Кіріспе

Науқастардың емдеуге қабылдау басымдығын олардың жағдайларының ауырлығына сәйкес анықтау процесі – медициналық төтенше жағдайлар мен апаттар кезінде қолданылатын триаж ұғымы. Медицинада триаж (/t//r//iː//ɑː//ʒ/, /t//r//i/'/ɑː//ʒ/) – медициналық қызметкерлер мен алғашқы медициналық көмек білімі бар мамандар сияқты күтім көрсететін адамдардың жарақат алған адамдарға емдеуді қандай ретпен ұсыну керектігін анықтау процесі. Триаж көбінесе жарақат алған адамдардың саны, емдеуді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін күтім көрсететін адамдар санынан асып кеткенде (бұл жағдай бұқаралық жарақат оқиғасы деп аталады) немесе емдеуге қажетті құрал-жабдықтар жеткіліксіз болғанда қолданылады. Бұл термин ескі француз тіліндегі “trier” етістігінен шыққан, ол бөлу, сұрыптау, айыру немесе таңдау деген мағынаны білдіреді. “Trier” сөзі латын тіліндегі “tritare” – ұнтақтау сөзінен туындаған. Бұл концепция бұрыннан бар болғанымен, кем дегенде Максимилиан I патшалық құрған кезеңге дейін, 1800 жылдарға дейін ескі француз тіліндегі “trier” сөзі триаж практикасын сипаттау үшін қолданылмаған. Сол жылы Наполеонның императорлық гвардиясының бас хирургі барон Доминик Жан Ларри, жараланғандарды олардың жарақаттарының ауырлығына және медициналық көмекке қажеттілігіне қарай, олардың әскери шеніне немесе ұлтына қарамастан емдеу” қағидасын енгізе отырып, қазіргі заманғы триаждың негізін қалады.

Қарапайым сұрыптау

Қарапайым триаждау әдетте апат немесе "көп жарақатты оқиға" (МЖО) болған жерде науқастарды қанағаттандыру деңгейіне қарай бөлу үшін қолданылады: дереу жансақтауға және екінші немесе үшінші деңгейдегі медициналық ұйымға жеткізілуі қажет болғандар, төмен қарқынды көмек қажет болғандар, жарақат алмағандар және қаза тапқан немесе жақын арада қаза табатын жандар. АҚШ-та бұл көбінесе START триаждау моделі түрінде, Канадада CTAS моделі, ал Австралияда ATS моделі түрінде қолданылады. Бағалау көбінесе жүре алатын барлық адамдарды белгіленген жерге жүруге шақырудан басталады, оларға ең төменгі басымдық беріліп, содан кейін басқа науқастар бағаланады. Науқастарға әдетте қолжетімді ақпарат, соның ішінде "науқастың аты-жөні, жынысы, жарақаттары, жасалған шаралар, медициналық қызметкердің идентификациясы, жарақаттанғандарды іріктеу ұпалы және анық көрінетін жалпы іріктеу санаты" жазылады.

ABCDE бағалауы

ABCDE бағалауы (басқа нұсқалары ABC, ABCD, ABCDEF және тағы да басқалары, соның ішінде ағылшыл тілінен басқа тілдерге аударылған түрлері де бар) – маңыздылығы бойынша дене функцияларын тексеруге арналған жедел науқас бағалауы. Кейбір елдерде әртүрлі юрисдикциялық таңдауларға сәйкес коммерциялық триаждау таңбалары қолданылады. Кейбір жағдайларда, халықаралық ұйымдар да, мысалы НАТО сияқты, стандартталған таңбаларды пайдаланады. Оларға SMARTTAG, E/T LIGHT және CRUCIFORM жүйелері жатады. Күрделірек таңбалау жүйелері пациенттердің қауіпті материалдармен ластануын көрсету үшін арнайы маркерлерді және пациенттердің процестегі қозғалысын қадағалау үшін жыртылатын жолақтарды қамтиды.

Қалыптасқан сұрыптау

Құрылтай сұрыптауда дәрігерлер, медбикелер және фельдшерлер сияқты арнайы білімі бар мамандар, тереңірек бағалаулар негізінде емдеуді анықтауды жалғастырады және КТ сканерілер сияқты кеңейтілген диагностикалық құралдарды пайдаланады. Бұл сондай-ақ екінші деңгейдегі сұрыптаудың бір түрі болуы мүмкін, онда бағалау аурухана сияқты екінші орналасқан жерде немесе білікті медициналық қызметкерлер келгеннен кейін жүзеге асырылады.

