Кіріспе
Арматолдар (αρματολοί; ; ; ), немесе жекелеген арматол, Осман билігін арматолики (αρματολίκι жекеше, αρματολίκια, арматоликия көпше) деп аталатын әкімшілік округте сақтау үшін Османдықтар тағайындаған тұрақсыз әскер немесе жасақ болды. Осман империясының грек аймақтарында олар бұрынғы клепттер немесе өз аудандарын клепттерден қорғаған ауылдың беделді адамдарынан құралған. Грек арматолдары Грек түбегінің барлық аймақтарында жартылай тәуелсіз мәртебеге ие болды, ал арматоликиялар жоғары деңгейде қарақшылық (яғни клепттер) болған немесе Осман билігі үшін қиын болған, қол жетімсіз жерлерде, мысалы, Фессалияның Аграфа тауларында (15 ғасырда алғашқы арматоликия осы жерде құрылған) құрылды. Уақыт өте келе, арматолдар мен клепттердің рөлдері шатасып, жағдайға қарай олар рөлдерін және адалдықтарын ауыстырды, Осман билігімен нәзік тепе-теңдікті сақтай отырып. Олар Осман империясының билігі олар әрекет еткен аймақтарда шектеулі болғандықтан, өз қалауынша, қару күшімен заңды орындаған қарулы адамдар болды, себебі арматолдар болған Осман империясы күйреген мемлекет еді. Албан арматолдары Осман билігімен жұмыс істеді, әсіресе 18 ғасырдың екінші жартысында, Османдық албан билеушісі Али Пашаның Янинаның күшейіп келе жатқан тәуелсіз Пашалығы кезінде ол грек арматолдарын албан арматолдарымен ауыстырды, аймақтардағы арматолдардың көпшілігі албандықтардан құралды. Осылайша, қызметтен алынған грек арматолдары клепттерге айналды, ал олардың арматолдарға қарсы қызметі қарақшылықтан бөлек, Осман билігіне қарсы күрестің бір түрі болды. Тиімді болмаса да, олар 1821-1827 жылдар аралығындағы уақытша үкіметтер үшін жалғыз қолдауға лайық әскери күш болды. Осы кезеңде тұрақты әскер құруға үш рет әрекет жасалды, олардың сәтсіздігіне клепттер мен арматолдар басшыларының қарсылығы да себеп болды. Сондай-ақ, көптеген аромандар болды, олардың көпшілігі болгарлық комитеттермен (комитетджилермен) ынтымақтастық жасады. Меглено румындық арматолдар да болды.
The armatoles (αρματολοί; ; ; ), or armatole in singular, were irregular soldiers, or militia, commissioned by the Ottomans to enforce the sultan's authority within an administrative district called an armatoliki (αρματολίκι in singular, αρματολίκια, armatolikia in plural). In Greek regions of the Ottoman Empire, they were composed of Greeks who were either former klephts or village stalwarts who had taken up arms against the klephts in the defense of their district. The Greek armatoles had a semi independent status all over the Greek peninsula, and armatolikia were created in areas that had high levels of brigandage (i. e. klephts), or in regions that were difficult for Ottoman authorities to govern due to the inaccessible terrain, such as the Agrafa mountains of Thessaly, where the first armatoliki was established in the 15th century. Over time, the roles of the armatoles and klephtes became blurred, with both reversing their roles and allegiances as the situation demanded, all the while maintaining the delicate status quo with the Ottoman authorities. They were armed men who were enforcing the law according to their desires with the force of their guns, armata, since the authority of the Ottoman Empire was very limited in the areas that they were acting, as the Ottoman Empire where the armatoles were present was a failed state. Albanian armatoles were employed by Ottoman authorities, and in particular in the latter half of the 18th century, during the administration of the Ottoman Albanian ruler Ali Pasha of the increasingly independent Pashalik of Yanina he replaced Greek armatoles, making the regions armatoles almost exclusively Albanian. The thus deposed Greek armatoles became klephts and their subsequent anti armatoloi activity was not only brigandage, but also a form of resistance against Ottoman rule. Despite being ineffective, they were the only viable military force for the provisional governments of the 1821 1827 period. During that time period, three attempts were made at creating a regular army, and one of the reasons for their failure was the resistance of the klepht and armatoles leaders. as well as some Aromanian armatoles, many of whom cooperated with pro Bulgarian komitadjis. There also were Megleno Romanian armatoles.
