Кіріспе

Үнді діндеріндегі ұғым

Үнді діндеріндегі ұғым Майя ('/m//ɑː//j//ə/; Деванагари: माया, IAST: māyā), сөзбе-сөз "іллюзия" немесе "сиқыр", Үнді философиясында контекстке байланысты түрлі мағыналарға ие. Кейінгі Веда мәтіндерінде мая "алдау, нәрселер бар сияқты көрінетін, бірақ шындығында солай емес" дегенді білдіреді;

Инду философиясының Адвайта Веданта мектебінде мая "көрініс" дегенді білдіреді. Бұл екілік емес мектепте мая жеке деңгейде нағыз Өзіңнің (Атман-Брахманның) білімінің жетіспеушілігі (авидья) ретінде көрінеді, соның салдарынан дене-ақыл кешенімен және оның байланыстарымен жаңылысады. Мая индуист құдайы Лакшмидің эпитеті немесе көрінісі болып табылады, ол Вишнудың жұбайы және кейде Абсолюттің бейнесі ретінде құрметтеледі. Мая – Гаутама Будданың анасының есімі.

Ведалар

Маяға байланысты және Маяны қамтитын сөздер, мысалы, Маява, Ведаларда жиі кездеседі. Бұл сөздердің әртүрлі мағыналары бар, олардың түсіндірмелері даулы, ал кейбіреулері біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдық және одан кейінгі мәтіндерде кездеспейтін құдайлардың аттары болып табылады. "Магия, иллюзия, күш" мағынасындағы кейінгі дәуірдегі контексте Мая сөзі Ригведада көптеген гимндерде қолданылады. "Мая бхеда" (Маяभेद: Иллюзияны ажырату) деп аталатын гимн 10.177.1-ден 10.177.3-ке дейінгі гимндерден тұрады, онда жақсылық пен жамандық арасындағы шайқас келесідей өрбиді:

Жоғарыдағы Мая бхеда гимні символдық тіл арқылы жарық (күн) және сиқыр (Асураның иллюзиясы) әсерімен туған сананың арасындағы қарама-қайшылықты ажыратады. Гимн – адамды өз жауларын ажыратуға, айла-шарғыны сезуге және санасымен аңғарылатын және аңғарылмаған нәрселерді ажыратуға шақырады. Ригведа Мая сөзін әрқашан жақсы немесе жаман деп білдірмейді, ол – техниканың, сана күшінің және құралдардың бір түрі ғана. Ригведа бұл сөзді екі контексте қолданады, бұл Маяның екі түрі бар екенін көрсетеді: құдайлық Мая және құдайлық емес Мая, біріншісі – шындықтың негізі, екіншісі – жалғандық. Веда мифологиясында Индра Вритраны жеңу үшін Майяны қолданады. Варунаның табиғаттан тыс күші Майя деп аталады. Аитарэя Брахманада Майя Диргхаджихви деп те аталады, ол құдайлар мен құрбандықтарға қарсы. Атхарваведаның 8-кітабының 10-тарауындағы гимндер алғашқы әйел Вирадж (Вирадж, бас патшайым) және оның қалай тамақ, өсімдіктер, егіншілік, мал шаруашылығы, су, дұға, білім, күш, шабыт, жасыру, сүйкімділік, ізгілік, жамандық туралы білімді құдайларға, демонға, адамдарға және тірі жандарға, олар оның өмірін бақытсыз еткеніне қарамастан, қуана бергенін сипаттайды. 8.10.22 гимндерінде Асуралар (демондар) Виражды Мая деп атайды, мынадай сөздермен:

Атхарваведадағы Майяның контекстуалдық мағынасы – "жаратылу күші", иллюзия емес. Майя – нақты, материалдық формасы бар, адам немесе адам емес, бірақ оны жаратқан жасырын қағидалар мен білімді ашпайтын нәрсе.

Пурандар мен тамил мәтіндері

Пураналар мен Вайшнав теологиясында, мая Вишнудың тоғыз шактисінің бірі ретінде сипатталады. Мая ұйқымен байланыстырылды; ал Вишнудың маясы – ол жамандықты жою үшін оянғанда әлемді жабатын ұйқы. Вишну, Индра сияқты, маяның иесі; және мая Вишнудың денесін қоршап тұрады. Сиқырлы, жаратушы күш – Мая әрқашан орталық Күн құдайының жеке меншігі болды; сондай-ақ ол ерте Адитя кезеңінде Вишнудың алғашқы күн прототипімен де байланысты болды. Сангам дәуіріндегі тамил әдебиетінде, сондай-ақ тамил альварларының кейінгі гимндерінде Кришна мен Нараяна Майон ретінде кездеседі; басқа да атаулары бар, мысалы Мал, Тирумал, Перумал және Маяван. Тамил классикасында Дурга сөздің әйелдік түрімен, атап айтқанда майол деп аталады; ол шексіз жаратушылық энергиямен және Вишнудың ұлы күштерімен қаруланған, сондықтан ол Вишну Майя.

