Кіріспе

Ния (санскрит: न्यायः, 'nyāya), сөзбе-сөз мағынасында "әділдік", "ережелер", "әдіс" немесе "шешім", – Ведаларды растайтын индуизм философиясының алты ортодоксалды (Астика) мектебінің бірі. Ния мектебінің эпистемологиясы білім алудың сенімді құралы ретінде алты Прамананың төртеуін қабылдайды: Пратьякша (тәжірибелік сезіну), Анумана (дедукция, логикалық қорытынды), Упамана (салыстыру және аналогия) және Шабда (сөз, өткен немесе қазіргі сенімді сарапшылардың куәлігі). Ния мектебінің метафизикасы индуизмнің Вайшешика мектебіне басқаларына қарағанда жақын. Мұнда мокша (азаттық) дұрыс білім арқылы қол жеткізіледі делінеді. Осы қағида Нияны эпистемологиямен – дұрыс білімді алу және қате түсініктерді жою құралдарымен айналысуға итермеледі. Наияйикалар үшін жалған білім – тек білімсіздік емес, сонымен қатар жаңылысуды да қамтиды. Дұрыс білім – адамның жаңылысуларын анықтап, жеңу және жанның, өзінің және шындықтың нағыз табиғатын түсіну. Найяйика ғалымдары философияны тікелей реализмнің бір түрі ретінде қарастырды, барлық нәрсенің қағида бойынша адам білуге қабілетті екенін айтты. Олардың пікірінше, дұрыс білім мен түсінік қарапайым, рефлекстік танымнан өзгеше; оған Анувявасая (अनुव्यवसाय, танымды жан-жақты тексеру, өзі білетінін ойлаған нәрсенің терең ойлауы) қажет. Ния мектебі әдістемесінің және адамның азап шегуінің негіздерінің бір бөлігін буддизммен бөліседі; алайда, екеуінің арасындағы басты айырмашылық – буддизм жан мен өзіңнің жоқтығына сенеді, ал Ния мектебі, Двайта және Вишиштадвайта сияқты индуизмнің басқа мектептері сияқты, жан мен өзіңнің бар екенін қабылдайды, ал азаттық (мокша) – надандықтан құтылу, дұрыс білімді игеру және өзіңнің кедергісіз жалғасуы.

Этимология

Ньяя (न्याय) – санскрит тілінен алынған сөз, ол әділдік, барлық тіршілік иелеріне теңдік, әсіресе жалпы немесе әмбебап ережелер жиынтығын білдіреді. Философиялық контексте Ньяя – бұл дұрыс айту, логика және әдіс-тәсілді қамтиды. Санскрит грамматикасының құрметті ғалымы Панини «Ньяя» сөзін «i» түбірінен шығарады, ол «гам» – бару деген мағынаны береді. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, «Ньяя» логиканы білдіретін сөз, «нигама» – силогизмнің қорытындысымен толық сәйкес келеді. Ньяя үнді философиясында қолданылатын бірнеше басқа да ұғымдармен және сөздермен байланысты: Хету Видья (себептер туралы ғылым), Анвиксики (сараптама ғылымы, жүйелі философия), Прамана Шастра (эпистемология, дұрыс білім туралы ғылым), Таттва Шастра (санаттар туралы ғылым), Тарка Видья (ой-қиянат ғылымы, жаңару, синтез), Вадартха (пікірталас ғылымы) және Пхаккика Шастра (софизмді, алдауды, қателікті анықтау және жалғанды табу ғылымы). Олардың кейбіреулері Ньяяның құралдарын пайдаланады немесе қолданады.

Шолу

Наяя логикасын Гаутама есімді дана адам құрған делінеді. Ол Гаутама, Аксапада және Диргатапас есімдерімен де белгілі. Готма және Гаутама есімдері оның тегін көрсетеді, ал Аксапада және Диргатапас есімдері оның медитацияға бейімділігі мен ұзақ тақуалықты білдіреді. 2-ші ғасырға дейін Аксапада Гаутама «Ньяя Сутраларын» жазды, бұл Наяя мектебінің негізгі мәтіні болып табылады және негізінен логика, әдістеме және эпистемологияны қарастырады. Наяя мектебінің индуистік ой-санаға қосқан ең маңызды үлесі – эпистемология және логика жүйесі туралы еңбектері, кейіннен көптеген басқа үнді мектептері тарапынан қабылданып, пайдаланылды.

