Кіріспе

Телеграмма жазуға арналған құрылғы. Сифон немесе сифондық жазғыш – 1867 жылы Уильям Томсон, 1-ші барон Келвин тапқан су асты телеграф кабельдері үшін қолданылған, қазірде қолданылмайтын электромеханикалық құрылғы. Ол келіп түсетін телеграф хабарламасын қағаз таспаға сыямен иіліп жазылатын сызық түрінде автоматты түрде жазады. Кейін оқыған телеграфшы Морзе кодегінің "нүктелер мен сызықтарды" көрсететін импульстарды мәтіндік хабарламаның әріптеріне аударады. Сифондық жазғыш Томсонның бұрынғы өнертабысы – айналы гальванометрді су асты телеграф кабельдері үшін стандартты қабылдау құралы ретінде ығыстырды, бұл ұзын кабельдерді жіберуші жағынан нешебір вольтпен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Айналы гальванометрдің кемшілігі – оған екі оператор қажет болатын: біреуі сигналды оқып, тұрақты көзбен хабарлайтын, екіншісі алынған әріптерді жазатын. Оның қолданылуы қалыпты телеграф желілеріне және радиотелеграфиялық радио қабылдағыштарға тарады. Сифондық жазғыштың басты артықшылығы – оператордың хабар күтіп отыруы міндетті емес. Қағаз таспасында мәтінге аудармас бұрын нақты хабардың жазбасы сақталады, сондықтан аудармадағы қателерді тексеруге болады.

Жұмыс істеу принципі

Сифондық жазғыштар Д’Арсонвал гальванометрінің принципі бойынша жұмыс істейді. Тұрақты магниттің екі полюсі арасында жеңіл сым орамасы еркін айналу үшін ілінеді. Орама екі сым байланысы арқылы металл пластиналы сифон тірегіне бекітіледі, ол көлденең аспалы жіпке тіреледі. Осы пластинадан тік түсетін, ұшы қағаз лентасына тиіп тұратын, тар шыны сифон түтігі ілінеді. Қағаз лентасы тұрақты жылдамдықпен моторизацияланған роликтермен сифон қаламының астына тартылады. Сия сыясы сифондық әрекет арқылы түтікке тартылып, сифон түтігінің ұшындағы кішкентай тесіктен шығып, жылжымалы қағаз лентасына сызық түсіреді. Ораманың қозғалысына әсер етпеу үшін сифон түтігі қағазға емес, тек сияға тиеді. Телеграф желісінен келетін ток орамаға беріледі. Морзе кодын білдіретін ток импульстары – "нүктелер" мен "сызықтар" – орама арқылы ағып, магнит өрісін тудырады, ол магниттің өрісімен өзара әрекеттесіп, ораманы тік осьінен аздап бұратын күш жасайды. Сым байланыстары сифон тірегінің пластинасын көлденең ось бойынша бұруға себеп болады, соның салдарынан сифон түтігі қағаз лентасымен шайқалады. Орамада ток болғанда, қағаз лентасындағы сия сызығында орын ауыстыру пайда болады. Осылайша, қағаз лентасындағы сия сызығы телеграф желісіндегі ток графигін құрайды, ал орын ауыстырулар Морзе кодын білдіретін "нүктелер" мен "сызықтарды" көрсетеді. Морзе кодын білетін оператор кейіннен лентадағы сызықты мәтіндік хабарламаның әріптеріне аударады және оларды телеграмма нысанына түсіреді.

Келвиннің электростатикалық сифоны

Сифон және сия қоймасы бірге эбонит тірекпен ұсталады, ол аспаптың қалған бөлігінен бөлек және оқшауланған. Бұл бөліну сияны жоғары потенциалға электрлендіруге мүмкіндік береді, ал аспаптың корпусы, соның ішінде қағаз және металл жазу тақтасы, төмен потенциалда және жерге қосылады. Зарядталған дененің қасиеті жоғары потенциалдан төмен потенциалға қозғалуға және, демек, сияның жазу тақтасына қарай төмен ағуға бейімділігі бар. Одан шығудың жалғыз жолы – нәзік шыны сифон, және осы арқылы ол жылдам ағып, қағазға шығады. Оның бір-бірімен электрленген бөлшектері арасындағы табиғи итергіш күш шашырату арқылы спрей түрінде шығуына себеп болады. Қағаз шкивтер арқылы қозғалғанда, сифон қозғалмай тұрғанда түзу, ал сигнал катушкасының тербелісінен сифон бір жақтан екінші жаққа тартылғанда қисық, нәзік сызық қалдырылады. Сифондық жазғыш арқылы қағаз таспасын тарту үшін қуат көбінесе Froment-тің тышқан дизелімен қамтамасыз етілді. Бұл қозғалтқыштар сонымен қатар сифонды қуаттандыру үшін электр энергиясын өндіретін электростатикалық машинаны да іске қосты.

Мюрхедтің тербелістегі жазғышы

Александр Мьюрхед басқаша жұмыс істейтін, қарапайым механизм ойлап тапты. Ол қаламның қағазға жабысуы мәселесін болдырмау үшін дірілдейтін қаламды пайдаланды. Жазу қаламы жұқа сымға ілінген, электр қоңырауына ұқсас электромагниттік механизммен дірілдеп, қағазбен байланысын үзеді.