Кіріспе

Веданта (/v//eɪ/'/d//ɑː//n//t//ə/; , ), сондай-ақ Уттара Мимамса деп те аталады, – индуистік философияның және мәтіндік түсіндірудің алты ортодоксалды (астика) дәстүрінің бірі. "Веданта" сөзі "Ведалардың қорытындысы" дегенді білдіреді және Упанишадтардағы болжамдар мен санамалардан туындаған немесе олармен үйлесетін, қайта түсіндірілетін идеяларды қамтиды, бұл идеялар құлшылыққа немесе білім мен босануға бағытталған. Веданта көптеген дәстүрлерге дамыды, олардың барлығы "үш бастау" деп аударылатын Прастанатрайи деп аталатын мәтіндер жинағына өздерінің ерекше түсіндірмелерін береді: Упанишадтар, Брахма Сутралар және Бхагавад Гита. Ведантаның барлық дәстүрлері мәтіндік түсіндіруге негізделген, бірақ сонымен қатар онтология, сотериология және эпистемология туралы кең талқылауларды қамтиды, тіпті дәстүрлер арасында көптеген келіспеушіліктер де бар. Олар тәуелсіз қарастырылғанда, ой-пікірлер мен ұғымдағы айқын айырмашылықтарға байланысты толыққанды түрде өзгеше болып көрінуі мүмкін. Ведантаның негізгі дәстүрлері: Бхедабхеда (айырмашылық және айырмашылықтың жоқтығы); Адвайта (дуализмнің жоқтығы); Двайтатвайта (дуалистік дуализм), Вишиштадвайта (квалификацияланған дуализм), Таттвавада (дуализм), Суддхадвайта (таза дуализм) және Ачинтя Бхеда Абхеда (ұғымға келмейтін айырмашылық және айырмашылықтың жоқтығы). Ведантадағы қазіргі заманғы дамуларға Нео-Веданта және Сваминараян Сампрадая философиясы жатады. Адвайта Веданта мен Нео-Ведантадан басқа, Ведантаның көптеген негізгі мектептері Вайшнавизммен байланысты және Вишну немесе оның бір көрінісі ретінде түсінілетін Құдайға деген құлшылыққа (Бхакти) баса назар аударады. Ал Адвайта Веданта, керісінше, джняна (білім) мен джняна йогаға, теистік құлшылыққа қарағанда басымдық береді. Адвайтаның монистік көзқарасы 14 ғасырғы Адвайтин Видьяраньяның және Свами Вивекананда мен Рамана Махарши сияқты қазіргі индуистердің ықпалымен Батыста қызығушылық тудырғанмен, Веданта дәстүрлерінің көпшілігі Вайшнава теологиясына бағытталған.

Жазба

Негізгі Упанишадтар, Бхагавадгита және Брахма Сутралары Ведантаның негізгі қасиетті мәтіндері болып табылады. Ведантаның барлық дәстүрлері осы мәтіндерге қатысты нақты түсіндірмелер береді, олар бірлесіп Прастанатрайи деп аталады, яғни «үш бастау». Упанишадтар, немесе Шрути прастхана; Шрути – Ведантаның «естілген» (және қайталанған) негізі саналады. Брахма Сутралары, немесе Ньяя прастхана / Юкти прастхана; Ведантаның ақыл-ойға негізделген негізі саналады. Бхагавадгита, немесе Смрити прастхана; Ведантаның Смрити (есте сақталған дәстүр) негізі саналады. Ведантиканың көрнекті ұстаздарының барлығы, соның ішінде Шанкара, Бхаскара, Рамануджа, Мадва, Нимбарка және Валлабха осы үш бастауға түсініктемелер жазды. Бадараянаның Брахма Сутралары әртүрлі Упанишадтардағы ілімдердің бхедабхеда негізіндегі синтезі болып табылады, және бұрын осыған ұқсас синтездер болған болуы мүмкін, бірақ бүгінгі күнге дейін тек Брахма Сутралары ғана сақталған. Бхагавадгита, Самкхья, Йога және Упанишадтық ойдың синкретизмімен, Ведантика ой-пікіріне де маңызды әсер етті. Барлық Ведантистер (Vedāntins) рухани мәселелерге қатысты (қабылдау мен логикадан тыс) білімнің (pramāṇa) жалғыз құралы – қасиетті мәтіндер (śruti) екендігіне келіседі. Рамануджа бұл туралы былай түсіндіреді: <blockquote>Адамдық ұғымдарға ғана сүйенген теория, басқа уақытта немесе жерде, зиялырақ адамдар ұсынған аргументтермен жоққа шығарылуы мүмкін. Соның салдарынан, табиғаттан тыс мәселелерде тек Қасиетті Кітап ғана білім берушілік құқыққа ие, ал ақыл-ой оны қолдау үшін ғана қолданылуы керек.</blockquote> Бұл мәтін Кришнаға бағытталған Веданта мектептері үшін орталық мәнге ие, сондықтан Веданта теологы Валлабха Бхагавата Пурананы Прастанатрайиге (Ведантаның үш классикалық қасиетті мәтіні) төртінші мәтін ретінде қосты.