Маяны түсіну керек

Индуизмнің әртүрлі мектептері, әсіресе натурализмге (Vaiśeṣika), рационализмге (Samkhya) немесе ритуализмге (Mimamsa) негізделгендер, Майя дегеніміз не және Майяны түсіну қажеттілігі туралы сұрақтар қойып, пікірталас жүргізді. Веданта және Йога мектептері білімді толыққанды түсіну үшін білімсіздік, күмәндер және қателерді, сондай-ақ көрінбейтін принциптерді, беймәлім және мәңгілік шындықтарды түсіну қажет екенін түсіндірді. Өздігінен тану мәселесінде Шанкара Таиттирия Упанишадқа түсіндірмесінде былай деді: "Маяны түсіну қажеттілігі – жолға зәрулік сияқты. Шанкараның айтуынша, тек қана баратын ел алыс болғанда ғана жол көрсетілуі керек. "Мен қазір өз ауылымдамын, бірақ маған өз ауылымға жету үшін жол керек" деудің мәні жоқ."

Самкхья мектебі

Самкьяның алғашқы еңбектерінде, индуизмнің рационалистік мектебі, майя ілімі анықталмаған және тікелей айтылмаған. Майя теориясы туралы талқылау, оны күмәнге ұшырату, индуизмнің Веданта мектебінде бұл теория қалыптасқаннан кейін пайда болады. Мысалы, Вакаспати Мишраның «Самкьякарика» туралы түсіндірмесінде «феномендік әлемнің нақты екендігі туралы ұғым жалған деп айтуға болмайды, себебі оған қарсы дәлел жоқ» деп майя іліміне күмән келтіреді. Джеймс Баллантайн 1885 жылы Капиланың «Санкхья» афоризмі 5.72-ге түсініктеме берді, оны «табиғат пен жандан басқаның бәрі мәңгілік емес» деп аударды. Баллантайнның сөзіне қарағанда, бұл афоризмде ақыл, эфир сияқты себеп күйіндегі (дамымаған) нәрселер Табиғат деп аталады, ал Ақыл емес. Ол сондай-ақ, «Шветашватара Упанишад» сияқты кітаптарда «Ол Иллюзияның Табиғат екенін, ал оның ішінде Иллюзия бар Ұлы Иесі екенін және әлемнің оның бір бөлігімен толы екенін білу керек» делінгенін айтады; себебі Жан мен Табиғат та бөліктерден тұратындықтан, олар мәңгілік емес болуы керек. Алайда, Баллантайн мойындайды, Самкья және Упанишадтардың жалғасы ретінде, Бхагавата философиясында Майя «қабықшадағы күміс сияқты зат болмаса да көрінетін, бірақ жанда көрінбейтін нәрсе» деп сипатталған; майя – ғаламды жасайтын, сақтайтын және жоятын күш ретінде сипатталған.

Ньяха мектебі

Реализмге негізделген индуизмнің Ньяя мектебі әлемнің (Пракрти) немесе жастың (Пуруша) иллюзия екенін жоққа шығарды. Найяйикалар иллюзия туралы теорияларды дамытты, көбінесе Митхья терминін пайдаланды және иллюзия – бұл бұрмаланған таным, толық емес таным немесе танымның жоқтығы екенін айтты. Ньяя ғалымдарының иллюзия теориясы бойынша ойлары кейін Адвайта Веданта ғалымдары тарапынан қабылданып, қолданылды.

Йога мектебі

Мая – йога мектебінде көрініс тапқан әлем және құдайлық күшті білдіреді. Циммердің айтуынша, Йога мен Мая – бір монетаның екі жағы, себебі тірі жандар Мая деп атаған нәрсе, Брахманға (Жаратылыс Принципі, Жоғарғы Жан) Йога болып табылады, оның йогалық кемелділігі Маяны жасайды. Йога ғалымдары үшін Мая – бұл иллюзия емес, сондай-ақ қабылданатын шындықтан бас тарту да емес, ал Йога – "ойдың шығармашылық тәртібін" және "дене-ой күшін" жетілдіру арқылы Маяны өзгерту құралы. Маяны құру күші ретіндегі Йога тұжырымы индуизмнің теистік бағыттарында "Йогамая" (योगमाया) деген біріктірілген сөз ретінде қабылданған. Ол Пураналардың әртүрлі мифологияларында кездеседі; мысалы, Шива Бхагавата Пурананың 12.10 тарауында Маркендейяның жүрегін өзгерту үшін өз йогамаясын қолданады, ал Кришна Бхагавад Гитаның 7.25 ғирметінде Арджунаға йогамая туралы кеңес береді.

