина білім беру колледжі және Пан Африка білім беру колледжі. Квара штатындағы төрт білім беру колледжі мемлекеттік үкімет тарапынан қаржыландырылады: Квара мемлекеттік білім беру колледжі Илорин, Оро білім беру колледжі, Квара мемлекеттік білім беру колледжі (техникалық) Лафиаги және NCE бағдарламасын ұсынатын бір федералды үкіметтік мекеме – Нигерия армиясының білім беру мектебі. Сондай-ақ, Әскери-теңіз мектебі, Нигерия Әскери-теңіз денсаулық сақтау мектебі, Ирра жолы, Оффа және Халықаралық авиация колледжі, Илорин бар.
Kwara State has a federal university, the University of Ilorin, a state university, Kwara State University , and seven other privately owned Universities: Al Hikmah University, Landmark University, Summit University, Offa Crown Hill University, Thomas Adewumi University, Ahman Pategi University and University of Offa. Kwara state also has five approved polytechnics; a federal polytechnic, Federal Polytechnic Offa, a state owned polytechnic, Kwara State Polytechnic , and three privately owned: The Polytechnic Igbo Owu, Lens Polytechnic, and Graceland Polytechnic. Of the fifteen Colleges of Education in Kwara state, eleven are owned by private establishments: College of Education Ilemona, Muhyideen College of Education, Kinsey College of Education, Ilorin, Kwara State, Moje College of Education, Erin Ile, Imam Hamzat College of Education, ECWA College of Education, College of Education Offa, Nana Aisha College of Education, Adesina College of Education and Pan African College of Education. Four colleges of education in Kwara state are funded by the star government: Kwara State College of Education Ilorin, College of Education Oro, Kwara State College of Education (Technical) Lafiagi, and one federal government's institution offering NCE, the Nigeria Army School of Education. There is also a Navy school, Nigerian Navy School of Health Science, Irra Road, Offa, and an aviation college, International Aviation College, Ilorin.
Туризм
Квара штатының маңызды туристік тартымдылықтарына Эси мұражайы, Оуу сарқырамасы, Батыс Африкадағы ең биік және әсем сарқырамалардың бірі кіреді. Үлкен табиғи қорық штатты шығыс және батысқа бөліп тұрады. Эро Омола сарқырамасы да туристерге қызықты.
Important tourist attractions in Kwara state include Esie Museum, Owu waterfalls, one of the highest and most spectacular waterfalls in West Africa. A huge natural reserve also divides the state into East and West. Ero Omola waterfall is also a tourist attraction
Оқиғалар
Ақпаратқа сәйкес, 2023 жылдың 12 маусымында Нигер өзені Квара штатындағы Патегиге жақын жерде қайық айналып құлап, екіге бөлінді. Қайықтағы жолаушылар бастапқыда мотоциклдермен келген, бірақ кұйбырған жаңбыр оларды қиын жағдайға түсірді. Кем дегенде 108 адамның қаза болғаны және көптеген адамның жоғалып кеткені расталды. 2024 жылдың 2 ақпанында дәстүрлі билеуші Ежире Адейеми Тун өз сарайында қаныпешене өлтірілді, ал оның әйелі соққыға алынды.
According to reports, a boat capsized and broke in two on June 12, 2023, in the Niger River close to Pategi, in Kwara State, Nigeria. The guests on the boat were originally arriving on motorcycles, but the intense rain left them stranded. It was confirmed that at least 108 people have died and many are absent. On February 2, 2024, Ejire Adeyemi Toun, the traditional ruler was assassinated in his palace, and his wife was kidnapped.
Көлік
Нигерия теміржол корпорациясы Лагостан штат арқылы елдің солтүстік бөлігіне дейін қызметтер ұсынады. Илорин әуежайы ішкі және халықаралық рейстердің маңызды орталығы болып табылады және қазір жүк тасымалы үшін көлік хабына айналдырылды.
The Nigerian Railway Corporation extends services from Lagos through the state to the northern part of the country. Ilorin Airport is a major center for both domestic and international flights and has now been built up into a hub for transportation of cargoes.
Экономика
Ауыл шаруашылығы мемлекет экономикасының басты көзі болып табылады, ал негізгі ақшалай дақылдар: мақта, какао, кофе, кола жаңғағы, темекі, сусамы және пальма өнімдері. Квара штаты Шонга фермаларына мекендейді, бұл штаттың бұрынғы әкімдерінің бірі, доктор Абубакар Букола Сараки бастаған "Фермаға оралу" жобасының нәтижесі. Шонга фермалары 13 коммерциялық шаруа қожалығынан тұрады. Штаттағы минералды ресурстар: мұнай, алтын, әк тас, мәрмәр, фельдспар, саз, каолин, кварц және гранит тау жыныстары, сондай-ақ Омуаран аймағында көптеп кездесетін латерит.
Agriculture is the main source of the state's economy and the principal cash crops are : cotton, cocoa, coffee, kola nut, tobacco, sesame and palm produce. Kwara state is home to Shonga Farms, a product of the Back to Farm project of one of the past administrators of the state, Dr. Abubakar Bukola Saraki. Shonga Farms is made up of 13 commercial farmers. Mineral resources in the state are Petroleum, Gold, limestone, marble, feldspar, clay, kaolin, quartz and granite rocks,
and laterite found majorly in omuaran.
Спорт
Спорттық іс-шараларды Мемлекеттік спорт кеңесі басқарады. Спортқа берілген мән Квара штатының стадион кешені деп аталған стадионның салынуына әкелді. Стадион кешенінде негізгі алаң, жабық спорт залы, жатақхана, демалыс орталығы және олимпиадалық өлшемдегі бассейн бар. Штат футбол және баскетболдан белсенді өкілдік етеді. Штатта «Квара Юнайтед» футбол клубы, «АБС ФК» және «Квара Фальконс» баскетбол клубы орналасқан.
Sporting activities are managed by the State Sports Council. The importance attached to sports led to the construction of a stadium, named—Kwara State Stadium Complex. The facilities available at the stadium complex are mainbowl, indoor sports hall, hostel, recreational press center as well as an Olympic size swimming pool. The state is actively represented both in football and basketball. The state is the home to the Kwara United Football Club, ABS FC and Kwara Falcons Basketball Club.