Себеп-салдар теориясы

Ведантаның барлық мектептері Саткарявада теориясын қабылдайды, яғни нәтиже себепте бұрыннан-ақ бар. Бірақ "нәтиже" дегеніміз – әлем. Веданта мектептерінің көпшілігі, сондай-ақ Самкхья, әлемнің Брахманның нақты түрленуі (паринама) деген идеясын қолдайды. "Брахма-сутралар" бойынша, "Брахма-сутралар реалистік Паринамавада ұстанымын жақтаған, бұл көзқарас ерте ведантистер арасында ең көп таралған болып көрінеді". Бадараянадан өзгеше, Шанкарадан кейінгі Адвайта Веданта ведантистері Вивартавада деген басқа көзқарас ұстанады, ол нәтиже, яғни әлемнің, оның себебі Брахманның тек қана иллюзиялық (виварта) түрленуі екенін айтады.

Двайтадвайта

Нимбарка (VII ғасыр) кейде Бхаскарамен теңестіріліп, Двайтадвайта философиясын ұсынды. Брахман (Құдай), жан (чит) және материя немесе әлем (ачит) – үш мәңгілік және тең дәрежеде нақты нәрсе ретінде қарастырылады. Брахман – бақылаушы (ниянта), жан – ләззаттанатын (бхокта), ал материалдық әлем – ләззат алуға арналған объект (бхогья). Брахман – Кришна, білімді, күшті, барлыққа толы, соңғы себеп. Ол – әлемнің себепші күші, себебі ол Карманың Иесі және жандардың ішкі басшысы ретінде, жеке жандар өз кармаларының нәтижесін сезінуі үшін жаратылысты құрады. Құдай әлемнің материалдық себебі деп есептеледі, өйткені жаратылыс – Оның жан (чит) және материя (ачит) күштерінің көрінісі; жаратылыс – Құдай күштерінің өзгеруі (паринама). Оны тек медитация мен құлшылық арқылы, Оның табиғатына бірігуге үздіксіз тырысу арқылы ғана түсінуге болады.

Адвайта Веданта

Адвайта Веданта (IAST Advaita Vedānta; Санскрит: अद्वैत वेदान्त), Гаудапада (7 ғасыр) және Ади Шанкара (9 ғасыр) тарапынан қалыптастырылған, бірақ Видьяранья (14 ғасыр) және 19-20 ғасырлардағы неоведантистер тарапынан танымал болған, екілік емес және монистік көзқарасты ұстанады. Брахман – жалғыз, өзгермейтін метафизикалық шындық және жеке Атманмен толықтай бірдей. Ал физикалық әлем – үнемі өзгеріп отыратын, эмпирикалық Майя. Абсолютті және шексіз Атман-Брахман, барлық салыстырмалы, шектеулі, эмпирикалық және өзгермелі нәрсені жоққа шығару арқылы түсініледі. Бұл мектеп ешқандай екілікке, шектеулі жеке жандарға (Атман / Дживатман) және бөлек, шексіз ғаламдық жанға мойын бұрмайды. Барлық жандар мен олардың кеңістік және уақыт бойындағы барлық өмірлік тәжірибесі бірлік ретінде қарастырылады. Адвайтадағы рухани босану – оның толық түсінілуі және сезінуі, әрбір адамның өзгермейтін Атманы (жаны) басқалардың Атманымен бірдей екенін, сондай-ақ Брахманмен толықтай сәйкес екенін түсінуден тұрады.