Эпистемология

[[Файл: 4 Праманалар, көне Ньяясутралар бойынша эпистемология. Ньяя мектебінде білімді дұрыстаудың төрт жолы – қабылдау, тұжырымдау, салыстыру/аналогия және сенімді дереккөздерден алынған куәлік деп есептеледі. Прамананың негізгі мақсаты – дұрыс білімді қалай алуға болады, қалай білуге болады, қалай білуге болмайды және біреу немесе бір нәрсе туралы қандай дәрежеде білім алуға болады. Найяикалар (Ньяя ғалымдары) дұрыс білім (прамана) алудың төрт жарамды құралын (прамана) қабылдады – қабылдау (пратьякса), тұжырымдау (анумана), салыстыру (упамана) және сенімді дереккөздердің сөзі/куәлігі (шабда). Ньяя ғалымдары индуизмнің басқа мектептерімен бірге қателіктер туралы теорияны да жасады, бұл қателіктерді анықтаудың жүйелі әдістерін және адамның білім іздеу кезінде қателіктер жасау процесін анықтауға бағытталған. Бұларға Самсая (समस्या, мәселелер, үйлесімсіздіктер, күмәндер) және Випарья (विपर्यय, керісіншелік, қателіктер) жатады, оларды Тарка (тәркі, ойлау, техника) жүйелі процесі арқылы түзетуге немесе шешуге болады.]

Белгілі және белгісіз қабылдау

Наияяйка сезімде екі түрлі немесе сатыны сақтайды. Біріншісі – нирвикалпа (белгісіз), онда адам бір затты оның ерекшеліктерін білмей ғана сезеді, ал екіншісі – савикалпа (белгілі), онда адам бір затты анық білуге қабілетті. Барлық лаукика және алаукика пратьякшалар савикалпа болып табылады, бірақ оған дейін міндетті түрде белгісіз кезең болуы керек. Ватсаянаның айтуынша, егер затты оның атымен сезсеңіз, онда белгілі сезім пайда болады, ал егер атаусыз сезсеңіз, онда белгісіз сезім пайда болады. Жаянта Бхаттаның пікірінше, белгісіз сезім затты, қасиеттерін, іс-әрекеттерін және жалпылама ұғымдарды бөлек және тұманды түрде, ешқандай атаулармен байланыстырмай сезеді, ал белгілі сезім оларды бір атаумен бірге сезеді. Сонымен қатар, пратьябхиджня деп аталатын тағы бір саты бар, онда адам есте сақтау арқасында бір нәрсені қайта тани алады.

Упамана (салыстыру, ұқсастық)

Упамана (उपमान) – салыстыру және аналогия. Салыстырылатын нысан формальды түрде упамеям, салыстыру үшін қолданылатын нысан упаманам, ал ортақ белгілер сāманья деп аталады. Монир Уильямс түсіндіргендей, егер бала "оның беті айдай сұлу" десе, "оның беті" – упамеям, ай – упаманам, ал сұлулық – сāманья болады. 7 ғасырға жататын Бхаттикавия поэмасының 10.28-ден 10.63-ге дейінгі тармақтарында салыстыру мен аналогияның түрлері көптеген мысалдармен келтіріліп, осы эпистемологиялық әдіс қай жағдайда тиімді және сенімді, ал қайда емес екені анықталады. Хириянна Сабда прамананы сенімді және адал адамның куәлігі (аптавакья) ретінде түсіндіреді. Индуизмнің эпистемологиялық тұрғыдан дұрыс деп санайтын мектептері, адамның көптеген фактілерді білуі қажет екенін, бірақ шектеулі уақыт пен энергиясы болғандықтан, олардың тек бір бөлігін ғана тікелей үйрене алатынын айтады. Сондықтан, ол білімді жылдам алу және бөлісу үшін ата-анасына, отбасына, достарына, ұстаздарына, ата-бабаларына және қоғамдағы туыстарына сенеді, осылайша бір-бірінің өмірін байытады. Бұл білімді алу жолы ауызша немесе жазбаша түрде, бірақ сөздер (сабда) арқылы жүзеге асырылады. Куәлік екі түрлі болуы мүмкін: Вайдика (Ведалық) – төрт қасиетті Веданың сөздері және Лаукика – сенімді адамдардың сөздері мен жазбалары. Вайдика куәлігі Лаукика куәлігінен жоғары тұрады. Лаукикаға негізделген білімге күмән келтіріліп, жаңа, сенімдірек білім пайда болғанда қайта қаралуы керек.

