Кіріспе

Индуистік түсінік бойынша ішкі өзіндік немесе мән – жай ғана сана. Атман ( /ɑː//t//m//ə//n/ ) – санскрит сөзі, ол нағыз немесе мәңгілік Өзіндік, өзінен-өзі бар болмыс немесе әрбір жеке тұлғаның ішкі, жекелей куәгерлік санасын білдіреді. Атман тұжырымдық тұрғыдан бірнеше дене мен өмір бойы сақталатын Живатманнан ерекшеленеді. Үнді философиясының кейбір мектептері Атманды материалдық немесе өлшеулі эгодан (Ахамкара), сананың эмоционалдық аспектісінен (Цитта) және денелі формадағы өмірден (Пракрити) өзге деп қарастырады. Бұл термин көбінесе "жан" деп аударылады, бірақ "Өзіндік" деп аудару дұрыс, себебі ол тек таза сананы немесе құбылыстармен байланыстырудан тыс куәгерлік сананы көрсетеді. Мокшаға (бостандыққа) қол жеткізу үшін адам өзіндік білімге (Атма Гьяна немесе Брахмажнана) ие болуы керек. Атман – үнді философиясының әртүрлі мектептеріндегі орталық ұғым, олар Атман, жеке Өзіндік (Живатман), жоғарғы Өзіндік (Параматма) және соңғы шындық (Брахман) арасындағы қатынасқа қатысты әртүрлі көзқарастарға ие. Олар: толығымен бірдей (Адвайта, екілік емес), толығымен бөлек (Двайта, екілік) немесе бір уақытта екілік емес және екілік (Бхедабеда, екілік емес + екілік) деп санайды. Индуизмнің алты ортодоксалды мектебі әрбір тірі жанда (джива) дене-ой кешенінен ерекшеленетін Атман бар деп есептейді. Бұл – Анатта буддалық ілімімен қатысты маңызды айырмашылық, ол тірі организмнің эмпирикалық құрамдас бөліктерінде өзгермейтін мән немесе Өзіндік жоқ деп санайды және бостандыққа ие болатын нәрсе туралы үнсіздік сақтайды.

Этимология

Атман (Атма, आत्मा, आत्मन्) – санскрит тіліндегі "мән, дем" деген сөз. Көбінесе "жан" деп аударғанмен, "өзі" деп аудару дұрыс.

Мағынасы

Индуизмде Атман – адамның өзінен-өзі бар болмысы, Самкьяның Пурушасында бейнеленген, таза сана немесе куәгер сананы білдіреді. Ол, Самкьяның пракритісі мысалында көрсетілгендей, материалдық дүниеге енген, үнемі өзгеріп отыратын жеке тұлғадан (живанатман) ерекшеленеді және Ахамкара (эго, рухани емес психологиялық «мен», «өзім») , сана (читта, манас) және барлық ластатқыш клешалар (әдеттер, көзқарастар, құштарлықтар, сезімдер, қате түсініктер, мінез-құлық, ләззат, қайғы-қасірет және қорқыныш) сипаттайды. Жеке тұлға мен Ахамкара уақыт өте келе өзгеріп, дамиды, ал Атман өзгермейді. Ол – «таза, ешқандай айырмашылығы жоқ, өзінен жарқырап шығатын сана». Осылайша, ол индуизмнен тыс рухани сенімдердегі жан ұғымынан өзгеше, ол сананы ғана емес, сонымен қатар ақыл-ой, мінез, сезім, сана, естелік, қабылдау және ойлау сияқты тірі жанның ақыл-ой қабілеттерін де қамтиды. Индуизмде бұлдың бәрі денелік шындыққа, Атманға қарсы тұратын нәрсеге кіреді. Индуизмде Атман мәңгілік, жойылмайтын, уақыттан тыс деп есептеледі, «ол денемен, санамен немесе санамен бір емес, бірақ олардан тыс, оларды бойлайтын нәрсе». Атман – өзгермейтін, мәңгілік, ішкі сәулелі Өзің, ол жеке тұлғаға, эгоға тәуелсіз; Атман – әрқашан бос, ешқашан шектелмейтін, өмірдегі мақсатты, мағынаны, азаттықты іске асыратын нәрсе. Пучальски айтқандай, «индуи дінінің жоғары мақсаты – жеке тұлғадан асып түсу, өз шынайы табиғатыңды тану», яғни ішкі мәні, ол құдайлық және таза.