Кері сұрыптау

Кері тестілеу деп аталатын үш негізгі ұғым бар. Біріншісі, ауруханадан науқастарды босатуға, көбінесе көптеп зардап шеккендерді қабылдауға дайындалуға қатысты. Екінші ұғымды біз осы мәтінде қарастырмаймыз. Үшіншісі – ең аз жарақат алғандарды емдеу, көбінесе оларды қызметке қайтару. Бұл тәсіл әскери саладан бастау алды, онда жауынгерлерді қайтадан соғысқа аттандыру жалпы жеңіске (және олардың тірі қалуына) мүмкіндік беруі мүмкін.

Төмен және артық сұрыптау

Төмен бағалау – аурудың немесе жарақаттың ауырлығын дұрыс емес, жеңілдетіп бағалау. Мысалы, 1-ші (тез арада) басымдыққа жататын науқасты 2-ші (кешіктірілген) немесе 3-ші (ең төменгі) басымдыққа жатқызу. Төмен бағалау көрсеткіші триаж жүргізілетін орынға қарай әртүрлі болады. 2014 жылы жедел жәрдем бөлімдеріндегі триаж практикасын қараған зерттеуде АҚШ-та ауруханаларда 34% жағдайда төмен бағалау орын алса, ал ауруханаға дейінгі триажға жасалған шолуларда бұл көрсеткіш 14% болды. Артық бағалау – аурудың немесе жарақаттың ауырлығын шамадан тыс бағалау. Мысалы, 3-ші (ең төменгі) басымдыққа жататын науқасты 2-ші (кешіктірілген) немесе 1-ші (тез арада) басымдыққа жатқызу. Артық бағалаудың қабылданатын деңгейі, көбінесе төмен бағалаудан сақтану үшін 50%-ға дейін жетеді. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, триажды фельдшерлер немесе жедел жәрдем қызметкерлері емес, ауруханалық медициналық командалар жүргізгенде артық бағалау мүмкіндігі азаяды.

Телефон арқылы сұрыптау

Телефон арқылы алғашқы көмек көрсету кезінде медбикелер сияқты медицина қызметкерлері симптомдар мен медициналық тарихты бағалап, телефон арқылы қандай көмек көрсету керектігін ұсынады. Қолда бар әдебиеттерді қарап шығу көрсеткендей, осындай қызметтердің 90% жағдайда дұрыс және қауіпсіз ақпарат береді.

Паллиативтік көмек

Трияж кезінде паллиативтік көмек кеңірек қолданыс табады, себебі қалыпты жағдайларда сақтап қалуға болатын кейбір жағдайлар, жаппай зардап шегу оқиғасының сипатынан туындаған қиындықтарға байланысты, сақтап қалу мүмкін болмайды. Осындай пациенттер үшін, сондай-ақ құтқаруға келмейтін деп танылғандар үшін, паллиативтік көмек – қиналыспен өлу мен салыстырмалы түрде тыныш өлудің арасындағы айырмашылықты білдіруі мүмкін. COVID-19 пандемиясы кезінде, кейбір елдер жеткіліксіз жабдықтар мен өкпе желдеткіштеріне байланысты көптеген адамдарға көмек көрсетуден мәжбүр болғандықтан, трияжда паллиативтік көмек мәселелері көбірек көзге түсті.

Эвакуациялау

Даладағы жағдайда барлық зардап шеккендерді эвакуациялау – басты мақсат, осылайша оқиға орны ақырында тазаланып, қажет болған жағдайда зерттеліп, соңында қауіпсіздендіріледі. Жергілікті ресурстарды шамадан тыс жүктемеу үшін қосымша шаралар қолданылуы керек, ал кейбір өте қиын жағдайларда бұл науқастардың бір бөлігін басқа елдерге эвакуациялауды білдіруі мүмкін.

Баламалы күтім мекемелері

Баламалы күтім орындары – көптеген науқастарға күтім көрсету үшін арнайы құрылған немесе құрылуы мүмкін жерлер. Мысалы, мектептер, спорт стадиондары және жаппай құрбан болғандар немесе басқа да оқиғалардың зардап шеккендерін күтіп-бағу, тамақтандыру және уақытша орналастыру үшін дайындалатын және пайдаланылатын үлкен лагерьлер. Мұндай дайындықсыз жасалған орындар әдетте жергілікті ауруханамен бірлесіп әзірленеді, ол оларды аурухана жүктемесін азайту стратегиясы ретінде қарастырады. Ауруханалар барлық науқастар үшін басты арна болып қала берсе де, жаппай зардап шеккен жағдайларда ауруханалардың тым толып кетуіне жол бермес үшін, жеңіл жағдайды көрсететін науқастарды ауруханалардан басқа орындарға бағыттау үшін мұндай дайындықсыз жасалған орындар қажет болуы мүмкін.

Бірінші сұрыптау тәртібі

Бірінші кезектегі іріктеу кезінде жарақат алғандарды түнгі уақытта, қараңғылық неміс әскерлерінен максималды қорғауды қамтамасыз ететін тазарту пункттеріне эвакуациялайтын болды.