Вишиштадвайта Веданта

Рамануджа (11-12 ғасыр) ұсынған Вишиштадвайтада Дживатман (адам жаны) мен Брахман (Вишну ретінде) екі бөлек нәрсе, және бұл ерекшелік ешқашан жойылмайды деп айтылады. Осы тұрғысынан Рамануджа барлық жандардың біртұтас екенін, ал жеке жанда Брахманмен бір болу мүмкіндігі бар екенін мәлімдеп, монизмді бекітеді. Брахман мен материя әлемі (Пракрити) арақатынасы туралы Вишиштадвайта екеуінің де екі түрлі абсолют екенін, екеуі де метафизикалық тұрғыдан нақты және шынайы екенін, екеуі де жалған немесе көрініс емес екенін, сондай-ақ атрибуттары бар Сагуна Брахманның да нақты екенін көрсетеді. Рамануджа Құдайдың да адам сияқты жаны мен денесі бар екенін, ал материя әлемі – Құдайдың денесінің мәні екенін айтады. Раманужаға сәйкес, Брахманға (Вишнуға) жету жолы – құдайға адал болу және жеке Құдайдың сұлулығы мен махаббатын үнемі еске алу (Сагуна Брахманға бағыну).

Ақсар-Пурушотам дастаны

Сваминараян Даршанасы, БАПС-пен «Акшар Прушоттам Даршан» деп те аталады, оны Сваминараян (1781-1830 жж.) ұсынған және ол Раманужаның Вишиштадвайта философиясына негізделген. Ол Парабрахманның (Пурушоттама, Нараяна) және Акшарбрахманның екі бөлек, мәңгілік шындық екенін көрсетеді. Оның ізбасарлары мокшаға (құтылуға) акшарруп (немесе брахмаруп) болу арқылы жете алады, яғни Акшарға (немесе Акшарбрахманға) ұқсас қасиеттерге ие болу және Пурушоттаманы (немесе Парабрахманды; ең жоғарғы жанды нәрсе; Құдайды) құлшылық ету арқылы жете алады деп сенеді.

Двита

Мадхвачарьяның (13 ғасыр) ұсынған Таттвавадасы реализм негізінде, яғни реалистік көзқарасқа сүйенеді. "Двайта" термині, яғни дуализм, кейін Мадхвачарья философиясына қатысты қолданылды. Атман (жан) және Брахман (Вишну ретінде) екі толыққанды бөлек нәрсе ретінде түсіндіріледі. Брахман – ғаламның жаратушысы, біліммен толық, білуге қабілетті, күшімен шексіз, жаннан және материядан ерекше. Двайта-Ведантада жеке жан құтқарылу үшін Вишнуға деген тартымдылық, махаббат, сүйіспеншілік сезіміне бөленіп, толыққанды бағынуы керек, және оның құтқарылуы тек Оның инаят-шапағаты арқылы ғана мүмкін. Мадхва кейбір жандар мәңгілікке құрылыққа тағдырланғанына сенеді, бұл көзқарас Адвайта және Вишиштадвайта Ведантасында кездеспейді. Вишиштадвайта Веданта "жанның сапалық біртүзілдігі және сандық көптүрлілігін" растағанда, Мадхва "жанның сапалық және сандық көптүрлілігін" де растады.

