Кіріспе

Аргентина мәдениетінің бір қыры

Аргентина әдебиеті, яғни Аргентинада туған жазушылардың туындылары, испан тіліндегі әлемдегі ең өнімді, маңызды және ықпалды әдебиеттердің бірі болып табылады. Онда Хорхе Луис Борхес, Хулио Кортасар, Леопольдо Лугонес және Эрнесто Сабато сияқты белгілі жазушылар бар.

Шығу тегі

Шындығында, елдің аты латын тілінен алынған сөз, ол алғаш рет әдеби еңбекте кездеседі: Мартин дель Барко Центенераның "La Argentina" (1602) атты эпикалық поэмасында. Бұл шығарма 10 000 тармақтан тұрады және ландшафтты, сондай-ақ аймақты жаулау оқиғаларын суреттейді. Бұл сөз Руй Диас де Гусманның "Argentina manuscrita" атты прозалық хроникасында қайта пайда болды. Аргентина әдебиеті 1550 жылдары Матиас Рохас де Окендо мен Педро Гонсалес де Прадоның (Аргентинаның алғашқы маңызды қалалық орны Сантьяго-дель-Эстеродан) еңбектерімен басталды. Олар негізінен ауызша халық поэзиясынан, атап айтқанда Карлос Абрегу Виррейраның сөзіне сәйкес, луле, жури, диагуита және тонокоте тайпаларының поэзиясынан шабыт алды. Халықтық және испандық дәстүрлердің арасында симбиоз пайда болды, нәтижесінде ерекше әдебиет қалыптасты, ол географиялық тұрғыдан Аргентинаның солтүстік және орталық аймақтарымен (18 ғасырға дейін) шектелді, ал Кордова провинциясы Кордова ұлттық университетінің құрылуына байланысты оның орталығы болды. Осы кезеңде екі есім ерекше көзге түседі: Гаспар Хуарес Бавиано және Антония де ла Паз и Фигероа, сонымен қатар "Беата Антула" деп те белгілі. Порттың экономикалық өркендеуімен бірге мәдени орталық шығысқа қарай жылжи бастады. Колониялық дәуірдегі хаттар (Вице-корольдік неоклассицизмі, барокко және эпос) тәуелсіздікке ұмтылыстың ықпалымен дамыды: Висенте Лопес и План, Панталеон Риварола және Эстебан де Лука. 17 ғасырда Аргентина барокко әдебиеті Еуропа мен Жаңа әлемнің басқа аймақтарымен салыстырғанда өте шала болды. Осы кезеңдегі жалғыз ерекше ақын – Хосе Луис де Техеда, ол "Coronas líricas" және "El peregrino de Babilonia" атты туындыларын жазды.

Испаниядан мәдени тәуелсіздік

Континенттің қалған бөлігіндегідей, Аргентинада да Испаниядан құтылу туралы күшті сезімдер болды. Тәуелсіздікке дейін Хуан Круз Варела сияқты кейбір неоклассикалық авторлар осы төңкеріс рухымен байланысты көптеген туындылар жасады, бірақ әлі де парадоксалды түрде испан билігінде қалды. Аргентинаның испан дәстүрімен нағыз үзілісі әдебиетте француз романтизмін үлгі етіп алу арқылы көрінді, бұл халықтық бастауларға және орта ғасырға қайта оралуды қажет етті. Осы эстетикалық және интеллектуалдық бағытты Эстебан Эчеверрия жеткізді, ол алғашқы жергілікті және реалистік әңгіме, «Қырғын» (El Matadero), сондай-ақ, фон ретінде Пампас даласын бейнелейтін «Тұтқын» (La Cautiva) поэмасын жазды. Оның өткір зейіні мен Буэнос-Айрестің қуатты губернаторы Хуан Мануэль де Росасқа қарсылығы оны елден қууға мәжбүр етті. 19 ғасырдың ортасында Хосе Мармол алғашқы аргентиналық роман, «Амалия» (1851–1852) жариялады, ол 1840 жылдың қараңғы кезеңіндегі тарихи оқиға, онда ойдан шығарылған кейіпкерлер (Амалия, Даниэль Белло, Эдуардо Белграно) Хуан Мануэль де Росас сияқты нақты тарихи тұлғалармен үйлеседі. Росастың билігі күшейген сайын, оппозициядан шыққан әдеби туындылар көбейді, мысалы Хуан Баутиста Альбердидің «Амаполас алып» (El Gigante Amapolas) пьесасы, бұл жергілікті сайнте жанрының көрнекті үлгісі. Эссе жанрында Доминго Фаустино Сармиенто өзінің «Факундо» еңбегін жариялады, бұл Факундо Кироганың өмірін детерминистік тұрғыдан қарастыру. Сармиенто осы талдауда әлеуметтану және семиотика аспектілерін жеткізді. Эчеверрия, Мармол және Сармиенто – жергілікті зиялылардың бірінші буыны саналатын «37 буыны» (Generación del 37) деп аталатын жазушылар тобының құрамына кіреді. Поэзия жанжалдық рухын жоғалтып, анекдоттық және сезімталдыққа бет бұрды: Карлос Гуидо и Спано және Рикардо Гутьеррес, халық әдебиетінің шежірешілері. Лусио В. Мансилла 1870 жылы «Ранкелес үндістеріне саяхат» (Una excursión a los indios ranqueles) атты кітабын жариялады, бұл үндістермен бейбіт келісімге қол қою мақсатымен жасалған ерікті экспедицияның шежіресі сияқты еңбек. Оның туындысы (реалистік эстетика шеңберінде) модернизмнің күшті ықпалына түсетін «80 буынына» (Generación del '80) жол ашты. Хуана Мануэла Горити – алғашқы танымал әйел жазушылардың бірі, негізінен «Дән сатушының қызы» (La hija del mazorquero) сияқты мелодрамалық повестері мен «Таңғы ақ нұр» (La alborada) мәдени журналын құруының арқасында.