Екінші сұрыптау тәртібі

Бір кезде жарақаттанғандарды жинау пунктінде жаралар қаралып, жабылатын болған. Ұшақтардың саны артуы соғыс аймағынан тысқары ауруханаға жылдам эвакуация жасауға мүмкіндік берді, бұл триаж процесінің бір бөлігіне айналды. Хиросима мен Нагасаки атомдық бомбалануынан кейінгі күндері де триаж жүргізілгені мүмкін болғанымен, шабуыл салдарынан туған хаос жазбаларды бесінші күнге дейін қалдырмады, ал одан кейін қалған жазбалардың тарихи маңызы шамалы.

Техас қаласындағы апат (1947)

1947 жылы Техас қаласындағы апат болды, онда SS Grandcamp кемесі Техас штатының Техас қаласында жарылып, 600 адам қаза тауып, мыңдаған адам жарақат алды. Өрт сөндіру бөлімінің барлық қызметкері жарылыстан қаза тапты, ал одан кейін зардап шеккендерге жедел жәрдем көрсету үшін үлкен, ресми емес іріктеу жұмыстары жүргізілді. Дәріханалар, клиникалар және үйлер жедел жәрдем станциялары ретінде ашылды. Қалада аурухана болмағандықтан, жаралыларды Галвестон және Хьюстон сияқты аймақтық емдеу орталықтарына эвакуациялауға мәжбүр болды.

Корея соғысы

Корея соғысы топтық сұрыптаудың пайда болуына әкелді, онда медициналық қызметкерлер адамдарды бұрыннан анықталған санаттарға бөліп отырды. Осы санаттар – дереу, кейіндірілген, ең төменгі және күту – бүгінгі таңға дейін көптеген сұрыптау жүйелерінің негізін құрайды. Сонымен қатар, эвакуация үшін тікұшақтармен бірге мобильді әскери хирургиялық ауруханалар (MASH) енгізілді. Дегенмен, бұл тікұшақтар эвакуация үшін ғана қолданылды, эвакуация барысында әуеде медициналық көмек көрсетілмеді. Іздеу-құтқару және сұрыптау операциялары дерлік қалыпты болғанымен, шабуылдың өзі АҚШ-қа тікелей әсер еткен алғашқы террористик шабуылдардың біріне жатты. АҚШ-тың енді қол сұғылмайтын ел емес екенінің анықталғаны, сондай-ақ 1995 жылғы Оклахома-Ситидегі жарылыс және 11 қыркүйектегі шабуыл сұрыптау практикасындағы ұзақ мерзімді өзгерістерге алып келді. Бұл өзгерістер операциялық қауіпсіздікке және медициналық қызметкерлерді өлтіруге бағытталған екінші шабуылдар қаупіне көбірек назар аударуға негізделді.

Мацуматоға зариндік шабуыл жасалды (1994)

1994 жылдың маусым айында жедел жәрдем бригадалары бір ауданда уытты газға байланысты денсаулық белгілері туралы хабарламаларға жауап бере бастады. Тиісті жеке қорғаныс құралдары болмағандықтан, 253 тұрғын эвакуацияланды және 50 адам ауруханаға жатқызылды. Оқиға орнына 20 көлік шақырылды, ал жақын жерде, мүмкін, ластану аймағында жылжымалы басқару орталығы құрылды. Сариннің бар екенін білмей, триаждау сол кездегі қалыпты жүйе бойынша жүргізілді, нәтижесінде сегіз медициналық қызметкер жеңіл саринмен уланып, тағы да белгісіз саны қызметкерлер жалпы денсаулығының нашарлауын сезінді. Ол кезде ластаушы заттармен байланысты жағдайлар үшін залалсыздандыру шаралары немесе газ маскалары қолжетімді болған жоқ. Оған жауап ретінде Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштері залалсыздандыру тобын құрды, ол жеті айдан кейін Токио метросындағы сарин шабуылына жауап беруде маңызды рөл атқарды. Бұдан бөлек, жаңа машиналық оқыту әдістерінің дамуы деректерден оптималды триаждау саясатын үйрену мүмкіндігін ұсынады және уақыт өте келе сарапшылар жасаған модельдерді ауыстыруға немесе жақсартуға мүмкіндік береді.

