Кіріспе
Аргентиналық эпостық поэма, Хосе Эрнандес жазған «Мартин Фьерро», сондай-ақ «El Gaucho Martín Fierro» деп белгілі, – аргентиналық жазушы Хосе Эрнандестің 2316 таралған эпостық поэмасы. Поэма алғаш рет екі бөлімде жарияланды: «El Gaucho Martín Fierro» (1872) және «La Vuelta de Martín Fierro» (1879). Бұл поэма гаучолардың Аргентинаның ұлттық дамуына қосқан үлесіне тарихи байланыс құрды, себебі гаучо Аргентинаның Испаниядан тәуелсіздігі үшін күресте маңызды рөл атқарды. Аргентинаның ауылдық өмірін бейнелейтін испан тілінде жазылған бұл туынды «гауческ» поэзиясының (гаучо өміріне арналған, «паядас» стилінде жазылған өлеңдер) жанрының ең биік деңгейі және аргентиналық ұлттық сананың маңызды өлшемі ретінде кеңінен танылған. Ол жүздеген басылымда жарық көрді және 70-тен астам тілге аударылды. «Мартин Фьерро» Леопольдо Лугонес, Мигель де Унамуно, Хорхе Луис Борхес (Борхестің «Мартин Фьерро» туралы ойлары) және Рафаэль Скирру сияқты көптеген белгілі тұлғалардың жоғары бағасын алды. «Мартин Фьерро» сыйлығы, поэманың құрметіне беріледі, Аргентина теледидары мен радио бағдарламалары үшін ең беделді марапат саналады.
Martín Fierro, also known as El Gaucho Martín Fierro, is a 2,316 line epic poem by the Argentine writer José Hernández. The poem was originally published in two parts, El Gaucho Martín Fierro (1872) and La Vuelta de Martín Fierro (1879). The poem supplied a historical link to the gauchos' contribution to the national development of Argentina, for the gaucho had played a major role in Argentina's independence from Spain. The poem, written in a Spanish that evokes rural Argentina, is widely seen as the pinnacle of the genre of "gauchesque" poetry (poems centered on the life of the gaucho, written in a style known as payadas) and a touchstone of Argentine national identity. It has appeared in hundreds of editions and has been translated into over 70 languages. Martín Fierro has earned major praise and commentaries from Leopoldo Lugones, Miguel de Unamuno, Jorge Luis Borges (see also Borges on Martín Fierro) and Rafael Squirru, among others. The Martín Fierro Award, named after the poem, is the most respected award for Argentine television and radio programs.
Эль Гаучо Мартин Фиерро
El Gaucho Martín Fierro романында, аттас басты кейіпкер – кедей гаучо Мартин Фиерро, ол Аргентинаның ішкі шекарасын түпкілікті халықтан қорғау үшін шекаралық бекіністе әскери қызметке алынады. Оның пампадағы кедей өмірі біршама романтикаландырылған, бірақ әскери тәжірибесі романтикалық емес. Ол дезертирлік жасап, үйіне қайтуға тырысады, бірақ үйі, шаруашылығы мен отбасының жоғалып кеткенін біледі. Ол әдейі түрде, барда қара терілі әйелді қорлап, ар-намыс үшін төбелес тудырады. Нышакор ұрысында ол оның еркек серігін өлтіреді. Тағы бір пышақ ұрысы туралы айтылым, егжей-тегжейсіздігімен, оның көптеген ұрыстардың бірі екенін көрсетеді. Фиерро полиция милициясынан іздеп жүрген қылмыскерге айналады. Олармен болған шайқаста ол сержант Крузды өз жанына алады. Фиерроның қарсылықтағы батылдығына тәнті болған сержант Круз, дезертирлік жасап, шайқас ортасында оған қосылады. Екеуі сол жердегі халықтың арасында жақсы өмір табу үмітімен өмір сүруге бет түзеді.