Этимология
"Арматол" сөзі алғаш рет 15 ғасырда, Венеция кезеңінде қолданысқа енді. Бұл сөз латын тілінен алынған "arma" ("қару") деген ортағасырлық сөзден туындаған, грек тіліндегі αρματολόγος ("қарумен айналысатын адам", "қаруланған адам") → αρματολόος → αρματολός арқылы дамыған. Ескіше пікір бойынша, сөздің қалыптасуына αμαρτωλός ("күнәкар"; hamartia сәйкес) деген сөздің де әсері болуы мүмкін, себебі ол "αμαρτωλοί / αρματολοί και κλέφτες" ("күнәкарлар мен ұрылар", сондай-ақ "armatoles және klephts") сияқты тіркестер арқылы қарулы топтар тақырыбымен байланысты болған. "αμαρτωλός" сөзімен сабақтас болғандықтан, бұл сөз кейде омега әрпімен "αρματωλός" деп те жазылған.
Шығуы мен құрылымы
Арматолистердің әскери/полициялық ұйымы, арматолизмас деп аталады, оның бастауы грек тарихының Византия кезеңіне салады. Грекияның қарақшылықтың жоғары деңгейі болған (яғни клепттер) немесе Осман билігі үшін қиын болған, көлік қиындықтарына байланысты аймақтарда арматоликия деп аталатын әкімшілік аудандар құрылды. Арматоликияға капетанияс басшылық еткен, көбінесе бұрынғы клепт капитаны, ол аймақтағы қарақшылар тобымен күресу үшін немесе оларды ұстап тұру үшін Осман пашасымен жалдаған. Көп жағдайда капитан клепт ретінде белгілі бір дәрежеде танымал болып, Османдықтарды оған кешірім беруге және арматоликиямен байланысты жеңілдіктер беруге мәжбүр ететін. Сондықтан, арматол бөлімдері клепттер сияқты ұйымдастырылғаны таңқаларлық емес, капитанға лейтенант, әдетте туысы, көмектесетін, ал қалған күш арматолдардан тұратын. Көптеген капитан өздерінің арматоликияларын жеке феодалдық иеліктері сияқты басқарып, жергілікті шаруалардан зорлық-зомбылық пен қысым арқылы ауыр салық алып отырды.
Грекиялық арматолдар
Жоғарыда айтылғандай, арматолдар феодалдық жүйеге негізделген, олар жер иеліктерінің құқығы үшін әскери/полициялық міндеттерін орындады. Олар жергілікті паша мен мұсылман және христиан қауымдарының өкілдерімен (жергілікті басшыларымен) келісім бойынша таңдалды. Олар жергілікті халықтан жалақы алып, салық жинау үшін күш қолданды. Бұл арматолдар мен қауым өкілдері арасында қақтығыстарға себеп болды. Сонымен қатар, олар бір-бірімен ынтымақтасып, қарсыластарымен күресіп, оларды жоюға тырысты. Паликариялар күн сайын қарумен жаттығу жасады. Паликария қолданған негізгі қару – кариофили (καριοφίλι) болды. Паликарияның ерекше белгісі – оқ ату шеберлігі еді. Олар өте жылдам және жасырынып шабуыл жасауға қабілетті болды. Паликариялар шөлге, аштыққа және тіпті клепттермен шайқасқандағы қиындықтарға төзімді болды. Клефтополемос (κλεφτοπόλεμος) термині клепттер мен арматолдар қолданған стратегиялар/тактикаларды атау үшін пайдаланылды. Бұл тактикалар бүгінде шағын партизандық топтармен конвенциялық емес әскери операцияларда қолданылады. Арматолдар науқандарын түнде жүргізетін. Бұл стратегия "паганаға шығу" (έβγαιναν στην παγάνα) деп белгілі болды. Арматолдар көбінесе клепттер жасырынған жерлерінен шыққанда осылай істейтін. Арматолдар өздерін метеризия (μετερίζια) деп аталатын импровизацияланған бекіністерде қорғады, клепттердің (клептурия; κλεφτουριά) қолданған партизандық тактикаларынан қорғанысты. Арматолдардың жалпы шабуылдық науқаны giourousi (γιουρούσι) деп аталды. Мұндай науқандардың бірінде арматолдар қылыштарды және соғыс шақыруларын тиімді пайдаланды.
