Кіріспе

Американдық медициналық оқыту бағдарламасы. Advanced trauma life support (ATLS) – американдық хирургтар колледжі жасаған, жедел травма жағдайларын басқару бойынша медициналық қызметкерлерге арналған оқу бағдарламасы. Парамедиктер сияқты шұғыл көмек көрсететін мамандарға да ұқсас бағдарламалар бар. Бұл бағдарлама 60-тан астам елде қабылданған, кейде Солтүстік Американың шегінен тыс жерлерде «Травманы ерте басқару» деп аталады. Оның мақсаты – жарақат алған науқастарға қарапайым және біркелкі көзқарас қалыптастыру. Бастапқыда бір дәрігер мен бір медбике болған шұғыл жағдайлар үшін жасалған ATLS қазір травматологиялық орталықтарда алғашқы бағалау мен емдеудің қалыпты стандарты ретінде кеңінен қабылданады. ATLS бағдарламасының негізгі қағидасы – ең бірінші өмірге қауіпті жағдайларды емдеу. Сондай-ақ, нақты диагноз бен толыққанды тарихтың болмауы өмірге қауіпті жарақаттарға қатысты қажетті емдеуді кешіктірмеуі керек, ал ең маңызды шаралар ерте жасалуы тиіс деп санайды. Дегенмен, ATLS науқастардың жағдайын жақсартатынын көрсететін жоғары сапалы деректер жоқ, себебі бұл бағдарлама зерттелмеген. Егер зерттелген болса, нәтижесі белгілі болар еді.

Негізгі зерттеу

Травмамен келген науқастарды бағалаудың бірінші және маңызды бөлігі – бастапқы тексеру деп аталады. Осы кезеңде өмірге қауіпті жарақаттар анықталып, бірден жан сақтау шаралары қолға алынады. Проблемаларды шешу ретін есте сақтау үшін ABCDE деген қарапайым аббревиатура қолданылады.

Тыныс алу жолдарын күтіп ұстау

Мойын омыртқасын тұрақтандыру – бірінші қадам, содан кейін ABCD-ді орындау керек. Алғашқы қарап тексерудің бірінші кезеңі – тыныс жолдарын бағалау. Егер науқас сөйлей алса, тыныс жолы ашық болуы мүмкін. Егер науқас есінен таныса, ол тыныс жолын өзі ұстай алмауы мүмкін. Тыныс жолын иегін көтеру немесе жақын итеру арқылы ашуға болады. Тыныс жолына көмекші құралдар қажет болуы мүмкін. Егер тыныс жолы бітелген болса (мысалы, қан немесе құсу салдарынан), сұйықтықты науқастың аузынан сорғыш аспаптардың көмегімен тазалау қажет. Егер бітелу болса, эндотрахеальды түтік енгізу керек.

Тыныс алу және желдету

Кеуде тексеру, пальпация, перкуссия және аускультация арқылы қаралуы тиіс. Тері асты эмфиземасы және трахеяның ығысуы болған жағдайда, олар анықталуы керек. Мақсаты – тыныс жолдарының бітелуі, жабық пневмоторакс, массивті гемоторакс, ашық пневмоторакс, өкпеге соққы тиюмен қатар кеуде қабырғасының сынуы және жүрек тампонадасы сияқты өмірге қауіпті алты көкірек патологиясын анықтау және емдеу. Кеуде қабырғасының сынуы, трахеяның ығысуы, тесілген жарақаттар және көкжиектерді қарап анықтауға болады. Тері асты эмфиземасын пальпация арқылы анықтауға болады. Жабық пневмоторакс және гемоторакс перкуссия және аускультация арқылы анықталады.

Қан айналымын бақылау

Қан кету – жарақаттан кейін болатын алдын алуға болатын өлімнің басты себебі. Гиповолемиялық шок маңызды қан жоғалтудан туындайды. Екі кең диаметрлі веналық катетер орнатылады және кристаллоидтық ерітінді берілуі мүмкін. Егер науқасқа жауап бермесе, оның қан тобына сәйкес қан немесе, егер ол қолжетімді болмаса, 0 (бір) теріс қан тобы берілуі керек. Сыртқы қан кету тікелей қысым арқылы тоқтатылады. Жасырын қан жоғалту кеуде қуысы, іш қуысы, жамбас немесе ұзын сүйектерде болуы мүмкін.

Мүгедектік/неврологиялық бағалау

Негізгі тексеру кезінде AVPU (ес-түсінік, сөздік тітіркендіргішке жауап, ауырсыну тітіркендіргішке жауап немесе ес-түсініксіздік) мнемоникасымен белгілі негізгі неврологиялық бағалау жасалады. Негізгі тексеру соңында толық және жылдам неврологиялық бағалау жүргізіледі. Бұл науқастың ес-түсінік деңгейін, көздің қарашығының мөлшері мен реакциясын, оң немесе сол жаққа қарайтын белгілерді және жұлын зақымдану деңгейін анықтайды. Гласгоу кома шкаласы – ес-түсінік деңгейін анықтаудың жылдам әдісі және науқастың жағдайының болжамын жасауға көмектеседі. Егер ол негізгі тексеру кезінде жасалмаса, оны екінші деңгейдегі неврологиялық тексерудің толық бөлігі ретінде жүргізу керек. Ес-түсініктің өзгеруі науқастың оттегімен қамтамасыз етілуін, тыныс алуын және қан айналымын дереу қайта бағалау қажеттігін көрсетеді. Гипогликемия және алкоголь қоса алғандағы есірткілер ес-түсінік деңгейіне әсер етуі мүмкін. Егер бұл факторлар жоққа шығарылса, ес-түсінік деңгейінің өзгеруі бас жарақатынан туындаған деп есептелуі керек, әйтпесе дәлелденгенше.