Шуддхадваита

Валлабхачарья (1479–1531 ж.с.) ұсынған Шуддхадвайта (таза бірлік) бүкіл ғалам нақты және Кришна нысанындағы Брахманның өзіндік бір көрінісі екенін айтады. Валлабхачарья Адвайта Ведантаның онтологиясымен келісті, бірақ пракрити (назардағы әлем, дене) Брахманнан бөлек емес, оның тағы бір манифестациясы екенін баса көрсетті. Барлық нәрсе, барлық адам, барлық жерде – жан мен дене, тірі және тірі емес, жива және материя – мәңгілік Кришна. Осы мектепте Кришнаға жету жолы – баққы. Валлабха бірлікке негіделген санньясадан бас тартуды тиімсіз деп есептеді және білімнен гөрі (джняна) баққы (бхакти) жолын қолдады. Баққының мақсаты – эгоизмнен, өзімшілдіктен және адасудан алыстап, әрқашан сансарадан құтылуды сыйлайтын мәңгілік Кришнаға бет бұру.

Ачинтя-Бхеда-Абеда

Чайтанья Махапрабху (1486 – 1533) – Ачинтья Беда Абеда философиясының басты жақтаушысы. Санскрит тілінде "ачинтья" сөзі "түсініксіз" деген мағынаны білдіреді. Ачинтья Беда Абеда – Брахман-Атманның екі емес шындығына қатысты "түсініксіз айырмашылық пен айырмашылықтың жоқтығы" философиясын көрсетеді, оны (Кришна) сваям бхагаван деп атайды. "Түсініксіздік" (ацинтятва) ұғымы Упанишадтардағы көріне берілген қайшылықтарды үйлестіру үшін қолданылады. Бұл мектеп Кришнаның бхакти-йогиндардың Бхагаваны, джнана-йогиндардың Брахманы екенін және түсініксіз құдайлық күшке ие екенін айтады. Ол барлыққа тарағандықтан ғаламның барлық бөлігінде (айырмашылық жоқ), бірақ түсініксіз түрде одан да артық (айырмашылық). Бұл мектеп Гаудия Вайшнавтық діни дәстүрінің негізі болып табылады. ИСККОН немесе Харе Кришна да осы Веданта философиясының мектебіне жатады.

Тарих

Веданта тарихын екі кезеңге бөлуге болады: бірі – Брахма сутралары жазылғанға дейінгі, екіншісі – Брахма сутралары жазылғаннан кейін дамыған мектептерді қамтиды. 11 ғасырға дейін Веданта маргиналды философиялық мектеп болып келді.

Брахма сутраларынан бұрын (V ғасырдан бұрын)

Брахма сутраларының құрастырылуына дейін Веданта мектептері туралы көп мәлімет жоқ (алғашқы құрастырылуы шамамен б.з.д. 2 ғасыр, соңғы редакциясы 400–450 ж.ж.). Брахма сутраларының авторы Бадараяна Упанишадтардың ілімдерін жүйелеуші алғашқы адам емес екені анық, себебі ол өзінен бұрынғы алты Веданта ұстазын – Ашмаратхья, Бадари, Аудуломи, Кашакрцна, Каршнаджини және Атреяны – еске алады. Ведантаның басқа да ерте ұстаздары – Брахмадатта, Сундара, Пандая, Танка және Дравидачарья – кейінгі кезеңдердегі екіншілік әдебиеттерде кездеседі. Бұл ежелгі ұстаздардың еңбектері сақталмаған, бірақ кейінгі әдебиетте оларға жатқызылған цитаталарға сүйене отырып, Шарма Ашмаратхья мен Аудуломиді Бхедабхеда мектебінің ғалымдары, Кашакрцна мен Брахмадаттаны Адвайта мектебінің ғалымдары, ал Танка мен Дравидачарьяны Адвайта немесе Вишиштадвайта мектептерінің ғалымдары деп болжайды.