Гауша әдебиеті

Еуропаға бағытталған, тіпті еуроцентристік тақырыптар мен стильдер Аргентина әдебиетінде, әсіресе Буэнос-Айрестен, осы ғасыр бойы қалыпты жағдай болып қала берді. Рафаэль Облигадоның "La cautiva" немесе кейінірек жазылған "Santos Vega" сияқты (романтикалық) поэзиясы пампаның табиғатына зор мән берді, кейбір элементтерін көркемделген, гаучо әдебиетін имитациялаумен бөлісті, гаучолардың тілін қолдануға және олардың ой-өрісін көрсетуге тырысты. Бірінші ағым poesía nativista (туған жер поэзиясы) деп аталады және әдеби дәстүрге айналды. Екіншісі (поэзия гауческа деп аталады) сол буынның ұлттық сананы қалыптастыруының бір бөлігі ретінде параллельді түрде дамыды. Бұл туынды авторлық әдебиет болып табылуына қарамастан, бастапқыдан-ақ гаучоның даусын басты кейіпкер ретінде алды. Гауческа – бұл паядорлардың ән салуы, ал паядор – ортағасырлық сауатсыз әншілердің заманауи нұсқасы. Паядордың шығармалары гауческадан айырмашылығы, спонтанды түрде орындалады. Гауческо жанрының алғашқы авторы – Бартоломе Идальго, ол тәуелсіздік соғысы кезінде жазғандықтан, оның туындыларында саяси идеология күшті болды. Оның шығармалары негізінен cielitos (паядорларға тән әндер, бірақ саяси мазмұнды) және diálogos patrióticos (қазіргі оқиғалар туралы екі тұлғаның әңгімелері) түрінде болды. Кейіннен гауческа саяси фракциялар арасындағы күреске ұшырады. Эстанислао дель Кампо және Иларио Аскасуби осы кезеңнің ең көрнекті жазушылары еді. Дель Кампо "Fausto" поэмасын жазды, ол гауческаның пародиязы ретінде де, қала тұрғындарына жасалған ақылды әзіл ретінде де қарастырылды. Поэмада Анастасио Эль-Поло досымен кездесіп, оған белгілі бір оқиғаға байланысты әсерлерін айтады: ол Ібілісті көріпті. Эль-Полоның білмейтіні (немесе білмеймін дейтіні) – ол шындығында Колон театрында опера қойылымын көрген. Гауческаның соңғы авторы – Хосе Эрнандес, "Martín Fierro" поэмасының авторы. Гауческа саяси ықпалынан айырылып, гаучолардың жоғалып бара жатқандығына байланысты әлеуметтік мәселелерге назар аударады, бұл негізінен Сармиенто мен жаңа экономикалық модельге байланысты болды. Эрнандес гауческо стилін қалыптастырғаны үшін жауапты деп есептеледі.