Ведалар

Әтман сөзінің ең алғашқы қолданылуы Үнді мәтіндерінде Риг Ведада (RV X.97.11) кездеседі. Ежелгі Үнді грамматигі Яска осы Ригведа өлеңіне түсініктеме беріп, Әтманның мынадай мағыналарын қабылдайды: кеңістікте таралған принцип, басқа элементтер біріккен организм және соңғы сезімтал принцип. Риг Веданың Әтман сөзі қолданылған басқа да әнұрандары: I.115.1, VII.87.2, VII.101.6, VIII.3.24, IX.2.10, IX.6.8 және X.168.4.

Упанишадтар

Атман – барлық Упанишадтардың орталық тақырыбы, ал «өзіңнің Атманыңды біл» – олардың негізгі ой-пікірлерінің бірі. Упанишадтарда Атман «әлемнің түпкі мәні» және «адамдардың өмірлік күші» ретінде сипатталады, ол «ішкі мәңгілік құдайлық» болып табылады, ол тумайды да, өлмейді де. Космология мен психология ажырамас, және бұл мәтіндерде әрбір адамның өзінің мәні – дене, сана немесе эго емес, ол – Атман. Упанишадтар Атман мен Брахман арасындағы қатынас туралы екі ерекше, бірақ біршама өзгеше көзқарасты білдіреді. Бір жағынан, Брахман (жоғарғы шындық; әмбебап принцип; сана, қуаныш) Атманмен бірдей екендігін үйретеді, ал екінші жағынан, Атман Брахманның бір бөлігі, бірақ одан толығымен өзгеше екенін айтады. Бұл ежелгі тартыс индуизмде әртүрлі дуалдық және дуалды емес теориялардың пайда болуына әкелді. Бадараянаның «Брахмасутрасы» (б.з.д. шамамен 100 жыл) осы біршама қайшылы теорияларды біріктіріп, синтездеді, Атман мен Брахман кейбір жағдайларда, әсіресе білімсіздік кезінде өзгеше екенін, бірақ ең терең деңгейде және өзіңді тану кезінде Атман мен Брахман бірдей, ешқандай айырмашылығы жоқ (адвайта) екенін мәлімдеді. Коллердің сөзіне сәйкес, бұл синтез Самкхья Йога мектептерінің дуалистік дәстүріне және Ньяя Вайшешика мектептерінің реализмге негізделген дәстүрлеріне қарсы тұрып, Веданта индуизмнің ең ықпалды рухани дәстүрінің негізі болуына мүмкіндік берді.

Брихадарняка Упанишада

Брихадарняка Упанишада (б.з.д. 800-600 жж.) Атманды – барлық нәрсенің жатқан жері, ең жоғары құндылық, барлыққа сіңген, барлықтың мәні, бақыт және сипаттаудан асып түсетін нәрсе деп сипаттайды. 4.4.5 әнұранында Брихадарняка Упанишада Атманды Брахман деп сипаттап, оны адамның өзіне, бола алатын барлық мүмкіндіктеріне, еркін еркіне, құштарлығына, іс-әрекеттеріне, істемейтін нәрселеріне, өзіндегі жақсылыққа және жамандыққа байланыстырады. Осы Атман (жан, өзіндік) – шын мәнінде Брахман. Ол сондай-ақ интеллектімен, Манаспен (оймен) және тіршілік күшімен, көздермен және құлақтармен, жермен, сумен, ауамен және Акашамен (аспанмен), отпен және от емес нәрселермен, құштарлықпен және құштарлықтың жоқтығымен, ашумен және ашудың жоқтығымен, турашылдықпен және турасыздықпен, барлық нәрсемен теңестіріледі. Бұл, белгілі болғандай, осымен (қабылданатын нәрсемен) және сомен (ойша түйсікпен) теңестіріледі. Ол (жан) не істесе, соны істейді: жақсылық істесе, жақсылыққа ие болады, жамандық істесе, жамандыққа ие болады. Жақсылықпен ізгілікке, жамандықпен жамандыққа айналады. Ал кейбіреулер: «Өзіндік тек қана құштарлықпен байланысты. Ол не қаласа, соны шешеді; не шешсе, соны істейді; не істесе, соны өріп алады». Брихадарняка Упанишада 4.4.5, б.з.д. 9 ғасыр.