Мартин Фьерроның оралуы
"Мартин Фьерроның оралуы" (1879 жылы жарық көрген) кітабында олардың жақсы өмірге деген үміті бірден және қатты күйреуге ұшырайтынын көреміз. Оларды тыңшылар деп санайды; касик (бастық) олардың өмірін сақтап қалады, бірақ олар, тиімді түрде, жергілікті халықтың тұтқындарына айналады. Осы оқиғада Эрнандес ауыл өмірінің тағы бір, әрі сентименталдықтан мүлдем алыс бейнесін ұсынады. Өлеңде жұқпалы ауру, оны емдеуге жасалған қорқынышты, құн төлеуге бағытталған тырыстықтар және осы ауруды әкелді деген күдікпен өлтірілгендер, соның ішінде жас "христиан" бала туралы айтылады. Круз бен касик екеуі де осы аурудан көз жұмады. Біраз уақыттан кейін, Круздың қабірінің жанында Фиерро бір әйелдің қайғылы даусынан бейсабар болады. Ол оның артынан барып, өлген ұлының денесін жоқтап отырған криолламен кездеседі. Оны колдовство жасады деп айыптайды. Фиерро оның тұтқынымен қатыгез шайқас жүргізіп, жеңіске жетеді және онымен бірге өркениетке қарай жол тартады. Фиерро сол әйелді алғашқы кездесетін ранчода қалдырып, одан кейін оқиғаны жұмсақ натуралистік деңгейден мифтік деңгейге көтеретін кездесуге қатысады. Ол өзінің екі тірі қалған ұлын кездестіреді (біреуі тұтқын болса, екіншісі қарақшы және айлакер Вискачаның қамқорлығында), сондай-ақ Круздың ұлын (ол қазірде құмар ойыншыға айналған). Ол қараңғы түнгі сағаттар бойына бір қара payador (жыршы) – қара нәсілді жыршымен payada (ән айқасы) өткізеді, ол Фиерроның бұрынғы айқаста өлтірген адамының кіші інісі болып шығады. Соңында Фиерро өзінің есімін өзгертіп, бейбіт өмір сүруді тілейді, бірақ осы айқас болды ма, жоқ па, әлі толыққанды белгілі емес (Борхес бұл мүмкіндікті бейнелейтін "Эль Фин" атты қысқа әңгіме жазған).
Танымал мәдениетте
1920 жылдары Борхес және басқа да авангардтық аргентиналық жазушылар «өнер үшін өнер» ұстанымын қабылдап, «Martín Fierro» журналын шығарды. Олар көбінесе «Групо Мартин Фиерро» («Мартин Фиерро тобы») деп аталады, бірақ сол кезде олар Флорида тобы ретінде көбірек танымал болды. 1952 жылы режиссер Жак Турнеар 20th Century Fox үшін Аргентинада «Гаучоның жолы» фильмін түсірді. Әскерден дезертир болып, көтерілісшілер тобының басшысы болған жетім гаучо Мартин Пеньялоса туралы оқиға, көптеген жағынан Мартин Фиерро жыр-дастанына ұқсас, бірақ фильм Герберт Чайлдстың кітабы мен Филипп Даннның сценарийіне негізделген. 2009 жылы классикалық фильм алғаш рет DVD форматында шықты, бірақ қазіргі уақытта тек Испанияда қолжетімді, онда фильмнің атауы «Martín, el Gaucho» болып табылады. «Мартин Фиерро» сыйлығы – Аргентина радиосы мен теледидары үшін ең беделді сыйлық. Оны Аргентина телерадиожурналистер қауымдастығы – АПТРА табыстайды. Леопольдо Торре Нильссонның классикалық аргентиналық фильмі «Мартин Фиерро» (1968) жырға негізделген. Фернандо Соланастың 1972 жылғы «Los Hijos de Fierro» фильмі де аргентиналық классиканың бірі. 1972 жылы «Billiken» журналында Гектор Герман Остерхельд жазған және Карлос Руме салған комикстер жарық көрді. Томас Пиншонның «Гравитацияның аяз жолағы» романында Франсиско Скуалидоцци басқаратын аргентиналық анархистер тобы неміс режиссері Герхардт фон Гёлльмен бірлесіп «Мартин Фиерро» фильмінің нұсқасын жасайды. Аргентиналық әнші-сазгер Хуана Молина өзінің «Segundo» альбомында және неміс тобы «Magic I. D.» өзінің альбомында жырға аттас әндерді шығарды. 2017 жылы Габриэла Кабесон Камера «Кытай темірінің оқиғалары» романын жариялады, онда Мартин Фиерроның тастап кеткен әйелі, түпнұсқа жырда аты аталмаған Қытай темірінің тарихы қайта жаңғыртылады.