Веданта мектебі

Мая – Веданта философиясында кең таралған және жиі еске алынатын ұғым. Бұл Веданта философиясындағы күрделі түсінік, және оның интерпретациясы Ведантаның түрлі мектептерінде әртүрлі болады. Адвайта Ведантада ол әлемнің иллюзия екенін көрсетеді. Вишиштадвайта Ведантада Маяға ұқсас, Пракрити деп аталатын ұғым бар, бірақ оның мәні және философиядағы ролі Мая ұғымынан едәуір өзгеше. Пракрити нақты деп есептеледі және Вишиштадвайта аясында ғаламның жаратылу процесінің бөлігі болып табылады. Двайта Ведантада Мая – Құдайдың күші немесе энергиясы. Адвайта әлемді Маяның көрінісі деп санайды, демек, ол иллюзия, ал Двайта әлемді нақты және Құдайдың (Вишну) жаратылысы деп қарастырады. Маяға қатысты әр мектептің көзқарасы шындықтың мәнісі және құтылу жолы туралы түсінікке әсер етеді.

Адвайта Веданта

Адвайта Веданта философиясында екі шындық бар: Вявахарика (эмпирикалық шындық) және Парамартика (абсолюттік, рухани шындық). Майя – сананы тұтастай қамтитын эмпирикалық шындық. Майя эмпирикалық әлемге тәуелділік тудырып, шынайы, біртұтас Өзімнің – Брахман деп те аталатын Космикалық Рухтың ашылуына кедергі келтіретін күшке ие. Майя теориясын тоғызыншы ғасырдың адвайталық индус философы Ади Шанкара әзірлеген. Алайда, Двайтаның теориялық ғалымдары Шанкараның теориясына қарсы шығып, Шанкара Брахман мен Майя арасындағы қарым-қатынас туралы теория ұсынбағанын мәлімдеді. Кейін Адвайтаның ғалымы Пракасатман бұл мәселені былай түсіндірді: «Майя мен Брахман бірге бүкіл ғаламды құрайды, екі түрлі тоқыма жіптер сияқты. Майя – бұл әлемнің көрінісі, ал Майяны қолдаған Брахман – әлемнің себебі». Майя – құбылыстардың көрінісі ретінде факт. Брахман – жалғыз метафизикалық шындық болғандықтан, Майя эпистемологиялық және эмпирикалық мағынада рас; алайда Майя метафизикалық және рухани шындық емес. Рухани ақиқат мәңгілік, ал эмпирикалық ақиқат тек қазіргі уақытта ғана рас. Майя – қабылдау контекстінде рас материалдық дүние, бірақ Брахманның рухани контекстінде «нақты емес». Майя жалған емес, ол тек ішкі жан мен нағыз принциптерді жасырады. Шынайы шындықта Вявахарика (эмпирикалық) және Парамартика (рухани), Майя және Брахман бар. Адвайтиндердің пікірінше, рухани ағартудың мақсаты – Брахманды түсіну, қорқынышсыз, жарқын Біртұтастықты сезіну. Вивекананда былай деді: «Гинду әлемді Майя деп айтқанда, адамдар бірден әлемнің иллюзия екенін ойлайды. Бұл түсінік буддалық философтар арқылы келгендігіне белгілі бір негіз бар, себебі сыртқы әлемге мүлдем сенбейтін философтардың бір тобы болды. Бірақ Ведантаның Майясы соңғы дамыған түрінде, ни идеализм, ни реализм, ни теория емес. Бұл – біз кім екенімізді және айналамызда не көріп тұрғанымызды анықтайтын жай ғана факт».

Тхеравада

Тхеравада буддизмінде "Мая" Будданың анасының аты және сана жиынтығының (виньяна) метафорасы болып табылады. Тхеравада монахы Бхикху Бодхи Пали Фенапинддупама суттасын шартты құбылыстардың бос екендігі туралы ең радикалды сөздердің бірі деп есептейді. Сол сияқты, Бхикху Катукурунде Ньянанда Тера Калакарама суттасын түсіндіріп жазған, ондағы орталық метафора – сиқырлы иллюзия бейнесі.