Грекияның тәуелсіздік соғысы
1810-1820 жылдар аралығында грек арматолдары негізінен Янинаның күшейіп келе жатқан Пашалигінің Осман-Албан билеушісі Әли Пашадан алған қолдауына тәуелді болды. Осы себепті, олар грек ұлтшыл ұйымы Филіки Этерияның ықпалына аз түсті және Грек Тәуелсіздік соғысына қатысуға қатысты күдікпен қарады. Әли Паша қайтыс болғаннан кейін және олардың болашағы белгісіз болғаннан кейін бұл өзгерді. Көптеген арматолдар әскери шеберліктерін христиан албандық сулиоттар мен басқа да албандық топтардан, соғыс жүргізуде өте белгілі болғандардан үйренді. Клефттер мен арматолдар Грек Тәуелсіздік соғысы кезінде маңызды рөл атқарды. Тиімді болмаса да, олар 1821-1827 жылдар аралығындағы уақытша үкіметтер үшін жалғыз қолдауға лайық әскери күш болды. Осы кезеңде тұрақты әскер құруға үш рет әрекет жасалды, және олардың сәтсіздігіне клефттер мен арматолдар басшыларының қарсылығының бірі себебі болды. Қалыпты грек тарихына қайшы, көптеген клефттер мен арматолдар Грек Тәуелсіздік соғысына өздерінің әскери қамқоршы-клиенттік қағидалары бойынша қатысты. Олар соғысты өздерінің іс-әрекет аймақтарын кеңейтудің экономикалық және саяси мүмкіндігі ретінде қарастырды. Балқан бандиттері, мысалы, клефттер мен арматолдар, ұлттық тарихшылар тарапынан ұлттық батырлар ретінде даңқталғанымен, шын мәнінде экономикалық мүдделермен жетекшілік етті, ұлттық жобалар туралы хабардар болмады, Османдықтармен одақ құрды және мұсылмандармен қатар христиандарды да тонады.
Албаниялық арматол
Албандық арматолдар Осман билігімен жұмыс істеді. Христиан албандық сулиоттар және басқа да албандық жауынгерлік топтары, олардың әскери өнері арматолдардың көпшілігіне сіңді. Албандық арматолдарды Осман билігі, әсіресе 18 ғасырдың екінші жартысында пайдаланды. Османдық албан билеушісі Али Пашаның Янина пашалығының күшейіп келе жатқан тәуелсіздігі кезінде грек арматолдары албандармен ауыстырылды, бұл аймақтың арматолдарының басым бөлігі албандықтардан құралды. Қызметтен шеттетілген грек арматолдары клепттерге айналды, олардың кейінгі қызметі қарақшылықтан бөлек, Осман билігіне қарсы күрестің бір түрі болды. 1825 жылы ол адалдығын толығымен өзгертті және Османдық албан билеушісі Омер Врионидің, Янина пашасының армиясына қосылды, содан кейін грек революционерлері оны тұтқындап, өлім жазасын орындады.
Аромандық арматолдар
Сондай-ақ, этникалық аромандық арматол жауынгерлері де болды.