Брахма сутралары (V ғасырда аяқталды)

Бадараяна Брахма Сутралардағы Упанишадтардың ілімдерін жинақтап, түсіндірді, бұл Веданта Сутра деп те аталады, және бәлкім "Бхедабеда Ведантика көзқарасынан жазылған". Бадараяна классикалық Упанишадтардың ілімдерін жинақтап, ежелгі Үндістандағы самкхья жүйесі сияқты қарсылас философиялық мектептерді жоққа шығарды. Брахма Сутралары Веданта философиясының дамуына негіз салды. Брахма Сутралары Бадараянаға жатқызылғанымен, олар жүздеген жылдар бойы бірнеше авторлардың еңбегі болуы мүмкін. Брахма Сутраларының толыққан түріне қатысты пікірлер әртүрлі, Накамура 1989 жылы және Николсон 2013 жылғы шолуында олардың қазіргі түрінде шамамен 400-450 жылдары жинақталғанын айтты.

Брахма сутралары мен Ади Шанкараның (5-8-ғасырлар) арасында

Брахма сутралары (б.з. 5 ғасыры) мен Ади Шанкара (8 ғасыр) арасындағы кезең туралы нақты мәлімет аз. Бұл кезеңнен тек екі жазба сақталған: Бхартхри (5 ғасырдың екінші жартысы) жазған Вакьяпадия және Гаудапада (6 немесе 7 ғасырдың басында) жазған Карика. Шанкара өзінің түсіндірмелерінде өз мектебінің 99 түрлі алдыңғыларын атаған. Ямуначарьяның Сиддхитраясы (шамамен 1050), Рамануджаның Ведартхасамграхасы (шамамен 1050–1157) және Шриниваса Дасаның Ятиндраматадипикасы бірқатар маңызды ерте Веданта ойшылдарының тізімін ұсынады. Брахма сутралары жазылғаннан Шанкараның өмір сүрген кезеңіне дейін кем дегенде он төрт ойшыл болғандығы белгілі. Бұл кезеңнің танымал ғалымы – Бхартрипрапанча. Бхартрипрапанча Брахманның біртұтас екенін, бірақ бұл бірліктің сан алуан екенін айтқан. Ғалымдар Бхартрипрапанчаны Бхедабхеда ілімін үйреткен ойшылдар тізіміндегі алғашқы философ ретінде қарастырады. Бхедабхеда – «айырмашылық және айырмашылықтың болмауы» деген мағынаны білдіреді және Веданта мектебінен гөрі дәстүрге жатады. Бұл дәстүрдегі мектептер жеке жан (Дживатман) Брахманнан әртүрлі де, бірдей де екенін баса көрсетеді. Бұл дәстүрдегі көрнекті тұлғалар – Двайтадвайта мектебін құрған Нимбарка (7 ғасыр), Бхаскара (8–9 ғасырлар), Раманужаның ұстазы Ядавапракаша, Ачинтья Бхеда Абхеда мектебін құрған Чайтанья (1486–1534) және Виджнянабхикшу (16 ғасыр).

Гаудапада

Гаудапада (шамамен 6-шы ғасыр), Говиндападаның ұстазы немесе одан да ертерек туысы, ал Говиндапада – Ади Шанкараның ұстазы болған. Шанкара Адвайта Ведантаның апостолы ретінде кеңінен танылады. Гаудападаның трактаты – Карика, сондай-ақ Мандукия Карика немесе Агам Шастра деп те аталады, ол Адвайта Веданта бойынша сақталған ең ерте толық мәтін. Гаудападаның Карикасы Мандукия, Брихадараньяка және Чхандогья Упанишадтарына сүйенген. Карикада Адвайта (екілік емес) рационалдық негізде (упапати) құрылған, бұл жазбалардан тәуелсіз; оның аргументтері діни, мистикалық немесе ғылыми элементтерден мүлдем бос. Ғалымдар Гаудападаның философиясына буддизмнің ықпалы болу мүмкіндігі туралы пікірде келіспейді. Шанкараның Брахма Сутраларына, негізгі Упанишадтарға және Бхагавад Гитаға қосымша, Карикаға жеке түсіндірме жазғаны, оның Веданта әдебиетіндегі маңыздылығын көрсетеді.