Тәуелділік және қоршаған ортаны бақылау

Науқасты толығымен киімсіз қалдыру керек, көбінесе киімдерін кесіп тастау арқылы. Тез жәрдем бөлімінде суық тиюдің (гипотермияның) алдын алу үшін науқасты жылы жамылғылармен жабу қажет. Көз тамырға құйылатын сұйықтықтарды жылыту керек және жылы орта сақталуы тиіс. Науқастың жеке өміріне қатысты құпиялылық сақталуы керек.

Екінші реттік зерттеу

Негізгі тексеру аяқталғаннан кейін, жансақтау шаралары тиімді жүргізілгеннен кейін және маңызды көрсеткіштер қалыпқа келгенде, екінші тексеру басталуы мүмкін. Екінші тексеру – жарақат алған науқастың басынан аяғына дейін толық қарап тексеру, соның ішінде егжей-тегжейлі анамнез алу және физикалық тексеру жүргізу, барлық маңызды көрсеткіштерді қайта бағалауды қосады. Дене мүшелерінің әр аймағы мұқият тексерілуі керек. Тексеру нәтижесі бойынша қажетті рентген суреттері түсіріледі. Егер екінші тексеру кезінде науқастың жағдайы нашарласа, өмірге қауіп төнуі мүмкін болғандықтан, қайтадан негізгі тексеру жүргізіледі. Науқасты қатты омыртқа тақтасынан алып, мүмкіндігінше ертерек қатты төсекке жатқызу керек, себебі омыртқа тақтасы теріде жараны тездетіп, ауыруға себеп болуы мүмкін, ал қатты төсек омыртқаның зақымдануы кезінде бірдей тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

Үшінші деңгейлі зерттеу

Мұқият және толық қарап тексеру, содан кейін кезеңдік бағалаулар жіберіліп кеткен жарақаттарды және олармен байланысты проблемаларды анықтауға көмектеседі, соның арқасында дұрыс емдеу жоспарын жасауға болады. Диагнозды кешіктіру көрсеткіші 10%-ға дейін жете алады.

Баламалар

АҚШ-та ATLS курстарында тірі жануарларды пайдаланудың орнына хирургиялық манекендер кеңінен қолданылады. 2014 жылы PETA 9 елдегі ATLS оқу орталықтарына хирургиялық симуляторларды сыйға тартқанын хабарлады, бұл орталықтар жануарларды пайдаланудан бас тарта отырып, симуляторлармен оқытуға келісті. Сонымен қатар, Анестезия, травма және жедел жәрдем (ATACC) – Ұлыбританиядағы халықаралық травма курсы, ол травматология бойынша кеңейтілген оқытуды ұсынады және ATLS сертификатынан кейін травматикалық күтім мен науқастарды басқарудың келесі деңгейін көрсетеді. Екі Корольдік колледж және көптеген жедел жәрдем қызметтерімен аккредиттелген бұл курс медицина мен травматология салаларының мамандары үшін жыл бойы бірнеше рет өткізіледі. Мысалы, ауыр күйік сияқты нақты жарақаттарды басқа, арнайы бағдарламалармен жақсы басқаруға болады. Әскери медицинада ATLS протоколы Battlefield Advanced Trauma Life Support (BATLS) протоколына бейімделді. Емдеу процедурасы cABCDE болып табылады. Мұндағы c – қанағаттандырмас қан кету (көп көлемді сыртқы қан кету).

Тарих

АТЛС 1976 жылы АҚШ-та басталды. Ол кезде Джеймс К. Стайнер, сүйек-бұлшық ет жүйесінің хирургі, жеңіл ұшақ ұшырып бара жатып Небраска штатындағы бір шалғаға құлады. Оның әйелі Шарлин сол жерде қаза тапты, ал төрт баласының үшеуі – Кен, Рэнди және Ким қанағаттандырмас жарақат алды. Ұлы Крис қолы сынды. Стайнер апат орнында балаларына алғашқы көмек көрсетті. Ол ең жақын ауруханаға жету үшін көлікті тоқтатуға мәжбүр болды, бірақ келген кезде ол жабық екенін көрді. Аурухана ашылып, дәрігер шақырылғаннан кейін де, оларға көмек көрсеткен шағын аймақтық ауруханадағы шұғыл медициналық көмек жеткіліксіз және тиімсіз болды. Линкольнге оралғаннан кейін Стайнер: «Мен және балаларым алған бастапқы медициналық көмек мекемесіндегі қаражат шектеулі болса да, осы жерде жақсы күтім көрсете аламын. Яғни, жүйеде қате бар және оны өзгерту керек» деді.

Жұмысына оралғаннан кейін, Стайнер медициналық жарақат жағдайларында өмірді сақтау жүйесін жасауға кірісті. Стайнер және оның әріптесі Пол 'Скип' Колликотт, жүрек-қан тамырларын қайта жандандыру мамандарының және Линкольн медициналық білім беру қорының көмегімен 1978 жылы алғашқы ATLS курсын жасады. 1980 жылы Американдық хирургтар колледжінің травматология комитеті ATLS-ті қабылдап, АҚШ және халықаралық деңгейде курсты таратуды бастады. Стайнер өзі жақында ATLS оқытушысы ретінде қайта сертификатталды және 2007 жылдың шілдесінде Ұлыбританиядағы Ноттингемде, содан кейін Нидерландыда өз инструктор курсын өткізді.