Арнайы сұрыптау жүйелері мен әдістері

Ең қарапайым түсіндіргенде, триаждаудың басты мақсаты – емделушілерді жағдайларының ауырлығына қарай сұрыптап, осыған сәйкес емдеу туралы шешім қабылдау; осылайша, барынша көп адамды құтқаруға болады. Тәртіпке келтіруге көмектесетін көптеген жүйелер, түс кодтары, сигналдар мен санаттар болғанымен, барлық жағдайда триаждау бірдей негізгі қағидаларды сақтайды. Барлық жүйелерде науқастар алдымен жарақаттарына, жарақаттың ауырлық дәрежесіне және жарақаттың ауырлық деңгейіне қарай бағаланады, соңғысы нәтижелерді болжауда ең тиімді деп көрсетілген.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Ауруханаларда Австралия және Жаңа Зеландия Австралазиялық триаж шкаласын (қысқартылған ATS, ресми түрде Ұлттық триаж шкаласы деп аталады) пайдаланады. Бұл шкала 1994 жылдан бері қолданылып келеді. Шкала 5 деңгейден тұрады, 1-деңгей ең жедел (реанимациялық), ал 5-деңгей ең аз жедел (жедел емес) жағдайды білдіреді.

Жапония

Жапонияда триаждау жүйесін негізінен денсаулық сақтау мамандары қолданады. Триаждың сәйкес түсті кодтарымен белгіленген санаттары:
: Өмірге қауіпті жағдайлары бар, бірақ өмір сүруге мүмкіндігі бар зардап шегушілерге қолданылады.
: Өмірге қауіп төндірмейтін, бірақ жедел емдеуді қажет ететін зардап шегушілерге қолданылады.
: Жеңіл жарақат алған және жедел жәрдем қажет етпейтін зардап шегушілерге қолданылады.
: Қайтыс болған немесе жарақаттары салдарынан аман қалу мүмкін емес зардап шегушілерге қолданылады.

Утилитариандық көзқарас және сын

Пайдалы модель бойынша, триаж барынша көп адамның тірі қалу мүмкіндігін арттыруға бағытталған. Бұл тәсіл кейбір адамдардың көпшіліктің аман қалуы үшін зардап шегуі немесе қаза болуы мүмкін екенін білдіреді. Триаж жасаушылар шектеулі ресурстарды бөліп, жеке адамның қажеттіліктерін бүкіл халықтың қажеттіліктерімен салыстырып қарастыруы керек. Кейбір этика мамандары триажға утилитарлық көзқарас бейтарап механизм емес, керісінше, маргиналданған топтардағы жағдайды жақсартпайтын, осылайша денсаулық сақтау ресурстарын бөлудің тиімді, бірақ толық емес құралы екенін айтады.

Халықтың ерекше топтары

ТЖ бөлімінде VIP-тер мен танымал адамдарға қалай көңіл көрсету керек деген мәселе кеңінен талқыланып жатыр. Көптеген адамдардың пікірінше, VIP-терге немесе танымал тұлғаларға ерекше назар көрсету немесе стандартты медициналық хаттамадан ауытқу басқалардың мүддесіне зиян келтіретіндіктен, этикалық жағынан дұрыс емес. Дегенмен, кейбіреулер олардың ем-дом басқалардың қажеттіліктеріне кедергі келтірмейтін жағдайда, жалпы әділеттілік, күтім сапасы, жеке құпиялылық және басқа да этикалық мәселелерді сараптап, моральдық тұрғыдан қабылданды дейді.

Ұсынылған қайшылықты негіздемелер

Қақтығыс жағдайында сараптап емдеуді және соңғы көмек көрсетуді түрлі логистикалық қиындықтар усложняет. Гуманитарлық ұйымдар азық-түлік және медициналық жабдықтау тізбектерінің бұзылуы, лайықты мекемелердің жетіспеуі, сондай-ақ белгілі бір қауымдар мен топтарға көмек көрсетуге тыйым салатын саясаттар көмек көрсетудің табысты жүзеге асуына тікелей кедергі келтіретін факторлар екенін мойындайды.

Конфликт жағдайындағы сұрыптаудың техникалық қиындықтары

Конфликттік жағдайлар мен гуманитарлық апаттардағы сұрыптаудың этикалық негіздеріне қатысты алаңдаушылықты жою үшін, адам құқықтарын сақтауға бағытталған жаңа сұрыптау аялары мен жіктеу жүйелері ұсынылды. Ғалымдар жаңа аялар хабардар етілген келісімді басымдыққа қоюы және 1864 жылғы Женева конвенциясы мен Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясында белгіленген адам құқықтарын ескеру үшін бекітілген медициналық критерийлерге ғана сүйенуі керек екенін айтты, бірақ халықаралық ұйымдар кешенді сұрыптау моделін қабылдаған жоқ.

Ветеринариялық сұрыптау

Төтенше жағдайлардағы ветеринар дәрігер Джессика Фрагола 2022 жылы жануарларды іріктеудің этикасы туралы жазды. Оның сөзіне göre, ветеринар дәрігерлерге түсетін қысым COVID-19 пандемиясынан туындаған кадр тапшылығымен, сондай-ақ ветеринариялық күтімге және жануарларға арналған сақтандыруға жұмсалатын қаражаттың артуымен күшейді.