Ади Шанкара

Ади Шанкара (шамамен 800-850 жж.) Гаудападаның еңбегін және ежелгі білімді кеңейтіп, Прастханатрай мен Карикаға егжей-тегжейлі түсініктемелер жазды. Мандукия Упанишада мен Кариканы Шанкара «Ведантаның мағынасының тұжырымы» деп сипаттады. Шанкара Гаудападаның еңбегін ежелгі Брахма Сутраларымен біріктірді, осылайша оған классикалық мәртебе берді, Брахма Сутраларының реалистік бағытымен қатар. Шанкараның белгілі замандасы Мандана Мишра болды, ол Мимамса мен Ведантаны біртұтас жүйе деп қарастырып, олардың Karma jnana samuchchaya vada деп аталатын бірігуін жақтады. Веданта мектебі мен Мимамса мектебі арасындағы айырмашылықтар туралы трактат Ади Шанкараның еңбегі болды. Адвайта Веданта, мысалы, ритуалдардың орнына тақуалылықты қалайды.

Ертедегі вайшнавизм Веданта (7-XIX ғасырлар)

Ертедегі Вайшнав Веданта Брахманды Вишну немесе Кришнамен санастыратын бхедабеда дәстүрін сақтайды.

Нимбарка және Двайтадвайта

Нимбарка (VII ғасыр) кейде Бхаскарамен теңестіріледі, Рамануджаның ұстазы Ядава Пракаша адвайталық монахтық дәстүрін ұстанды. Дәстүр бойынша Рамануджа Ядавамен және Адвайта Ведантамен келіспей, Натамуни мен Ямунаның жолын ұстанды. Рамануджа Прастанатраиді Вайшнава Альварс ақындарының теизмі мен философиясымен үйлестірді. Рамануджа Брахма Сутралар мен Бхагавад Гитаға жазған бхашья сияқты санскрит тілінде көптеген ықпалды мәтіндердің авторы. Рамануджа бхактидің, яғни жеке Құдайға (Раманужа жағдайында Вишнуға) деген құлшылықтың эпистемологиялық және құтқару маңызын рухани азаттыққа жетудің жолы ретінде көрсетті. Оның теориялары Атман (жандар) мен Брахман (метафизикалық, соңғы шындық) арасындағы көптік пен ерекшелік бар екенін, сонымен қатар барлық жандардың біртұтас екенін және жеке жанның Брахманмен бір болу мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Вишиштадвайата Шри-вайшнавизмнің философиялық негізін құрайды. Раманужаның Ведантаның қағидаларына Бхактині енгізуде зор ықпалы болды.

Мадхва (Таттвавада немесе Двайта Веданта) 13-14 ғасырлар)

Таттвавада немесе Двайта Ведантаны Мадвачарья (1238–1317 жж.) қалыптастырды. Ол Двайта, яғни дуалистік жүйесінде Шанкараның түсіндірмесіне қарама-қарсы тұрды. Шанкараның бірлікке қарсы тұруымен, Рамануджаның шектеулі бірлікке қарсы тұруымен салыстырғанда, ол толыққанды дуализмді жақтады. Мадхва негізгі Упанишадтарға, Бхагавад-гитаға және Брахма-сутраға түсіндірмелер жазды. Мадхва жеті жасында Ведалық білімін бастады, Дваркадағы (Гуджарат) Адвайта Веданта монастыріне қосылды, гуру Ачютрапрекшадан оқыды, оның пікірлерімен жиі келіспеді, Адвайта монастырін тастап, Двайта Ведантаны құрды. Мадхва және оның ізбасарлары Джаятиртха мен Вясатиртха барлық бәсекелес индуистік философияларды, джайнизм мен буддизмді сынады, бірақ ең қатты сын Адвайта Веданта мен Ади Шанкараға бағытталды. Двайта Веданта теистік болып табылады және ол Браманды Нараянамен, немесе дәлірек айтқанда Вишнумен, Рамануджаның Вишиштадвайта Ведантасына ұқсас түрде теңестіреді. Бірақ ол көбірек көптікке баса назар аударады. Мадхва жан мен Брахман арасындағы айырмашылыққа соншалық мән берді, ол мынадай айырмашылықтар бар екенін үйретті: (1) материалдық заттар арасында; (2) материалдық заттар мен жандар арасында; (3) материалдық заттар мен Құдай арасында; (4) жандар арасында; және (5) жандар мен Құдай арасында. Сондай-ақ, ол білімге ие болу деңгейлерінің айырмашылығын жақтады. Ол босатылған жандардың тіпті бақыттылықты сезінуінің өзінде де айырмашылықтар болатынын айтты, мұндай ілім Үнді философиясының басқа ешбір жүйесінде кездеспейді.