1880 жылдардың ұрпағы

1880 жылдардың ұрпағы Буэнос-Айрестің еуропалық бояуы мен мәдени басымдығын қанаттандырды. Аралас этникалық топтардың көші-қоны ағыны ірі ауылдың космополиттік мегаполиске айналуын күшейтті. Осы кезеңнің поэзиясы лирикалық сипатта: Леопольдо Диас және Алмафуэрте. Алмафуэрте (Педро Бонифасио Паласиостың псевдонимі) көбінесе заманауи қоғамның қайшылықтарына қарсы құйынтқан шабуылдармен жұмысшының өмірін бейнелейді. Ол сонымен қатар мұғалім және журналист болды, оның пікірлері мен мақалалары оған көптеген қиындықтар әкелді. Эссе – 19-шы ғасырдың соңында Хосе Мануэль Эстрада, Педро Гойена және Хоакин В. Гонсалес дамытқан жаңа жанр. Прозалық шығармалар әлеуметтік мәселелер мен халық әдебиеті арасында тебіренді. Басым бағыт – Мигель Кане өзінің автобиографиялық романы «Ювенилия» романында ең жақсы көрсеткен реализм. Реализмге тәнті болған басқа жазушылар: Лусио В. Мансилла, Франсиско Сикарди, Бенито Линч және Карлос Мария Окантос. Ғасырдың соңында натурализм де маңызды үрдіс болды. Аргентиналық натурализмді Еухенио Камбасерес «Sin rumbo» және «Música sentimental» романдарымен басқарды, олар қазір көбінесе ұмытылып кеткен. Камбасерес Эмиль Золаның әдеби шығармашылыққа натуралистік көзқарас туралы теориясынан шабыттанды, бірақ оның идеологиясы айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Джулиан Мартель және Антонио Аргерич «Кінәлілер ме, әділдер ме?» шығармасы аргентиналық натурализмге терең моральдық мән берді.

Қазіргі заманғы

Никарагуалық Рубен Дарио бастаған 19 ғасырдың соңында Латын Америка әдебиетінде модернизм пайда болды. Мәнердің әсемдігі мен Символизмнің күшті ықпалы жаңа жанрды сипаттайды, ол поэзиядағы ең айқын дауысқа, Аргентинаның алғашқы ғылыми-фантастикалық әңгімесінің авторы Леопольдо Лугонеске шабыттандырды. Аргентина әдебиетіндегі алғашқы заманауи буын – Мартинфиеристалар (шамамен 1922 жыл). Бұл қозғалыс қазіргі заманғы бірқатар бағыттарды біріктіретін интеллектуалдық доктринаны ұсынады: Флорида тобының бағыты, ол ультраизмге жатады, Оливерио Жирондо, Хорхе Луис Борхес, Леопольдо Марешаль және Македонио Фернандеспен; және Буэдо бағыты, орыс реализмімен әсерленді, Рауль Гонсалес Туньон, Сезар Тиемпо және Элиас Кательнуово. Алайда Рикардо Гвиральдес классикалық стильде қалып, гауческа поэзиясына жаңа серпін беріп, «Дон Сегундо Сомбра» романын жазды. Бенито Линч (1885–1951), эксцентрикалық әңгімеші, Гвиральдес сияқты, ешқандай «буынға» оңай сыймайды, өзінің ерекше әңгімелерін осы кезеңдегі таңғажайып неогаучо стилінде жазды. Осы онжылдықтың соңы мен келесі онжылдықтың басында «Жаңалар» (Novísimos) пайда болды – ақындар (Артуро Камбурс Окампо, Карлос Карлино және Хосе Португало), прозашылар (Артуро Серретани, Роберто Арлт, Луис Мария Альбамонте және Луис Хорасио Веласкес) және драматургтер (Роберто Валенти, Хуан Оскар Понферрада және Хавьер Виллафане). Топ философиялық ой-толғамды және Аргентиналықтың жаңа мәнін насихаттады. Леопольдо Марешальдің 1948 жылы жарық көрген және 1949 жылы Хулио Кортазар мақтаған «Адан Буэнос-Айрес» романы. Сондай-ақ, езуит діни қызметкері Леонардо Кастелланидің (1899–1981) әдеби еңбектеріне назар аудару керек. Иса қоғамынан қуылған, ашық сөйлейтін Кастеллани де өзінің ұлттық идеологиясының салдарынан замандастарының әдеби зиялылары тарапынан көпшілікке танылмай қалды.

