Кіріспе

Адвайта Ведантада өзін-өзі тануға қол жеткізген адам – индуистік ұғым. Живанмукта, сөзбе-сөз "өмірде бостандыққа жеткен" деген мағынаны білдіреді, Веданта философиясында өзін-өзі толыққанды білуге және өзін-өзі түсінуге, сондай-ақ қайвальяға (ағартушылыққа) немесе мокшаға (бостандыққа) қол жеткізген адам. Осылайша, ол өмір сүріп, әлі өлмеген кезде бостандыққа ие болады. Бұл күй Веданта, Йога және индуизмнің басқа да мектептерінде мокшаның мақсаты болып табылады және ол дживанмукти деп аталады. Живанмукталар ātma jnāni (өзін-өзі танушы) деп те аталады, себебі олар өздерінің нағыз өзін (ātman) және әмбебап өзін біледі, сондықтан оларды Брахма jñāni деп те атайды. Өмірінің соңында живанмукталар қалған кармаларын жойып, парамуктиге (толық бостандыққа) жетеді және парамукта болады. Егер живанмукта өз түсінігін басқалармен бөлісіп, оларға соңғы шындықтың (Брахман) және өзіндік (Атман) нағыз табиғатын түсіндірсе, Мокша жолын көрсету үшін гуру рөлін атқаратын болса, онда ол авадхута деп аталады. Кейбір авадхуттар Парамахамса атағына да ие болады. Егер риши (көреген/ақылды) живанмуктаға айналса, онда ол риши Брахмарши деп аталады. Халықтық дәстүрге сәйкес, живанмукталардың мысалдарына Махавира, Будда, Ади Шанкара, Днянешвар, Кабир, Чайтанья Махапрабху, Рамакришна Парамаханса, Рамана Махарши, Веданта Десика, Сваминараян, Нисаргадатта Махарадж және Свами Рамдас жатады. Олар өз өмірінде таза руханият жолымен жүріп, Өзін (атманды) түсіндіргендіктеріне сендіреді. Ағартушылыққа және дживанмукти күйіне жеткеннен кейін, олар өздерінің кармаларын жоққа шығарғандары саналады. Олардың ізбасарлары айтуынша, олар өз даналығын көпшілікке тарату үшін денелерін сақтап қалған. Өлгеннен кейін олар парамуктиге қол жеткізеді деп есептеледі.

Этимология

Jīvanmukta – санскрит тіліндегі जीव jīva, "өмір" және муч (muc) етістігінің өткен шақтағы түрінен құралған сөз, "босату" деген мағынаны білдіреді. Монир Уильямс бұл сөзді "тірі кезінде азат етілген" деп түсіндіреді. Jīvanmukti, оған сәйкес абстрактты есім, "өмірдегі азаттық, өлімнен бұрын азаттық" немесе "тірі кезінде бостандыққа ие болу" дегенді білдіреді. Сондай-ақ, "тірі азаттық", "ағарту", "азат болған жан" немесе "өзін-өзі босату" деп те аталады.

Адвайталық көзқарас

Әди Шанкара түсіндіргендей, өзінің қанағаттандыруға ниеті жоқ адамды ешнәрсе әрекетке итермелейтін емес. Вайрагьяның ("бейтараптық") жоғарғы шегі – ләззат алуға болатын нәрселерге қатысты васаналардың тумауы; "Мен" сезімінің тумауы (анатман болып табылатын нәрселерде) – бодханың ("оянудың") соңғы шегі, ал тоқтаған өзгерістердің қайтадан пайда болмауы – Упаратидің ("тыныштық") соңғы шегі. Живанмукта құдайлық және шексіз білімге ие болады, толық өзін-өзі тануға және Өзін-өзі түсінуге жетеді. Живанмукта, әрқашан Брахман болғандықтан, сыртқы нысандарға қатысты санасынан босатылады және енді ішкі атман мен Брахман, немесе Брахман мен әлем арасында ешқандай айырмашылықты сезінбейді. Ол өзінің Брахманмен бірдей екенін біледі және шексіз сананы сезінеді. "Вижнатабрахмататтвася ятапурвам на самсртих" – "Брахманды білген адам үшін бұрынғы самсара жоқ". Прарабдха карманың үш түрі бар: Ичха ("жеке тілек"), аничха ("тілексіз") және парэчха ("басқалардың тілегінен"). Өзін-өзі түсінген адам, живанмукта үшін, ичха прарабдхасы болмайды, бірақ қалған екеуі, аничха және парэчха, қалады. Адвайта мектебінің пікірінше, даналар үшін прарабдха оның салдарының тәжірибесі арқылы ғана жойылады; санцита ("жинақталған карма") және агами ("келешек карма") джнана ("білім") отында жойылады, және джайнизмдегі арихант.

Маңыздылығы

Адвайта философиясы абсолюттік жай ғана бар екендігіне негізделген, Табиғат, Жандар және Құдайдың бәрі абсолютте біріктірілген; Әлем біртұтас, оның ішінде де, сыртында да ешқандай айырмашылық жоқ; Брахман өзінің құрылымы бойынша бірдей, ал оның кез келген бөлігін білу – бүкілді білу (Брихадараньяка Упанишад II.4.6 14), және барлық себеп-салдардың түпкі себебі Брахман, себебі Брахманнан басқаның бәрі – тек сыртқы көрініс, ал Атман – жалғыз ғана шындық, басқа ештеңе жоқ. Барлық элементтер Атманнан шыққан (Тайттирия Упанишад II.1), ал барлық мәдениет Ақылға негізделген (Айтарея Упанишад III.3). Брахманның өзінен жаратқан Әлемнің бір бөлігі өзгермейтін Брахманға қайта сіңіріледі (Мундака Упанишад I.1.7). Сондықтан, жива (жеке жандар) Брахманнан (Жоғарғы Жан) ешқандай айырмашылығы жоқ, жива ешқашан шектеуге ұшырамайды, мәңгі бостандыққа ие. Өзін-өзі тану арқылы жаратылыс туралы білімге қол жеткізіледі және Брахман түсініледі.