Чайтанья Махапрабху (Ачинтия Беда Абхеда) (16 ғасыр)

Ачинтия Беда Абеда (вайшнав) доктринасы Чайтанья Махапрабху (1486–1534 CE) құрған және Гаудия Вайшнавтар таратып жүр. Тарихи деректер бойынша, Чайтанья Махапрабху 16 ғасырдың басында санияси болғаннан кейін Кришнаның қасиетті есімдерін бірлесіп ән салуды енгізді.

Сваминараян және Аксхар-Прушотам Даршан (19 ғасыр)

Рамануджаның Вишиштадвайтасына негізделген Сваминараян Даршана 1801 жылы Сваминараян (1781-1830 жж.) құрған, ал қазіргі кезде BAPS ұйымы оны ең көп таратуда. Бхадрешдас Свамидың түсіндірмелерінің нәтижесінде, 2017 жылы Шри Каши Видват Паришад және 2018 жылы 17-ші Дүниежүзілік Санскрит Конференциясының қатысушылары Ақшар Прушотам ілімдерін Ведантаның жеке мектебі деп мойындады.

Нео-Веданта (19 ғасыр)

Нео-Веданта, әртүрлі "һинду модернизмi", "нео-һиндуизм" және "нео-Адвайта" деп аталады, бұл термин 19 ғасырда дамыған индуизмнің жаңа интерпретацияларын білдіреді, бұл британдық отаршылдық үстемдігіне реакция ретінде туындаған болуы мүмкін. Бұл идеялар индус ұлтшылдарына отаршылдыққа қарсы күресу үшін индуистерді біріктіретін ұлтшыл идеологияны құруға мүмкіндік берді. Батыс шығыстанушылары, оның "мәнін" іздеуде, Ведантаны діни практиканың біртұтас жүйесі ретінде қарастырып, "индуизм" түсінігін бір ғана интерпретацияға негізделгендей жасауға тырысты. Бұл тарихи фактіге қайшы келеді, өйткені индуизм мен Веданта әрқашан дәстүрлердің көп түрлілігін қабылдап келген. Зерттеушілер "жоғары төзімділік пен қабылдау" нео-ведантикалық теориясы индуистік реформаторлар тарапынан универсализм және мәңгілік идеяларымен бірге индуистерге қарсы яһуди-христиан-ислам миссионерлерінің догматизмiне қарсы күресу үшін қолданылғанын айтады. Нео-ведантистер индуистік философияның алты ортодоксалық мектебінің бір шындыққа қатысты әртүрлі көзқарастар екендігін, олардың барлығы дұрыс және бір-бірін толықтыратындығын дәлелдеді. Бұл интерпретациялар батыс идеяларын дәстүрлі жүйелерге, әсіресе Адвайта Ведантаға енгізу ретінде қарастырылады. Бұл Адвайта Ведантаның қазіргі заманғы түрі, дейді зерттеушілер, нео-ведантистер буддалық философияларды Веданта дәстүрінің құрамына енгізіп, содан кейін барлық әлемдік діндердің "мәңгілік философия сияқты екілік емес ұстанымда" тең екендігін, индуизмнің ішкі және сыртқы айырмашылықтарын ескермей дәлелдеді. Зерттеушілердің пікірінше, нео-Веданта – бұл әмбебап реализмді қабылдайтын Адвайта Веданта:

Адвайта Ведантаның осы универсалистік және мәңгілік интерпретациясын танымал етуде Вивекананда маңызды рөл атқарды, ол индуизмнің қайта жандануына үлкен үлес қосты. Ол сонымен қатар Рамакришна орденінің халықаралық бөлімі – Веданта қоғамы арқылы Адвайта Ведантаны Батысқа таратуға белсенді түрде атсалысты.