37-ші жылдардың ұрпағы

1937 жылғы ұрпақ поэзияға негізделген, онда Рикардо Э. Молинари, Висенте Барбиери, Ольга Ороско, Леон Бенарос және Альфонсо Сола Гонсалес еңбектерінде суреттемелік, ностальгиялық және толғанысқа толы стильдер қалыптасты. Көркем проза жазушылары идеализм мен түйсіксіз реализмге (Мария Граната, Адольфо Биой Касарес, Хулио Кортасар, Сильвина Окампо) немесе реализмнің айқын емес түріне (Мануэль Мухика Лайнес, Эрнесто Л. Кастро, Эрнесто Сабато және Абелардо Ариас) қалалық мотивтермен бірге, сондай-ақ халық әдебиетіне (Жоакин Гомес Бас және Роджер Пла) қызығушылық танытты. Эссе жазушылардың саны көп емес. Антонио Пейджес Ларрая, Эмилио Карилла, Луис Солер Канас – ерекше көзге түскендердің арасында, бірақ Сармиентодан кейінгі Аргентинаның ең көрнекті эссешісі Езекиль Мартинес Эстрада да 1937 жылғы ұрпаққа жатты. Осы жазушылардың көпшілігі және бірқатар еуропалық авторлар Виктория Окампо басып шығарған әдеби журнал «Sur»-ға мол үлес қосты, ол замандас мәдениеттің белгілі сарапшысы болды.

Неогуманизм, Экзистенциализм және басқа да ықпалдар

1950 жылы тағы бір маңызды кезең басталды: Жаңа гуманизм, ол Екінші дүниежүзілік соғыс және оның салдарына жауап ретінде пайда болды. Бір жағынан, Рауль Густаво Агирре, Эдгар Бейли және Хулио Ллинас сияқты авангардистер болса, екінші жағынан, Хосе Исааксон, Хулио Аристидс және Мигель Анхель Виола сияқты экзистенциалистер еді. Ал кейбіреулері, Альфредо Вейраве, Хайме Давальос және Алехандро Никотра, екі бағытты да өңірлік тенденциямен үйлестірді. Басқа да көркем әдебиетшілер сол заманның қатты әсер еткен куәлігін қалдырды: Беатрис Гвидо, Дэвид Виньяс, Марко Деневи және Сильвина Буллрих. Көптеген жазушыларда ағылшын және итальян поэзиясының күшті ықпалы байқалады. Марешальдың екі шәкірті – Рафаэль Скиру және Фернандо Демарияның поэзиялық туындылары ерекше қызығушылық тудырады. 1960 жылы жаңа бағыт басталып, шамамен 1990 жылға дейін жалғасты. Оның ықпалдары әртүрлі: Сартр, Камю, Элуар; Камило Хосе Села сияқты испан жазушыларының кейбіреулері; сондай-ақ Борхес, Арлт, Кортазар және Марешаль сияқты аргентиналық жазушылар. Екі бағыт көзге түсті: метафизикалық уақыт пен тарихилықты іздеу (Хорасио Салас, Алехандра Пизарник, Рамон Плаза) және қалалық және әлеуметтік дүрбелеңді зерттеу (Абелардо Кастильо, Марта Линч, Мануэль Пуиг, Алисия Штайнберг).

Лас соғыс

1970 жылдар Аргентинаның зияткерлік шығармашылығы үшін қараңғы кезең болды. Бұл дәуір маңызды жазушылардың елден қуылуымен (Хуан Гелман, Антонио Ди Бенедетто) немесе қаза болуымен (Роберто Санторо, Харольдо Конти және Родольфо Уолш) ерекшеленеді. Лилиана Хекер сияқты қалған әдеби журналистер өз пікірлерін туындыларында жасырды. Кейбір журналистер (Родольфо Уолш), ақындар (Агустин Тавитиан және Антонио Алиберти), көркем әдебиетшілер (Освальдо Сориано, Фернандо Соррентино) және эссешілер (Рикардо Эррера, Мария Роза Лохо) қиындықтардың арасында ерекшеленіп, этикалық және эстетикалық идеялар саласын жаңартты.

Ағымдағы

1990 жылдар Аргентина ғасыр соңына жеткенде, түрлі буын өкілдерінің арасындағы қайта қосылумен, құндылықтар мен мәтіндерді қайта қарау мақсатындағы интеллектуалдық одақ құрылуымен ерекшеленеді. Мысалдардың ішінде Алан Полс, Марио Арека, Анибал Кристобо, Эрнесто де Санктис, Марко Деневи, Эдгар Брау және тағы да басқалар бар.