Осы Атман тақырыбы, әрбір адам мен жаратылыстың мәні мен өзіндігі Брахманмен бірдей екендігі, Брихадарняка Упанишадада кеңінен қайталанады. Упанишада «Мен – Брахманмын» деген білімнің және «Мен» мен «Сен» немесе «Мен» мен «Ол» арасында ешқандай айырмашылық жоқ екендігінің азаттыққа жетелесетінін, тіпті құдайлардың өзі осындай азаттыққа жеткен адамнан басым бола алмайтынын мәлімдейді. Мысалы, 1.4.10 әнұранында:

Чандогья Упанишады

Чандогья Упанишада (б.з.д. 7-6 ғ.) Атманды екі тірі жанда бөлек көрінетін, бірақ шын мәнінде солай емес, барлық жеке тұлғалардың ең ішкі, нағыз, жарқын өзі деп түсіндіреді, ол барлық нәрсені байланыстырып, біріктіреді. 6.10 жырда мысал ретінде өзендер келтіріледі, олардың кейбіреуі шығысқа, ал кейбіреуі батысқа ағады, бірақ соңында бәрі мұхитқа құйылып, бірегей болады. Осылайша, Чандогья Упанишада жеке жандар таза болмыс екенін айтады; жеке жан – таза шындық, ал жеке жан – жалғыз ғаламдық жанның мұхитының бір көрінісі.

Катха Упанишада

Брихадарнякамен бірге барлық ерте және орта Упанишадтар адам қалай азаттыққа, бостандыққа және бақытқа жетуі мүмкін деген сұрақтарға жауап беру үшін өз теорияларын құрағанда Атман туралы талқылайды. Катха-Упанишада (б.з.д. 5-1 ғасырлар) Атманды әрбір адам мен тірі жанның жақын және трансцендентті ішкі мәні ретінде түсіндіреді, бұл бір, тірі жандардың сыртқы түрлері әртүрлі формаларда көрініс тапса да. 2.2.9 гимнінде былай делінген: "Бір от дүниеге келгеннен кейін, бір болса да, ол не күйдіргеніне қарай түрлі формаларға айналады, солайша барлық тірі жандардың ішкі Атманы да, бір болса да, ол кірген нәрсеге сәйкес форма алады және барлық формалардан тыс болады." Катха-Упанишада, 2.2.9.

Катха-Упанишада, 1-кітап, 3.3 және 3.4 гимндерінде "Жан, Өзім" мен дене, сана және сезімдер арасындағы қарым-қатынасқа қатысты кеңінен сілтеме жасалатын прото-Самкхьяның күйме теңеуі сипатталған. Стивен Каплан бұл гимндерді былай аударады: "Өзіңді арбадағы салт аттысы ретінде, ал денеңді арба ретінде біл. Ақылды арбаға отырғызушы, ал сананы – жетекке ұстаушы ретінде біл. Сезімдер – жылқылар, ал сезімдерге арналған заттар – олардың айналасындағы жолдар дейді." Содан кейін Катха-Упанишада былай деп жариялайды: "Егер Өзім [Атман] мұны түсініп, денемен, сезімдермен және санамен біріктірілген, ізгі, саналы және таза болса, ол бақытқа, бостандыққа және азаттыққа жетеді".

Православ мектептері

Атман – индуистер үшін метафизикалық және рухани ұғым, ол олардың қасиетті кітаптарында Брахман ұғымымен бірге жиі талқыланады. Индуизмнің барлық маңызды ортодоксалды мектептері – Самкхья, Йога, Ньяя, Вайшешика, Мимамса және Веданта – Ведалар мен Упанишадтардың «Атман бар» деген негізгі қағидасын қабылдайды. Инду философиясында, әсіресе индуизмнің Веданта мектебінде, Атман – бірінші принцип. Джайнизм де бұл қағиданы қабылдайды, бірақ оның мағынасы туралы өз түсінігі бар. Керісінше, буддизм де, шарвакалар да «Атман/жан/өзі» деп аталатын нәрсе бар екенін жоққа шығарады.

Самкхья

Самкхьяда, индуизмнің ең көне мектебінде, Пруша, куәгер санасы – Атман. Ол абсолютті, тәуелсіз, еркін, сезімдермен байқауға келмейтін, басқа арналар арқылы танылмайтын, сана мен сезімдердің кез келген тәжірибесінен асып түсетін және сөздермен немесе түсіндірмелермен сипаттауға келмейтін. Ол таза, "сипаттамасыз сана" күйінде қалады. Пруша тумайды да, тудырмайды да. Ешқандай атау Прушаны сипаттамайды, оны нақты нысанға айналдыруға немесе объективті етуге болмайды. Оны "қырқуға немесе 'жөндеуге' болмайды". Прушаға берілген кез келген анықтама пракритиден келеді және ол – шектеу. Адвайта Ведантадан және Пурва Мимамсадан өзгеше, Самкхья Прушалардың көптігіне сендіреді. Самкхья эгоны (асмита, ахамкара) қуаныш пен қайғының себебі деп есептейді. Өзіңді тану – Атманды дене-жандар кешенінен бөліп, қайуалияға жетудің жолы.