Тікелей реализм

Ньяя философиясында тікелей реализм біздің танымдарымыз сыртқы объектілерді көрсететін ақпараттық күйлер екенін айтады. Ньяя бойынша, әлем тұрақты, үш өлшемді нысандардан құралған, ал олардың санаттар жүйесі шындықтың құрылымын дәл бейнелейді. Ньяя философиясы әлемнің ұйымдастырылуын түсінуде жалпылама қасиеттердің, сапалардың және қатынастардың маңыздылығын ерекше атап көрсетеді. Осы негізгі элементтер әлемнің феноменологиялық, себептік және логикалық ұйымдастырылуын анықтауда маңызды рөл атқарады деп саналады, сондай-ақ объектілерді жіктеуде шешуші роль ойнайды.

Аньятхакьятивада (қателік теориясы)

Ньяяның қателік туралы теориясы Кумариланың Випарита кхаяти (Мимамса қараңыз) теориясына ұқсас. Наияайикалар да Кумарила сияқты, қателіктің ұсынылған және бейнеленген объектілердің дұрыс емес біріктірілуінен туындайды деп санайды. Бейнеленген объект ұсынылған объектімен шатастырылады. "Аньята" сөзі "басқаша" және "басқа жерде" деген мағыналарды білдіреді, және осы екі мағына да қателікте көрінеді. Ұсынылған объект басқаша сезіліп қабылданады, ал бейнеленген объект басқа жерде болады. Олар сондай-ақ білімнің бастапқыда жарамды емес, сыртқы жағдайларға байланысты (паратах прамана) жарамды немесе жарамсыз болатынын айтады.

Құдай мен құтқарылу туралы

Ертедегі Найяяикалар Ишвара (сөзбе-сөз, Жоғарғы Жан) туралы өте аз жазды. Қазірге дейін қол жеткізілген мәліметтер ертедегі Ньяя ғалымдарының теист немесе атеист болмағанын көрсетеді. Кейін, уақыт өте келе, Ньяя ғалымдары өздерінің эпистемологиялық түсініктері мен әдістемелерін «Құдай бар ма?» деген сұраққа қолдануға тырысты. Бірлері қарсы, енді біреулері жақтап аргументтер келтірді. Үш тармақтың тікелей түсіндірілуі Ньяя мектебінің адамның іс-қимылының нәтижелілігі үшін Құдайдың қажеттілігін жоққа шығарғанын көрсетеді. Адамның іс-қимылы мен нәтижелері Құдайдың бар екендігі туралы болжамға немесе қажеттілікке мұқтаж болмайтындықтан, IV.1.21 сүресі «Құдайдың бар екендігі және теизм постулатын» сынау ретінде қарастырылады. Қарият (лат. «әсерден»): Әлем – әсер, барлық әсерлердің себебі болады, демек әлемнің де себебі болуы керек. Сол себеп – Құдай. Ньяя-сутраның бастапқы афоризмі тек нағыз білім ғана нишрейсаға (құтылуға) жетеледі дейді. Джаянта «Ньяяманджари» еңбегінде құтқарылуды, өзінің табиғи тазалығындағы, ләззат, ауырсыну, білім және жігермен байланыссыз, пассивті күй ретінде сипаттайды.