Джайнизм

Майя – джайнизмде адамның самиактваға (дұрыс сенімге) қол жеткізуіне кедергі келтіретін сыртқы көріністер немесе алдау. Майя – дұрыс сенімге ие болмаудың үш себебінің бірі. Қалған екеуі – Митхьятва (жалған сенім) және Нидана (дәрежеге, атаққа және дүниелік ләззаттарға құмарлық). Майя – Митхьятвамен тығыз байланысты ұғым, Майя – бұрыс ақпараттың көзі, ал Митхьятва – адамның білімге қатысты көзқарасы, олардың арасында байланыс бар. Светамбара джайндары Митхьятва аясындағы жалған сенімдерді бес санатқа бөледі: Абиграхика (өз жазбаларымен ғана шектеліп, оларды қорғай білетін, бірақ басқа жазбаларды зерттеуден және талдаудан бас тартатын жалған сенім); Анабиграхика (барлық құдайларға, ұстаздарға, жазбаларға тең құрмет көрсету қажет деген жалған сенім); Абинивисека (алдын ала пікірлерге негізделген, ой-өрістің жетіспеушілігінен туындайтын және оны дамытуға тырыспайтын жалған сенім); Самсайка (түрлі қайшы, үйлесімсіз сенімдердің арасындағы күмәндік немесе белгісіздік күйі); және Анабхогика (адам өз бетінше ойланбаған, туа біткен, әдеттегі жалған сенімдер). Дигамбара джайндары Митхьятва бойынша жалған сенімдерді жеті түрге бөледі: Экантика (бір жақты, абсолютті жалған сенім), Самсайка (күмәндік, дұрыс немесе бұрыс екендігіне қатысты белгісіздік, тұрақсыздық, күмән), Вайнайка (барлық құдайлардың, гурулардың және жазбалардың тең екендігіне қатысты сын тұрғысынан қарастырылмайтын жалған сенім), Грита (тек әдет-ғұрыптан немесе әдеттен туындаған, өзін-өзі талдамайтын жалған сенім), Випарита (дұрыс жалған, жалған дұрыс деп қабылдайтын, бәрінің салыстырмалы немесе қабылданатын болып есептелетін жалған сенім), Наисаргика (барлық тірі жандардың санасыз және дұрыс пен бұрысты ажырата алмайтындығы туралы жалған сенім), Мудха Дршти (қорлық пен ашу-ыза ойларды, құдайлықты, гуруларды немесе дхарманы бұза алады немесе зақымдауы мүмкін деген жалған сенім). Көне джайни мәтіндері осы төрт қателікті басып тастау қажет екенін көрсетеді, өйткені олар құлдыққа, байланысқа және рухани емес құштарлыққа себеп болады.

Сикхизм

Сикхизмде әлем уақытша және салыстырмалы түрде нақты деп есептеледі. Құдай жалғыз шындық ретінде қарастырылады, бірақ Құдайдың ішінде саналы жандар мен санасыз нәрселер бар; осы жаратылған нәрселер де нақты. Кейбір мифологияларда жылан символы ақшамен байланысты болған, ал қазіргі панжаби тілінде мая – ақшаны білдіреді. Дегенмен, Гуру Грант Сахибта мая – материализмнің «үлкен иллюзиясы» ретінде сипатталады. Осы маядан басқа барлық жамандықтар туады, бірақ маяның мәнін түсіну арқылы адам руханилыққа жақындауға бастайды. Janam baritha jāṯ rang mā▫i▫ā kai. ||1|| rahā▫o. Сендер маяға деген құштарлықпен өміріңді бекерге ысыраптап жатырсыңдар. Шри Гуру Грант Сахиб М.5 Гуру Аржан Дев ANG 12

Сикх Гуруларының үйретістері сева (өз мүддесінсіз қызмет) және симран (дұға, медитация немесе өлімді еске алу) идеясын қолдайды. Осы екі ұғымның тереңдігі және сикхизмнің мәні сангаттан (қауымдастықтан) туындайды: нағыз қасиеттілер қауымына қосылу арқылы адам құтқарылады. Керісінше, көптеген адамдар материализмнің жалған санасынан зардап шегеді деп есептеледі, бұл туралы Гуру Грант Сахибтен алынған келесі үзінділерде айтылған:

Mā▫i▫ā mohi visāri▫ā jagaṯ piṯā parṯipāl. Маяға беріліп, олар Әкені, Әлемнің күтушісін ұмытыпты. Шри Гуру Грант Сахиб М3 Гуру Амар Дас ANG 30
Ih sarīr mā▫i▫ā kā puṯlā vicẖ ha▫umai ḏustī pā▫ī. Бұл дене – маяның қуыршағы. Оның ішінде өзімшілдіктің зұлымдығы бар. Шри Гуру Грант Сахиб М3 Гуру Амар Дас
Bābā mā▫i▫ā bẖaram bẖulā▫e. Әй, Баба, мая иллюзиясымен алдап жүр. Шри Гуру Грант Сахиб М1 Гуру Нанак Дев ANG 60