Адвайта Веданта

Адвайта Веданта (бірлік) әр тірі жанның ішіндегі "рух/жан/өзін" Брахманмен толықтай бірдей деп қарастырады. Адвайта Веданта индуистері барлық нәрсенің бірлікте екенін, әр тірі жанда құдайлық бар және барлық болмыс – бір ғана шындық екенін айтады. Ал Двайта (екілік) сияқты Ведантаның бағышталған кіші мектептері тірі жандардың жеке Атмасы мен жоғары Атма (Параматма) арасындағы айырмашылықты ажыратады. Адвайта Веданта философиясы Атманды Сат-Чит-Ананда, өзінен-өзі білу, шексіз және екілік емес деп есептейді. Адвайтистер үшін Атман – Брахман, Брахман – Атман, әрбір өзіндік шексізден ешқандай айырмашылығы жоқ. Атман – ғаламдық принцип, бір мәңгілік, айырмашылығы жоқ, өзін-өзі жарқырататын сана, – деп мәлімдейді Адвайта индуизмі. Адамдар, осы ғаламдық өзіндікті білмей, өздерінің "мендігін" басқалардың болмысынан бөлек көреді, содан кейін сезімдерге, қорқыныштарға, құштарлыққа, қаскөйліктікке, бөлінуге, шатасуға, уайымға, құмарлыққа және ерекшелік сезіміне беріліп әрекет етеді. Адвайтистер үшін Атман білімі – бұл толық саналылық, босану және еркіндік күйі, ол барлық деңгейдегі екілікті жеңіп, өз ішіндегі құдайлықты, басқалардағы және барлық тірі жандардағы құдайлықты тануға мүмкіндік береді; екілік емес бірлік, Құдай барлық нәрседе және барлық нәрсе – Құдай. Адвайта мектебі өзін-өзі тану осы өмірде босануға жеткізеді деп санайды, ал Двайта мектебі босану тек өмірден кейін Құдаймен бір болу арқылы мүмкін екенін, және тек Құдайдың рақымы арқылы (әйтпесе, адамның Атмасы қайта туылады) деп есептейді. Двайта-ведантистер Құдай жеке жандарды жаратты дейді, бірақ жеке жан ешқашан да Құдаймен біртұтас бола алмайды; ең жақсысы – Құдайға шексіз жақын болу арқылы ләззат алу. Двайта мектебі, сондықтан, Адвайтаның моноистикалық ұстанымына қарамастан, Брахманды Вишнумен (немесе Нараянамен) теңестіретін және көптеген жеке Атмалардан ерекшеленетін монотеизмнің бір түрін жақтайды.

Атманың индуистік этикаға әсері

Упанишадтардағы Атман теориясы ежелгі этикалық теориялар мен қазір индуизм деп аталатын дхарма дәстүрлеріне терең ықпал етті. Хиндулардың ең ерте Дхармасутралары Ведалық мәтіндер мен Упанишадтардан Атман теориясын қайталайды және оның негізінде дхарманың, заңдардың және этиканың қағидаларын құрайды. Атман теориясы, әсіресе Адвайта Веданта мен Йога түсіндірмелері, Ахимса теориясының (барлық тіршілікке зорлық-зомбылық жасамау), вегетариандық мәдениеттің және басқа да этикалық, дхармиялық өмір туралы теориялардың пайда болуына әсер етті.

Грек философиясымен ұқсастықтар

Атман тұжырымы және индуизм философиясындағы оның талқылануы, ежелгі грек философиясындағы психо (жан) және оның талқылануымен паралель жүреді. Элиаде индуизм мектептері Атманның босатылуы "өзін-өзі тану" және "қуанышқа ие болу" дегенді білдіреді деп атап көрсеткендіктен, маңызды айырмашылық бар екенін айтады. Бұл, грек философиясының "өзіңді таны" тұжырымдамалық тақырыбымен сабақтас. Макс Мюллер бұл туралы былай қорытындылады: "Бұл Упанишадтарда философиялық жүйе деп аталатын ештеңе жоқ. Олар, сөздің толық мағынасында, шындыққа қатысты болжамдар, көбінесе бір-біріне қайшы, бірақ барлығы да бір бағытқа ұмтылады. Ежелгі Упанишадтардың басты ойы – "өзіңді таны", бірақ бұл Дельфи оракулының γνῶθι σεαυτόν-нан гөрі әлдеқайда терең мағынаға ие. Упанишадтардағы "өзіңді таны" дегеніңіз – шын мәнінде өзіңді тану, яғни эгоңыздың негізінде жатқан нәрсені, оны жоғары, мәңгілік Өзіңізде, бүкіл әлемнің негізінде жатқан, бірегей, ешнәрсемен теңестірілмейтін Бірлікте табу және тану."