Индуизм дәстүрлері

Веданта басқа ортодоксальды (астика) мектептердің идеяларын қабылдап, индуизмнің ең көрнекті мектебіне айналды. Веданта дәстүрлері индуизмдегі көптеген дәстүрлердің дамуына әкелді. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс Үндістанның Шри-вайшнавизмі Рамануджаның Вишиштадвайта Ведантасына негізделген. Рамананда солтүстік, шығыс, орталық және батыс Үндістанда Вайшнав-Бхакти қозғалысына жетекшілік етті. Бұл қозғалыс өзінің философиялық және теистік негізін Вишиштадвайтадан алады. Шығыс Үндістанның, Солтүстік Үндістанның (әсіресе Брадж аймағы), Батыс және Орталық Үндістанның көптеген құлшынысты Вайшнавизм дәстүрлері Бхедабхеда Ведантаның әртүрлі тармақтарына негізделген. Адвайта Веданта солтүстік-шығыс Ассам штатындағы Кришна Вайшнавизміне әсер етті. Жағалау Карнатакадағы Мадхва мектебінің вайшнавизмі Двайта Ведантаға негізделген. Агамдар, шивалық классикалық әдебиет, бастапқыда тәуелсіз болғанымен, Ведантамен байланыс пен алғышарттарды көрсетеді. 92 Агамның 10-ы (двайта) мәтіндері, 18-і (бхедабхеда), ал 64-і (адвайта) мәтіндері болып табылады. Баһирава шастралары монистік болса, Шива шастралары дуалистік. Гаудападаның Адвайта Ведантасы мен Кашмир Шайвизмі арасындағы байланыс айқын және табиғи деп есептеледі. Тирумулар, тамилдік Шайва Сиддхантасының ғалымы, "Веданта-Сиддханта" (Адвайта Веданта және Шайва Сиддханта синтезі) құруға үлес қосып, "Шива болу – Веданта мен Сиддхантаның мақсаты; басқа барлық мақсаттар оған екінші деңгейдегі және бекергі" деді. Шактизм, немесе құдай белгілі бір қасиетті әйелмен теңесетін дәстүрлер, Адвайта Ведантаның монистік алғышарттары мен индуистік философияның Самкья-Йога мектебінің дуалистік алғышарттарының синкретизмінен пайда болды, кейде Шактадавайтавада (сөзбе-сөз, екі емес Шакти жолы) деп аталады.

Батыс ойшылдарына әсері

Батыс әлемі мен Азия арасындағы идеялар алмасуы 18 ғасырдың соңынан бастап, Батыс державаларының Азияның бір бөлігін отарлауының нәтижесінде жүзеге асты. Бұл Батыс діни сенімдеріне де әсер етті. 1801 және 1802 жылдары екі бөлімде жарық көрген Упанишадтардың алғашқы аудармасы Артур Шопенгауэрге зор әсер етті, ол оларды өмірінің серпіні деп атады. Ол өзінің "Еркі мен бейнелеу ретіндегі әлем" еңбегінде баяндалған философиясы мен сэр Уильям Джонстың еңбектерінде сипатталған Веданта философиясы арасындағы айқын параллельдіктерді көрсетті. Еуропаның басқа тілдерінде де алғашқы аудармалар пайда болды. Шанкараның Брахман (Құдай) және майя (іллюзия) тұжырымдарының ықпалымен Люциан Блага өз философиясында marele anonim (Ұлы Аноним) және cenzura transcendentă (трансценденталды цензура) ұғымдарын жиі қолданды.